Bakı, 19 yanvar (AZƏRTAC). Hər il yanvarın 20-də bütün dünya azərbaycanlıları ümumxalq hüzn gününü qeyd edir. 1990-cı ilin yanvar ayında Bakıda baş vermiş qanlı hadisələr təkcə Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütövlükdə bəşəriyyətə qarşı, humanizmə və şəxsiyyətin azadlığına qarşı törədilmiş cinayətdir. Yenidənqurma dövründə totalitar kommunist rejimi Alma-Atada, Tbilisidə, Düşənbədə, Vilnüsdə və Riqada buna oxşar vandalizm və soyqırımı aktları törətmişdi. Mən hər dəfə bu mövzuya qayıdarkən öz qarşımda həmin cinayətləri qlobal mənada təhqiq etmək məqsədi qoymuram, amma hər halda həmin cinayətləri xatırlatmağı, onların səbəblərini, nəticələrini, təşkilatçıların və əsas icraçıların adlarını xatırlatmağı özümə vətəndaşlıq borcu hesab edirəm. Bu, gələcəkdə belə cinayətlərin qarşısını almaq üçün xəbərdarlıq rolu oynamalıdır. 

Bakıda Qanlı Yanvar hadisələrinin səbəblərini bu günün prizmasından araşdırdıqda artıq şübhə yeri qalmır ki, bu, SSRİ hökuməti və Mixail Qorbaçov başda olmaqla Sov.İKP MK tərəfindən qabaqcadan düşünülmüş, hərtərəfli işlənib hazırlanmış, Azərbaycan xalqının azadlıq və müstəqillik əzmini qırmağa yönəlmiş cinayətkar aksiya idi. Faciə Qarabağ böhranı fonunda baş vermişdi. Kremldəki rəhbərlik Dağlıq Qarabağ münaqişəsini hüquqi yollarla həll etməyə çalışmırdı, mərkəzin siyasəti qeyri-obyektiv və qərəzli idi. Vəziyyəti mürəkkəbləşdirən bir məqam da ondan ibarət idi ki, respublika üçün böhranlı bir vaxtda Azərbaycanın o vaxtkı rəhbərliyi tam acizlik nümayiş etdirir, yalnız Moskvanın göstərişi və ssenarisi üzrə hərəkət edirdi. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsi haqqında Sov.İKP MK-nın və SSRİ Nazirlər Sovetinin 1988-ci ilin mart ayında qəbul etdiyi qərar isə nəinki bu problemi həll etməmiş, hətta Dağlıq Qarabağın Azərbaycan SSR-dən qoparılması üçün sosial-iqtisadi zəmin yaratmışdı. SSRİ rəhbərliyi öz respublikasının ərazi bütövlüyünü müdafiə etmək üçün ayağa qalxmağa, ədalətsiz milli siyasətlə razılaşmadığını bildirməyə cəsarət etmiş xalqa amansızcasına divan tutdu. Kreml Bakı qırğınını həm Azərbaycan xalqının əzmini sındırmaq, həm də sovet cəza maşınının gücünü nümayiş etdirmək üçün törətmişdi. 1990-cı ilin yanvarında Bakıda baş vermiş hadisələr xalqa zidd xarakter daşıyırdı, SSRİ silahlı qüvvələri öz xalqını müdafiə etmək üçün deyil, həmin xalqa qarşı istifadə edilmişdi.

Zaman keçdikcə çox faktlar üzə çıxmışdır. Onlar göstərir ki, SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin və Baş Kəşfiyyat İdarəsinin hərəkətləri Azərbaycan Respublikasında vəziyyəti maksimum mürəkkəbləşdirməyə və sabitliyi pozmağa yönəlmişdi. Məsələn, Bakıda talanlarla nəticələnən təhrikçilik və təxribat aktları təşkil edilirdi. 1989-cu ilin axırlarından 1990-cı ilin yanvar hadisələrinə qədər Azərbaycan paytaxtına daxili qoşunların və sovet ordusu qüvvələrinin əlavə kontingenti, 1990-cı il yanvarın ortalarında isə 66 minə qədər əlavə əsgər və zabit göndərilmişdi. Onların arasında ehtiyatdan müvəqqəti xidmətə çağırılmış hərbi qulluqçular da vardı. Faciə ərəfəsində əhalinin tərksilah edilməsi bəhanəsi ilə milis əməkdaşlarının da silahları götürülmüşdü.

