Professor: İnanclara görə, insan odu, ocağı, Günəşi əzizləsə, çətinlikləri azalar
Bakı, 28 fevral, AZƏRTAC
“Ocağın sönməsin”, “Od yandıran xeyir aparar...” kimi deyim və inancları özündə əks etdirən dünyagörüşünə sahib xalqın Novruz bayramının ilaxır çərşənbələrindən biri də Od çərşənbəsidir. Od çərşənbəsi ikinci ilaxır çərşənbəsi hesab olunur. Yaradılış prosesinin ikinci mərhələsini məhz odla bağlayırlar. Bu bağlılıq mifoloji dünyagörüşünə söykənir. Çox vaxt od ilə bağlı fikirləri birbaşa zərdüştiliklə bağlayırlar. Lakin atəşpərəstlikdən də qədim tarixə malik olan tayfaların mifoloji dünyagörüşündə yaradılışın bir mərhələsini od təşkil edir. Məsələn, Laertli Diogen qədim tarixə malik olan maqların suya, oda, torpağa tapındığını qeyd edir ki, bu da onların qamçı dünyagörüşünə, təbiətlə bağlı mifologiyasına əsaslanır.
Bu sözləri AZƏRTAC-a müsahibəsində Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı kafedrasının müdiri, professor Səhər Orucova söyləyib. S.Orucova bildirib ki, əski türk dünyagörüşünə görə, odu insanlar ilk olaraq ağac koğuşunun dibindən əldə ediblər. Bəlkə də bundan qaynaqlanaraq insanlar müqəddəs hesab etdikləri ağacları da “ocaq” adlandırıblar. Babalarımız insanın məskən saldığı yerə də “ocaq” deyiblər. Ocaq evin, soyun davamını təmsil edir. Od, insanı yaşadığı yerə-yurda, el-obaya bağlayıb. Atəşə su tökülməz, ona pis söz deyilməz. İnanclara görə, insan odu, ocağı, Günəşi əzizləsə, çətinlikləri azalar, təbiət tez isinər, sular qızar, buzlar əriyər.
Od çərşənbəsi el arasında “Kül/Külə çərşənbəsi”, “Üskü/Üsgü çərşənbə”, “Adlı çərşənbə”, “Ocaq çərşənbəsi”, “Atəş çərşənbə”, “Xıs çərşənbə”, “Xızır çərşənbə” kimi də tanınır. Bu cür adlanmanın da öz tarixçələri var.
“Kül/Külə çərşənbəsi” adı, inanca görə, həmin gün yandırılan tonqalların külləri bostanlara, əkin sahələrinə səpilir ki, torpağın “canı qızsın”.
“Xızır çərşənbəsi” ifadəsi isə məhz Xızır Peyğəmbərlə bağlıdır. İnanca görə, Od çərşənbəsində Göyün 9-cu qatından Xızır enərək od-alov ilə yeri qızdırır. Ona görə də bu çərşənbənin himayədarı kimi Xızırı qəbul edərək onun adı ilə də adlandırırlar.
Ocağa and içmək ən güclü və etibarlı mövqe hesab olunub. Əcdadlarımızın ən qədim andı Günəşlə, od-ocaqla bağlı olub: “Günəş haqqı, Od haqqı”- deyiblər. “Odu su ilə söndürmək olmaz”, “Od çərşənbəsində ocağı boş qoymazlar” kimi ifadələr də əcdadlarımızın inanclarından doğub. “Oddan pay olmaz”- demiş babalarımız. Od çərşənbəsində ocaq kürədən qonşuya nəinki borc od-alov, heç kül belə verməzlərmiş. Onlar inanıblar ki, həmin axşam kim bunu etsə, il boyu bəxti gətirməz, əzaba düçar olar. Türk inancına görə, od işıq, güc, qüvvət, sağlamlıq, paklıq və gözəllik rəmzi olub Günəş və ucalığı da simvollaşdırır. Qədim zamanlardan bəri od türk dünyagörüşündə müqəddəsliyin də rəmzi olub. Azərbaycanda tunc dövrü dini əqidələrindən biri də Günəşə pərəstiş idi. Hələ qədim dövrlərdən insanlar ocağı qoruyub, oda hörmət ediblər. Ulularımız od, ocaq qarşısında səcdəyə durub, ətrafında oyun və ayinlər icra ediblər. Qobustan qayaüstü rəsmlərindəki ocaq ətrafında “yallı” gedən insan təsvirləri bunun bariz nümunəsidir. Od çərşənbəsində bir çox mərasimlər keçirilir. Bu çərşənbədə üzərlik yandırıb ailə üzvlərini, evi, heyvanları tüstüyə vermək adəti günümüzədək davam edir. Ümumiyyətlə, odla arınma türk mifoloji düşüncəsi ilə bağlıdır. Odun üzərindən tullanmanı bəzən atəşpərəstliklə bağlasalar da, bu ənənə təmizlənmə, arınma funksiyasını özündə ehtiva edir. Atəşpərəstliyə görə, od müqəddəs varlıq olaraq qorunub. Zənnimizcə, müqəddəs sayılan cismin üzərindən atlanmaq, ağırlığını ona tökmək yolverilməz hallardan biri sayılmalıdır.
Od türk xalqlarında müqəddəsliyi qoruyan varlıqlardan biridir. Od çərşənbəsinin mahiyyətində odun qədimdən müqəddəs sayılması, odun insanı hər cür pisliklərdən təmizləyəcəyinə, şərdən qoruyacağına inam ifadə olunur.
“Bu Çərşənbədə keçirilən qədim mərasimlərdən olan “pülənbəri” və ya “yanar körpü” zamanı qaranlıq düşəndə insanlar evlərin damına çıxaraq kənd ağsaqqalının həyətindəki, yaxud meydandakı tonqalın yanmasını gözlər, ilk qığılcımdan hər kəs öz qaladığı tonqallara od vurar, “Çalış, alış tonqalım, yeddi qarış tonqalım, qoy alovun gur olsun, üzümüzə nur dolsun” və bu kimi nəğmələr oxuyarmışlar. Uca bir təpə başında quru ağac və kötüklərdən aşırımlı körpü düzəldilərək od vurulmuş, “yanar körpü” altından bütün kənd əhli, onların mal-qarası, toyuq-cücəsi keçirilərmiş. “Aynaçəkmə// aynaçağırma” mərasimində uşaqlar tonqaldan qızarmış kösövü qaldırıb “hurrey” çağırarmışlar. Tonqal yanıb sona çatanda onun ətrafına qızdırılmış dəmir şişlə üç dəfə cızıq çəkərlərmiş. Bu ayin ev-eşikdən bərəkətin dağılmaması üçün edilmişdi”- deyə professor Səhər Orucova bildirib.
Od çərşənbəsi qədim insanların Günəşə, oda olan inamından qaynaqlanıb.
Bölmənin digər xəbərləri
