ƏLİYEVLƏRİN QƏRARI, SADƏCƏ, SEÇKİ İTTİFAQIDIR

“İlham Əliyev öz namizədliyindən Heydər Əliyevin namizədliyini dəstəkləmək üçün istifadə edəcəyini bildirmişdir. Namizədlik statusunun üstünlüklərindən istifadə edərək, media yolu ilə atasının xeyrinə təbliğat aparacaq. Amma Azərbaycan üçün bu seçki demokratiya baxımından əsl imtahan olacaq”.

HAŞİM SÖYLƏMƏZ

“1997-ci il Azərbaycan üçün uğurlu bir il olacaq, 1998-ci il daha uğurlu olacaq. İki mininci illərdə sadə vətəndaşımız dünyanın ən yüksək maddi rifah səviyyəsinə malik vətəndaşlarından biri olacaq, mən buna inanıram”. 1996-cı ilin lap əvvəlində Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev ölkəsində böyük dəyişikliklər olacağını yuxarıdakı sözlərlə çatdırmağa çalışırdı. 2003-cü il... Azərbaycan bir il əvvəl Avropa Şurası üzvlüyünə qəbul edilərkən dəyişiklik və inkişaf baxımından ən mühüm addımını atmış oldu, beynəlxalq səviyyəli bir ölkəyə çevrildi. Əslində, bu dəyişiklik azadlığın əldə edilməsindən az sonra başlanmışdır. Gənclərin təhsil almaq üçün xaricə göndərilməsi, kiçik qruplardan ibarət olan ordunun müasir vəziyyətə çatdırılması, sosialist iqtisadiyyatından sərbəst bazar iqtisadiyyatına keçərkən özəlləşdirmənin aparılması, ağır sənaye və torpaq islahatı sahəsində ciddi işlərin görülməsi Heydər Əliyevin xəyalındakı Azərbaycanın doğru yola çıxdığını göstərirdi. Ancaq yeniləşmə prosesinə girən Azərbaycan üçün iki mühüm məsələ var idi: Bakı-Ceyhan boru kəməri və Dağlıq Qarabağ məsələsi. Heydər Əliyevin müdrik siyasəti nəticəsində Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsini gerçəkləşdirən Azərbaycan Qarabağ məsələsini hələ həll edə bilməyib. Bu qeyri-müəyyənlik qarşıdakı günlərdə öz yolu ilə gedən ölkənin taleyinə təsir edəcəkdir. Hər şeyə baxmayaraq, kompleks şəkildə dəyişəcəyi nəzərdə tutulan Qafqazın açarı olan şairlər ölkəsi Azərbaycan oktyabr ayında da demokratiyanın nümayişi mənasına gələ biləcək mühüm bir imtahandan keçəcəkdir.

“Bizim kimi ölkələrdə təcrübəsiz insanlar lider ola bilməz. ABŞ-da hər kəs lider ola bilər. Şərait buna imkan verir. Amma Rusiyada, Azərbaycanda lider olmaq üçün təcrübə lazımdır.” Heydər Əliyev ölkəsində lider olmağın çətinliyini izah edərkən günlərin birində oğlu başda olmaqla 17 nəfərin ona rəqib olacağını haradan bilə bilərdi. Düz 34 illik təcrübəsi olan liderin qorxduğu başına gələ bilərmi?

Yeni prezidentini müəyyənləşdirəcək Azərbaycanı dərin seçki həyəcanı bürümüşdür. Ancaq bu həyəcanın ən mühüm səbəbi 15 oktyabrın adi seçkilərdən çox Azərbaycanın tarixindəki ən demokratik seçki olacağının söylənməsidir. Demokratikləşməni mənimsəməyə başlayan bir ölkə ciddi seçkilərlə bunu taclandırmaq istəyir. Ancaq tacın kimin başına qoyulacağı da maraqla gözlənilir.

Azərbaycanın gələcəyini, keçiriləcək seçkiləri, daha doğrusu, ata ilə oğlun mübarizəsini İstanbula üç ay əvvəl təyin edilən Azərbaycan Respublikasının baş konsulu İbrahim Nəbi oğlu Yaqubovdan soruşduq. Budur seçki və demokratiya tərəzisindəki Azərbaycan...

SEÇKİ DÖNÜŞ NÖQTƏSİDİR

-Azərbaycanda oktyabr ayında prezident seçkiləri keçiriləcək. İctimaiyyət bunu demokratikləşmə, plüralizm baxımından ciddi bir imtahan kimi qəbul edir. Siz yaxınlaşan seçkiləri necə qiymətləndirirsiniz?

-1993-cü ildə Xalq Cəbhəsinin hakimiyyəti zamanında Azərbaycan inanılmaz bir xaosa sürükləndi. Bu qarışıqlığın iqtisadi, mədəni və sosioloji böhranları bir yana qalsın, Azərbaycanda vətəndaş müharibəsi vəziyyəti də yaranmışdı. Bundan əlavə, şimalda və cənubda separatistlər xaricdən də dəstəklənərək hərəkata başladılar. Onsuz da Qarabağla əlaqədar Ermənistan ilə mübarizə gedirdi. Beləcə, Azərbaycan hər tərəfdən mühasirəyə alındı və parçalanma təhlükəsi ilə üz-üzə qaldı. Sonra Sovet İttifaqında ikinci adam səviyyəsinə qədər yüksələn Heydər Əliyev istefaya gedir. Moskvada sakit bir həyat yaşamağa başlayır. Naxçıvan əhalisinin tələbi ilə bir hərəkat başlayır və Azərbaycana gəlib xalqın böyük əksəriyyətinin dəstəyi ilə Prezident seçilir. Bu, Azərbaycan üçün dönüş nöqtəsidir. 1990-cı ildə xalqın demokratiyaya alışıb-alışmadığına baxmaq lazımdır. Sovetlər zamanında Moskvanın müəyyən etdiyi adam birbaşa seçilirdi. Ancaq Heydər Əliyevlə birlikdə hər şey dəyişdi və son on ildir ciddi bir demokratikləşmə prosesi gedir. Bu yolda mühüm məsafələr qət edildi. Keçiriləcək seçkilər Azərbaycandakı demokratiya üçün çox mühümdür.

-Bəs, demokratikləşmə struktur baxımından da ciddi bir səmərə verirmi?

-Bəlkə istədiyimiz qədər məsafə qət edə bilmədik, amma Türkiyə Cümhuriyyəti 1949-cu ildə struktur baxımından nə qədər demokratikləşmişdisə, Azərbaycan üçün də vəziyyət elədir. Heydər Əliyevin səyləri və müdrik siyasəti sayəsində Azərbaycan bu problemi də böyük ölçüdə həll edib. 2001-ci ildə Avropa Şurasına üzv oldu. Ordusu beynəlxalq standartlar baxımından yavaş-yavaş dəyişir. Türkiyə başda olmaqla dünya dövlətləri ilə inteqrasiya prosesi gedir. Üç il əvvəl Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalandı.

-Heydər Əliyev müsahibələrinin birində Azərbaycan xalqının maddi rifah halının 2000-ci illərdə yüksək səviyyəyə çatacağını, ölkənin dünyada mühüm yer tutacağını demişdir. Sizcə, bu arzu nə dərəcədə gerçəkləşdi və ya işlər Heydər Əliyevin istədiyi kimi gedirmi?

- Tam istədiyi kimi gedir. Qarabağ məsələsi bizim inkişafımıza ciddi bir əngəldir. Amma bu məsələdə də artıq nəticə əldə edilə biləcək addımlar atılır. Bakı-Ceyhan neft kəməri üçün mühüm addımlar atıldı. Bu məsələdə xaricdən dəstəklənən problemlər ortaya çıxdı. Heydər Əliyev bunları aradan qaldırmaq üçün canını əsirgəmədi. Heç nəyə baxmayaraq, Bakı-Ceyhan neft kəmərinə dair müqavilə imzalandı. Kəmərin təməli qoyulub. Azərbaycanda inşaat işləri başlanıb. Bu yaxınlarda Türkiyədə də başlayacaq. Fəqət gözlənilməyən səbəblər işlərin gedişini gecikdirdi.

-Bu prosesin gecikməsi xaricdən qaynaqlanan səbəblərdən əlavə, Azərbaycanın təhsil almış təcrübəli kadrlarını hələ indi yetişdirməsi ilə əlaqədar ola bilərmi?.

- Prosesin yavaş getməsinə yetişmiş kadrların azlığının təsiri var. Amma bu, əsl səbəb deyil. Heydər Əliyev 34 ilə yaxındır Azərbaycanda rəhbərlikdədir. Ölkədə qərbi başa düşə biləcək, dünyaya inteqrasiya edə biləcək kadr qıtlığı var, eyni zamanda, yetişən gənclik var. 1993-cü ildən bəri xaricdə oxuyan, təcrübə qazanan yaxşı bir nəsil yetişir. O, gəncliyin ən bariz nümunəsi isə İlham Əliyevdir. Gənclik onu istəyir və özünə rəhbər kimi qəbul edir.

