Ekspert: Azərbaycan münaqişədən sonra yalnız hərbi deyil, hüquqi ədalət modelini də formalaşdırdı
Bakı, 9 fevral, Səbinə Əlizadə, AZƏRTAC
Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi siyasət müharibədən sonrakı dövr üçün formalaşmış klassik yanaşmalardan kəskin şəkildə fərqlənir. Azərbaycan təkcə ərazi bütövlüyünü və tam suverenliyini bərpa etməklə kifayətlənməyib, eyni zamanda, münaqişə dövründə Azərbaycan xalqına qarşı müharibə cinayətləri törətməkdə ittiham olunan şəxslərin məhkəmə qarşısına çıxarılmasını dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən birinə çevirib. Bu yanaşma hərbi qələbənin hüquqi məsuliyyət mexanizmləri ilə tamamlandığı nadir nümunələrdən biridir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Hatay Mustafa Kamal Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müəllimi, beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Nəzrin Əlizadə bildirib.
Onun sözlərinə görə, Prezident İlham Əliyevin müharibədən əvvəl verdiyi və xüsusilə Xocalı soyqırımı da daxil olmaqla, mülki əhaliyə qarşı törədilmiş ağır cinayətlərin cəzasız qalmayacağına dair bəyanatları bu gün real siyasi və hüquqi nəticələrini göstərir. Tarixə baxdıqda görürük ki, bir çox münaqişələr hərbi mərhələdə bitsə də, hüquqi müstəvidə açıq qalıb. Azərbaycan isə fərqli yol seçdi: münaqişənin başa çatması yalnız faktiki nəzarətin təmin edilməsi deyil, həm də keçmişdə törədilmiş ağır cinayətlərin hüquqi araşdırmaya cəlb olunması deməkdir.
Ekspertin sözlərinə görə, Bakıda keçirilən açıq məhkəmə proseslərində təqdim olunan maddi sübutlar, zərərçəkmişlərin ifadələri və təqsirləndirilən şəxslərin etirafları Qarabağda fəaliyyət göstərmiş silahlı strukturların mahiyyəti ilə bağlı mühüm faktları üzə çıxarıb. Məhkəmə materiallarında qondarma silahlı birləşmələrin müstəqil qüvvə olmadığı, onların komanda heyətinə təyinatların İrəvanda təsdiqləndiyi, silahlanma və logistikanın isə Ermənistan ordusu tərəfindən təşkil edildiyi barədə ifadələrin yer aldığını bildirib.
N.Əlizadə Levon Mnatsakanyanın ifadələrinə istinad edərək qeyd edib ki, həmin qurum faktiki olaraq Ermənistan ordusunun ən böyük hərbi birləşmələrindən biri kimi fəaliyyət göstərib. Ekspert, eyni zamanda, Arayik Harutyunyanın hərbi fəaliyyəti və Bako Sahakyanın Şuşanın işğalında iştirakı ilə bağlı təqdim olunan vizual və yazılı sübutların da bu iddiaları gücləndirdiyini vurğulayıb. Onun fikrincə, bu faktlar münaqişənin “lokal separatçı hərəkat” kimi təqdim edilməsinin hüquqi baxımdan əsassız olduğunu göstərir.
Ekspert əlavə edib ki, məhkəmə proseslərindən sonra beynəlxalq müstəvidə müxtəlif reaksiyalar müşahidə olunub. Bəzi xarici siyasət nümayəndələrinin bu şəxslərin azadlığa buraxılmasının sülh prosesinə töhfə verə biləcəyi barədə fikirlərinə toxunan N.Əlizadə bildirib ki, Azərbaycan tərəfi sülhü dəstəkləsə də, müharibə və insanlıq əleyhinə cinayətlərdə ittiham olunan şəxslərin məsuliyyətdən kənarda qalmasının dayanıqlı sülh yaratmayacağını açıq şəkildə ifadə edir. “Azərbaycan bu məsələdə ədalət və barışıq arasında ziddiyyət deyil, tamamlayıcılıq əlaqəsi qurur: Cəzasızlıq üzərində qurulan sülh uzunömürlü ola bilməz. Azərbaycan məhz bunu beynəlxalq ictimaiyyətə nümayiş etdirir. Beynəlxalq təcrübəyə nəzər saldıqda, müharibə cinayətləri və digər ağır beynəlxalq cinayətlərin araşdırılması və mühakimə olunması sahəsində iki əsas model ön plana çıxır. Birinci model keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalı (ICTY) və Ruanda üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalı (ICTR) nümunələrində olduğu kimi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının mandatı əsasında yaradılmış “ad-hoc” beynəlxalq məhkəmələr vasitəsilə həyata keçirilən beynəlmiləlləşdirilmiş məhkəmə prosesləridir. Bu modeldə mühakimə səlahiyyəti qismən və ya tam şəkildə milli məhkəmələrdən alınaraq beynəlxalq məhkəmə orqanlarına verilir. İkinci model isə “gecikmiş ədalət” kimi xarakterizə olunur və İkinci Dünya müharibəsindən sonra bəzi nasist cinayətkarlarının müxtəlif ölkələrdə universal yurisdiksiya və ya milli qanunvericilik əsasında illər sonra tapılaraq mühakimə olunması ilə təzahür edib. Bu, beynəlxalq cinayət hüququnun daxili hüquq müstəvisində tətbiq olunduğu “daxililəşdirilmiş beynəlxalq ədalət” modelidir. Azərbaycan həm faktiki suverenliyini bərpa edib, həm də həmin ərazilərdə törədilmiş ağır cinayətləri öz milli məhkəmələri vasitəsilə araşdıraraq hüquqi qiymət verib”, – deyə ekspert qeyd edib.
N.Əlizadə vurğulayıb ki, bu modelin tətbiqi üçün dövlətin münaqişə bölgəsində tam və mübahisəsiz nəzarətə malik olması, milli məhkəmə sisteminin institusional imkanları və proseslərin beynəlxalq ədalətli məhkəmə standartlarına uyğun aparılması əsas şərtlərdir. Azərbaycan nümunəsində bu şərtlərin təmin olunduğunu bildirən ekspert hesab edir ki, ortaya qoyulan təcrübə postmünaqişə dövrlərində ədalətin necə qurula biləcəyinə dair beynəlxalq müzakirələr üçün ciddi əsas yaradır.
“Azərbaycanın yolu göstərir ki, müharibədən sonrakı dövr yalnız siyasi razılaşmalarla deyil, hüquqi məsuliyyətlə tamamlanmalıdır. Bu, həm milli suverenliyin təzahürüdür, həm də beynəlxalq hüququn real icrasına töhfədir”, – deyən ekspert fikrini yekunlaşdırıb.
Bölmənin digər xəbərləri
