Bakı, 15 dekabr, AZƏRTAC

1893-cü il dekabrın 15-də danimarkalı alim Vilhelm Tomsen türk dilinin ən qədim abidələrindən biri olan Orxon yazılarının əlifbasını deşifrə etdiyini elan edib. Həmin tarixə qədər - 1889-cu ildə rus tədqiqatçısı Nikolay Mixayloviç Yadrintsev də Monqolustanın Orxon vadisində aşkar olunmuş daş yazılar haqqında bilgiləri toplamışdı. Lakin dekabrının 15-nin seçilməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bu tarix türk dil ailəsinin dərin köklü tarixini və ortaq mədəni irsini nümayiş etdirən bir dönüş nöqtəsi oldu. Bu səbəbdən də UNESCO dekabrın 15-ni Dünya Türk Dili Ailəsi Günü elan edib.

Monqolustan çöllərində Tanrının qoruyub saxladığı daş yaddaşımız ilk dəfə dünyaya danimarkalı alim tərəfindən bəyan edilib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər Azərbaycan Televiziyası İnformasiya Proqramları redaksiyasında böyük redaktor, İpək Yolu Mədəni və Tarixi Araşdırmalar İctimai Birliyinin sədri Aida Eyvazlı Göytürkün

“Ruhumuzun qanadlandığı gün – 15 Dekabr” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

Tanrı o sirləri, o isbatları istəyəndə hər cür tufandan, borandan, seldən qoruyur. Sərt kontinental hava iqliminə malik olan bu sirli çöllər, Orxon vadisinin Koşo Çaydam Oymağı və Ögi gölünün cənubunda, Selenqa çayının yaxınlığındakı Orxon yazıları, İltəriş xaqan, Bilgə xaqan, Kül Təkin və Tonyukuk kitabələri daş səbri ilə min illər boyu dayanıb, tariximizi bizə tanıtmaq məqamını gözləyiblər.

Buna qədər də qədim tarixi mənbələrdə bu daş kitabələrin olması haqqında məlumatlar var idi. XIII əsrdə yaşayan moğol tarixçisi Ələddin Ata Məlik Cüveyni “Tarixi Cihan guşa” adlı əsərində həmin daş kitabələrdən söz açıb. Çin qaynaqları da bu kitabələrin Orxon vadisində olduğu haqqında bilgiləri indiyə qədər qoruyub saxlayır. 1721-ci ildə taxta çıxaraq Rusiya İmperiyasını elan edən rus çarı I Pyotr türk torpaqlarına daha tez sahib olsun deyə, Sibirin bitki örtüyünü öyrənmək üçün Sibir və Monqolustana ekspedisiya göndərib. Ekspedisiyanın rəhbəri Daniel Qottlieb Messerşmidt Rusiyada cəza çəkən isveçli hərbçi Con Von Starhlenberg ilə birlikdə Yenisey kitabələrindən birini görüblər. Bu xəbəri I Pyotra çatdırıblar. Bir il sonra, 1722-ci ildə cəza müddəti bitən hərbçi Con Von Starhlenberg vətəninə dönüb. O, cəza çəkdiyi illər haqında xatirələrini yazıb. Orxon kitabələri haqqında da bu kitabda qeydlərini edib. Beləcə, 1730-cu ildə Stokholmda həmin kitab elm aləminin diqqətini çəkib. Ruhumuzu özündə daşıyan, gücümüzün, ədalətimizin şahidi olan o daş kitabələr haqqında xəbərlər kitabxanalarda, arxivlərdə gizlin qalıb. Nə çinlilərin kitabxanalarından xəbərimiz olub, nə də danimarkalı alimlərin yazdıqlarından. Çar Rusiyası və Sovet Rusiyası isə türklüyümüz haqqında informasiyaları elə daş kimi səssiz və gizlin saxlayıb.

2025-ci il noyabrın 3-də Səmərqənd şəhərində UNESCO-nun Baş Konfransının 43-cü sessiyasında dekabrın 15-i Dünya Türk Dili Ailəsi Günü elan edilib.

Bu xəbər ruhumuzu qanadlandırıb Orxon vadisinə uçurdu, desəm, səhv etmərəm. Orxon vadisinin cazibəsini orada olanlar, o daş kitabələrə barmaqlarını toxundurmaq üçün gedənlər bilir.