SSRİ Baş Prokurorluğu faciəli yanvar hadisələrini “isti izlərlə” təhqiq etmiş, lakin hərbi qulluqçuların hərəkətlərində “cinayət tərkibi aşkar edilməməsi” səbəbindən işə xitam verilmişdir. Keçmiş SSRİ prokurorluğu tərəfindən Bakıdan aparılmış yüz cildlik cinayət işinin altmış səkkiz cildi hələ də arxivlərdə toz basır, həmin cildlər öyrənilmək üçün əlyetərli deyildir, ona görə də bu işdə əli olmuş bütün şəxslərin təqsirinin dərəcəsini aşkar etmək mümkün deyildir.

Lakin bu gün artıq sübut edilmişdir ki, Bakıya silahlı qüvvə yeridilməsi və şəhərdə fövqəladə vəziyyət elan edilməsi SSRİ Konstitusiyasının 119-cu və Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin, habelə “Mülki və siyasi hüquqlar haqqında” Beynəlxalq Paktın kobud şəkildə pozulmasıdır. Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının suveren hüquqları tapdalanmışdır. Bakıda fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsi haqqında Qorbaçovun imzaladığı və SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti tərəfindən təsdiq edilmiş fərmana əsasən yanvarın 20-də saat 00-dan Bakıda fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq edilməyə başlanmışdı. SSRİ Konstitusiyasının 119-cu maddəsinin 14-cü bəndinə uyğun olaraq fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsi üçün bu məsələyə müttəfiq respublikanın Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti tərəfindən baxılması zəruri şərtdir. Təbii ki, əslində belə olmamışdı. Azərbaycan rəhbərliyi fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsi barədə heç bir qərar qəbul etməmiş və belə bir qərar qəbul edilməsinə razılıq verməmişdi. Digər tərəfdən, respublikada televiziya mərkəzinin enerji bloku sıradan çıxarıldığına görə televiziya yayımları dayandırılmış və bunun nəticəsində bakılıların əksəriyyəti şəhərdə fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsini yalnız ertəsi gün səhər bilmişdi.

Daha bir mübahisəsiz fakt ondan ibarətdir ki, fövqəladə vəziyyət tətbiq edilərkən bəzi hərbi qulluqçular qeyri-insani hərəkətlərə yol vermiş, insanların əsas hüquqlarını pozmuşdu. Beynəlxalq Hərbi Tribunalın Nizamnaməsinə, Müharibə Qurbanlarının Müdafiəsi Haqqında 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarına və Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinə müvafiq olaraq belə hərəkətlər hərbi cinayətlər kimi tövsif edilir. Hərbi qulluqçular faktiki olaraq insan hüquqlarına dair qüvvədə olan bütün beynəlxalq konvensiyaları, o cümlədən 1948-ci il Ümumdünya İnsan Haqları Bəyannaməsini, Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında 1966-cı il Beynəlxalq Paktını, Fövqəladə Hallarda və Silahlı Münaqişələr dövründə Qadınların və Uşaqların Müdafiəsi haqqında 1974-cü il Bəyannaməsini, Uşaq Hüquqları barəsində 1989-cu il Konvensiyasını pozmuşdular.

Kremldəki rəhbərlik Bakıya sovet qoşunları yeridilməsini şəhərin erməni əhalisinin müdafiə edilməsi zərurəti ilə əsaslandırırdı. Mixail Qorbaçov demişdi ki, guya birinci olaraq Azərbaycan silahlıları SSRİ silahlı qüvvələrinin əsgərlərinə atəş açmışlar. Lakin müstəqil vəkillərin təşkilatları, o cümlədən “Şit” (“Sipər”) təşkilatı bu iş üzrə faktları öyrənərkən azərbaycanlılardan ibarət silahlı dəstələr aşkar etməmiş və bu qənaətə gəlmişdir ki, sovet ordusu öz vətəndaşlarına qarşı müharibə aparmışdır.

“Memorial” cəmiyyəti və “Helsinki qrupu” inandırıcı sübutlar əsasında göstərmişlər ki, Bakıda fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsi vətəndaş azadlıqlarının əsassız olaraq pozulmasına gətirib çıxarmış və sovet qoşunları əsassız olaraq güc metodlarından istifadə etmişlər. Əsgərlər insanlara yaxın məsafədən xüsusi qəddarlıqla atəş açır, tankları bilərəkdən içərisində insanlar olan minik avtomobillərinin üstünə sürür, xəstəxanalara atəş açır, tibbi-sanitar heyətin yaralılara yardım göstərməsinə mane olurdu. Kalaşnikov avtomatlarından dinc əhaliyə ağırlıq mərkəzi dəyişən güllələrlə atəş açılan insanın əziyyəti qat-qat artır, onun ölümü labüd olur.

Təəssüf ki, o vaxt respublika prokurorluğu törədilmiş cinayət faktları üzrə cinayət işi qaldırmamışdır. Milli Məclisin bu hadisələrə qiymət verilməsinə həsr edilmiş xüsusi sessiyasında bildirilmişdi ki, Sovet İttifaqının rəhbərliyi və şəxsən Mixail Qorbaçov Azərbaycan xalqına qarşı ağır cinayət törətmişdir. Sovet Azərbaycanının keçmiş rəhbərliyi, daha dəqiq desək, Əbdülrəhman Vəzirov, Ayaz Mütəllibov, Viktor Polyaniçko, Vaqif Hüseynov da təqsirkar hesab edilmişdi. Bu şəxslərin Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş cinayətlərə görə qanun qarşısında məsuliyyətə cəlb edilməsi məsələsi qoyulmuşdu.

İki il sonra, 1992-ci ildə Azərbaycan Baş Prokurorluğu SSRİ Baş Prokurorluğunun qərarını ləğv etmiş və o vaxt qüvvədə olan Cinayət Məcəlləsinin 94.4-cü və 94.6-cı (ağırlaşdırıcı hallarda qəsdən adamöldürmə), 149-cu (əmlakın qəsdən məhv edilməsi) 168-ci (hakimiyyət həddini və vəzifə səlahiyyətlərini aşma) maddələri üzrə cinayət işi qaldırmışdı.

Daha iki il sonra istintaq başa çatdırılmış və Azərbaycan Baş Prokurorluğu 20 Yanvar faciəsinin təqsirkarlarını elan etmişdi. Bunlar Azərbaycanın sabiq prezidenti Ayaz Mütəllibov, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Əbdülrəhman Vəzirov, xarici kəşfiyyat idarəsinin direktoru Yevgeni Primakov, SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçov, SSRİ müdafiə naziri Dmitri Yazov, SSRİ DTK sədri Vladimir Kryuçkov və Azərbaycan SSR DTK sədri Vasif Hüseynovdur.

2003-cü ilin mart ayında Azərbaycan Prokurorluğunun xüsusilə ağır cinayətlər üzrə istintaq idarəsi sabiq SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçova qarşı SSRİ Konstitusiyasının 119-cu və Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin pozulmasına görə cinayət işi qaldırmışdır. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, Yanvar faciəsində təqsirkar olan şəxslər hələ də layiqli cəzalarını almamışlar. Üstəlik, Yanvar faciəsinin göz qabağında olan dərsləri hələ də sona qədər dərk edilməmişdir.

Bu qanlı qırğın nəticəsində bir gecədə 147 nəfərin həyatına son qoyulmuş, 700-dən çox insan yaralanmış, 800-dən çox insan qanunsuz olaraq həbs edilmiş, yüzlərlə insan xəbərsiz itkin düşmüşdür. Təqsirkar vəzifəli şəxslərin heç biri istər o vaxt, istərsə də bu gün nə xalq qarşısında, nə də sovet cəmiyyətinin ədalət məhkəməsi qarşısında cavab verməmişdir. İdeoloji ziddiyyətlər, mənafe və mövqelərin bir-birinə uyğun gəlməməsi, ambisiyalar - bütün bunlar müasir cəmiyyətin ayrılmaz elementləridir, heç bir siyasi proses bunlarsız olmur. Lakin bu ziddiyyətlər zorakılıq yolu ilə həll edilməməlidir. Bunu başa düşməyən cəmiyyət xalqın mənafelərində əks olunan məşum səhvlərdən sığortalana bilməz.

Arif Quliyev

Hüquq elmləri doktoru, Kiyev Milli Aviasiya Universitetinin professoru, “Xalq Diplomatiyası İnstitutu”

İctimai Təşkilatının idarə heyətinin sədri