Bakı, 24 aprel, AZƏRTAC

AZƏRTAC təqribən 25 il ərzində səhnədə müxtəlif qəhrəmanların obrazını canlandırmış Azərbaycanın Əməkdar artisti Teymur Rəhimovla söhbəti təqdim edir. O, tamaşaçı tərəfindən sevilən aktyordur. Personajların ifaçıları arasında onun adını oxuyan insanlar aktyoru görməyə gəlirlər. Elə buna görə də Teymurun martın əvvəlində Azərbaycanın Xalq artisti Aleksandr Şarovskinin quruluşunda “Hamlet” tamaşasının premyerasında Danimarka şahzadəsi rolunda çıxış edəcəyi xəbəri teatrsevərləri bir araya toplayıb və tamaşa bitdikdən sonra auditoriyanın alqışları uzun müddət səngiməyib. Bu məqamda Qriqori Aredakovun sözlərini xatırlayırsan: “Hər bir sənətkar, əgər çox şanslıdırsa, həyatında Şekspiri iki dəfə, Çexovu iki dəfə, qalan klassikləri bir dəfə oynamalıdır”. Deməli, Teymur Rəhimovun teatr həyatının bu hissəsi tam “əhatə olunub” və “Hamlet”dən “əvvəl və sonra” aktyorun yaradıcılığında nələrin baş verməsi ilə maraqlanmaq kifayət qədər məntiqlidir...

- