Tarixçi-alim: Gəncəsər katolikosluğunun ləğvi Cənubi Qafqazda erməniləşdirmə planının tərkib hissəsi idi
Bakı, 23 sentyabr, AZƏRTAC
XIX əsr Azərbaycan tarixinin ən gərgin və məşəqqətli dövrü kimi xarakterizə edilə bilər. Qafqazın Rusiya imperiyası tərəfindən istilanın gedişində və işğaldan sonra buraya çarizmin xeyir-duası ilə kütləvi şəkildə xristian əhalisinin köçü başlandı. Köçənlərin böyük əksəriyyəti ermənilər idi. Onların Cənubi Qafqaza könüllü köçməsi, erməni kilsəsinin əsrlər boyu gizli həyata keçirdiyi planların tərkib hissəsi idi. Bütün ermənilərin beyinlərini Cənubi Qafqazda “ermənilər üçün dövlət yaratmaq” xülyaları ilə dolduran erməni kilsəsi özünün gələcək planlarını həyata keçirmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edirdi. Cənubi Qafqazda erməni kilsəsinin qarşılaşdığı ən böyük əngəllərdən biri alban xalqının mənəvi qürur mənbəyi olan Alban kilsəsi olub.
Bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi tarix üzrə fəlsəfə doktoru Ramil Niftəliyev deyib.
“Gülüstan müqaviləsinin bağlanmasından sonra Üçkilsə erməni katolikoslarının fəaliyyəti kəskin şəkildə artdı. Üçkilsə patriarxı Yefrem və Rusiya generalı Nikolay Rtişev Gəncəsər patriarxı Sərkisin özünü “Qarabağ patriarxı” adlandırmasına qarşı çıxaraq, çar fərmanı ilə Rusiya imperiyası ərazisindəki bütün dindarların tək rəhbərinin Yefrem olduğunu bildirdilər. Aparılan təzyiqlər nəticəsində 1815-ci il dekabrın 18-də Gəncəsər katolikosluğu rəsmən ləğv edildi, Sərkis isə rütbəsi endirilərək sıravi arxiyepiskop dərəcəsinə keçirildi. 1822-ci ildə Qarabağ xanlığının və məlikliklərin ləğv edilməsi ilə Alban katolikoslarının hüquqları Rusiya hakim dairələrinin əli ilə tamamilə sıradan çıxarıldı və yerli xristian albanların erməniləşdirilməsi prosesi daha da sürətləndirildi”, - R.Niftəliyev əlavə edib. O qeyd edib ki, arxiyepiskop Sərkis 1823-cü ildə Rusiyaya sədaqət andı içməsinə baxmayaraq, İkinci Rusiya-Qacar müharibəsi zamanı Tiflisdə satqınlıq ittihamı ilə həbs olunub işgəncələrə məruz qaldı və azadlığa çıxdıqdan qısa müddət sonra vəfat etdi. 1830-cu ildə onun yerinə qardaşı oğlu Bağdasar təyin olundu.
“1836-cı il martın 11-də Rusiya çarı tərəfindən “Rusiyada erməni-qriqoryan kilsəsinin işinin idarə olunması haqqında əsasnamə” qəbul edildi. 10 fəsil və 141 maddədən ibarət bu Əsasnamənin IV fəsli ilə Azərbaycan ərazisindəki bütün Alban kilsələri, onların tarixi irsi və mülkiyyəti yeni təşkil olunmuş erməni-qriqoryan yeparxiyalarına (Qarabağ, İrəvan, Şirvan) həvalə edildi. Şuşada Qarabağ yeparxiyası təsis olundu, əvvəllər müstəqil olan Alban mitropoliti Bağdasar Gəncəsər monastırını tərk etməyə məcbur edilərək Üçkilsəyə tam tabe etdirildi. Bununla da müstəqil Alban kilsəsi rəsmən və hüquqi baxımdan ləğv olunaraq erməni-qriqoryan kilsəsinin tərkibinə qatıldı”, - deyə tarixçi bildirib.
Müəllif – Leyla Muradzadə
Bölmənin digər xəbərləri