-İlham Əliyevin prezidentliyə namizədliyinin irəli sürülməsində haqqında danışdığımız gənclərin təsiri oldumu?

-Gənclər istədiyinə görə İlham Əliyev namizəd olmuşdur. Azərbaycanın tarixində ən demokratik seçki keçiriləcəkdir. Sözümün əvvəlində də dediyim kimi, bu, Azərbaycan üçün çox vacibdir. On ildən bəri populist siyasət yeridən müxalifət tam parçalanmışdır. Onlar Baki-Ceyhan neft kəmərinə qarşı çıxırlar. Onlar nefti İranın cənubuna daşımaq istəyirlər. Heydər Əliyevə müxalifət olmaq üçün özlərinə xaricdən dəstək axtarırlar. Müxalifətçilik fəaliyyətlərində nəzarətlərində olan qəzetlərə əsaslanırlar. Qəzetləri əllərindən alınsa, bütün səsləri kəsilər. Onsuz da xalq onlara etibar etmir.

QƏLƏBƏ HEYDƏR ƏLİYEVİNDİR

-Dünyadakı seçki tarixində, hər halda, ilk dəfə olaraq ata ilə oğul üz-üzə gələcək. Təbii olaraq bir çəkişmə yaşanacaq. Çəkişmə əvəzinə, hissiyyatları güclü olan Əliyevlərin namizədliyini düşünülmüş bir siyasi manevr kimi də qiymətləndirmək mümkündür. Siz bunu necə qiymətləndirirsiniz?

-Heç bir çəkişmə olmayacaq. Naxçıvan gəncləri və ziyalıları, Bakıdakı bəzi ziyalılar İlham Əliyevin namizəd olmasını istədilər. Bu günədək 19 namizəd var. İkisi iqtidar partiyasındandır, dördü müstəqil namizəddir, on üçü isə digər partiyaların namizədləridir. Yeni Azərbaycan partiyasının sədri Heydər Əliyevin və partiya sədrinin birinci müavini İlham Əliyevin mövqeləri daha möhkəmdir. İlham Əliyev öz namizədliyindən Heydər Əliyevin namizədliyini dəstəkləmək üçün istifadə edəcəyini bildirib. Namizədlik statusunun üstünlüklərindən istifadə edərək, media yolu ilə atasının xeyrinə təbliğat aparacaq. İctimai rəy sorğularına görə, Heydər Əliyev onsuz da birinci yerdədir. Müxalifət bunu qəbul etmir. Amerikalıların apardığı ictimai rəy sorğusunda da Heydər Əliyev 70 faiz səslə birinci yerdədir. Qələbə Heydər Əliyevin olacaqdır.

-İctimaiyyət ata ilə oğulun namizədliyini necə qiymətləndirir?

-Təbii ki, Heydər Əliyevi seçəcəklər. Heydər Əliyev bir simvoldur, bir dövlətdir, yaşayan bir tarixdir. Bunu heç deməyə də ehtiyac yoxdur. İlham Əliyevin namizədliyini irəli sürməsində yeganə məqsəd var. O da bir az əvvəl dediyim kimi, atasını dəstəkləməkdir. Oğul Əliyev seçki qərargahı yaratmayacaq, atası ilə eyni seçki qərargahından istifadə edəcəkdir.

-Müstəqilliyin əldə edilməsindən sonra iqtisadi, siyasi və sosial sahələrdə olan qarışıqlıq şəraitində hansı proseslərdən keçildi, bu yolda Heydər Əliyevin rolunu necə qiymətləndirirsiniz?

-Heydər Əliyev çox yaxşı tarazlaşdırılmış bir siyasət yeritdi. Azərbaycan ciddi blokadada idi. Yeltsinin dövrü ilə Putinin dövrü arasında Rusiya ilə münasibətlər dəyişdi. Putin bu yaxınlarda Azərbaycana gələcək. İran ilə yaxşı əlaqələr var. Xəzərin statusu məsələsində də böyük məsafə qət edildi. Qazaxıstan və Rusiya ilə aparılan danışıqlarla indiki mərhələyə gəlmişik. Azərbaycanda qeyri-neft sektorunda ciddi canlanma var. Bütün bunlar Heydər Əliyevin təsirli gücündən irəli gəlir. Azərbaycan artıq 10 il əvvəlkindən çox fərqlənir.

-Azərbaycan üçün mühüm olan digər bir problem isə Dağlıq Qarabağ məsələsidir. Uzun illərdir insanların əzab çəkdiyi bu bölgə üçün Azərbaycan necə bir həll yolu təklif edir? Bununla bağlı Bərdə və Ağcabədi düşərgələrində əzab içində yaşayan minlərlə qaçqının vəziyyətinə dünya dövlətləri kifayət qədər diqqət göstərirlərmi?

-Bu məsələ bizim üçün ciddi problemdir. Dünya bu gün Azərbaycandakı qaçqın problemi barəsində susur. Bunun müxtəlif izahları var. Amma hər şeyə baxmayaraq, Qərb dünyası buna göz yumur. Heydər Əliyevin səyləri ilə bəzi qruplar gəlir, ancaq timsah göz yaşları töküb gedirlər. Hec bir tədbir yoxdur. Dünya dövlətləri 10 ildir bu problemlə maraqlanmırlar. Digər tərəfdən, yaxın vaxtlarda Ermənistanda da seçkilər keçiriləcək. Ermənistanda oyuncaq bir rejim var. Heç vəchlə bir addım belə geri atmırlar. Azərbaycan Qarabağ ermənilərinə muxtariyyət verməyə razıdır. Qarabağda erməni vətəndaşlar qalmayıb, sadəcə, muzdlular var. Dağlıq Qarabağdan narkotik maddələrin tranziti üçün istifadə edilir. Heç kim əsgərliyə getmək istəmir. Hər il Ermənistan və Qarabağdan 250-300 min insan Qərb ölkələrinə köçür. 3-4 milyonluq Ermənistanda 2 milyon insan qalmışdır. Azərbaycanın ordusu son sözü deməyə hazırdır. Bu arada Türkiyənin Bakıdakı keçmiş səfiri Qədri Ecvet Tezcanın erməni konqresinin üzvləri ilə apardığı danışıqlar Azərbaycan xalqını narahat etmişdir. Amma xalq Ankaranın rəsmi bir addım atacağını gözləmir.

- Mövcud xüsusiyyətləri və mövqeyi nəzərə alınmazsa, Azərbaycan Qafqazın ən təsirli gücü səviyyəsinə gələ bilərmi?

- Ermənistan və Gürcüstanın yanında Azərbaycanın bölgədə təsirli bir dövlət olması son dərəcə təbiidir. Ermənistanın təsirli olması haqqında düşünmək olmaz, bunun üçün ermənilər papaqlarını qabağına qoyub fikirləşməlidirlər. Min ildir dövlətləri yoxdur. Odur ki, Azərbaycan keçmişi güclü bir ölkə kimi bu gün də Qafqazın təminatçısı mövqeyindədir. 1900-cü illərin əvvəllərində Azərbaycan dünya neftinin yarıdan çoxunu hasil edirdi. İslam aləmində 1918-20-ci illərdə Cümhuriyyət yaradan ilk ölkədir. Sənayesi ilə, insan potensialı ilə Qafqazın açarıdır.

İRANDAKILAR, SADƏCƏ, DOSTLARIMIZDIR

- Son günlərdə İran dünya ictimaiyyəti arasında çox müzakirə edilən bir ölkədir. Oradakı azərbaycanlıların gələcəyi də bu müzakirələrin hamısında öz əksini tapır. Azərbaycan dövləti olaraq, İrandakı azərbaycanlılarla hər hansı ünsiyyət varmı?

-Bakının bu məsələdə rəsmi səyləri yoxdur. Biz İranın ərazi bütövlüyünün tərəfdarıyıq. Amma orada yaşayan azərbaycanlılara rəsmi olaraq təmsil hüququnun verilməsini, maddi rifah səviyyələrinin yüksəldilməsini isiəyirik. Öz məktəbləri olsun, öz dillərində təhsil alsınlar. Azərbaycanlıların sıx yaşadıqları Təbrizdə konsulluq aça bilmirik. İran buna razılıq vermirdi. İkitərəfli görüşlər nəticəsində məsələ həll ediləcək səviyyəyə gəlmişdir. Amma son hadisələrdən sonra necə olacaq, onu bilmirik. İrandakı azərbaycanlılar İranın daxili problemidir. Hökumət səviyyəsində oradakı dostlarımızla heç bir əlaqəmiz yoxdur.