Bu xoşbəxtlik mənə 2016-cı ilin avqust ayında nəsib olub. Həmin dövrdə Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidenti olmuş, hazırda isə Qazaxıstan parlamentinin senatoru olan akademik Darxan Kıdırəlinin dəvəti ilə mən də Monqolustan ekspedisiyasına qoşuldum. Dünyanın bir neçə ölkəsindən gəlmiş tanınmış türkoloqlar, dilçilərlə birlikdə 7 gün Orxon vadisində, Monqolustan çöllərində gəzib, Ötükəndə həmin cazibənin sehrinə daldıq. İltəriş xaqandan, Bilgə xaqandan, Kül Təkin və Tonyukukdan qalan daş kitabələri gördük, qucaqladıq...

Tonyukuk kitabəsi 716-cı ildə, Kül Təkin kitabəsi 732-ci ildə və Bilgə xaqan kitabəsi 735-ci ildə ucaldılıb. Kitabələrin yanında həm də yüzlərlə heykəl, balbal (daş fiqurlar), şəhər xarabalıqları, daş yollar, su kanalları, qoç və tısbağa heykəlləri və qurbangah daşlarını öz gözlərimizlə gördük.

Bu ekspedisiyadan qayıtdıqdan sonra “Ötükən və Kur Şad” adlı dastan yazdım. O müqəddəs yerlər, Göytürk xaqanlığını quran böyük babalarımızın, əcdadlarımızın ruhu dolaşan məkanlarda o qədər saflaşdıq, durulaşdıq ki, bu ekspedisiya üzvlərinin hər biri üçün ən böyük, ülvi və müqəddəs ziyarət oldu.

Dünyanın çox ölkələrində gəzib, tarixi memarlıq abidələrini görmüşəm. Ancaq onların heç biri könlümə Ötükən qədər yaxın olmadı. Bu günə qədər də məndən soruşanda ki, ən gözəl səyahət marşrutun hara olub? Cavab verirəm ki, Monqolustandakı Şviit Ulan iqamətgahı və Orxon vadisindəki Koşo Çaydam oymağı, Ötükən çölləri. Ruhuma heç bir tikili abidəsi olmayan Orxon vadisi, Selenqa çayı, Ötükən çölləri qədər doğma olan heç bir yer ola bilməz.

O gündən bu günə kimi, hər zaman başımda bir fikir dolaşır: görəsən Azərbaycanda Orxon vadisindəki daş kitabələrimizin maketləri nə zaman təhsil ocaqlarımızın qarşısını, böyük istirahət guşələri və meydanlarımızda ucaldılacaq.

Əgər UNESCO Vilhelm Tomsenin türk xaqanlarından qalan daş kitabələrinin oxu tarixini - dekabrın 15-ni Dünya Türk Dili Ailəsi Günü elan edirsə, deməli, bu çox əhəmiyyətli bir işdir.

Əgər biz 2026-cı ildə Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyini keçiririksə, elə o tarixə qədər Azərbaycanın görməli yerlərində o daş kitabələrimizin, ilk türk əlifbası yazılan kitabımızın maketlərini yerləşdirsək, bu da 100 illiyə böyük bir töhfə olar. Həm də gənc nəsil bu əlifbanı öyrənər, o kitabələrdə yazılan ulu sözləri, ulu tarixi bilər. O daş kitabələrdə yazılan məktubları oxuduqca, babalarımızın necə müdrik, necə böyük olduğunu, necə mərd olduğunu görürük. Hər bir məktəbli, hər bir gənc Göytürk əlifbasını öyrənməli, V-VI əsrdən bizə miras qalan irsimizə sahib çıxmalıdır.

Əgər Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Bizim başqa ailəmiz yoxdur. Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır”- deyirsə, o zaman onun bu fikrinin tarix boyu yaşaması üçün, biz türk tarixinin ən görkəmli abidələrini ölkəmizə gətirib, park və meydanlarda ucaltsaq, milli düşüncəmizdə yeni bir səhifə açmış olarıq. Zaman–zaman ərəb-fars əlifbasına görə itirdiklərimizi, yenidən bərpa etmiş olarıq. Biz gənc nəslə türk dillərinin qədim yazılı abidələri olan - Orxon-Yenisey kitabələrini, “Divani lüğat-it-türk” və “Qutadqu Bilik”də yazılanları ötürməliyik. Belə edəriksə, öz milli kimliyimizə, tariximizə sahib çıxacağıq. Ruhu türk dili ailəsinə yaxın olan bütün millətlərə və xalqlara, dostlara deyirəm ki, 15 Dekabr- Dünya Türk Dili Ailəsi Günümüz mübarək olsun!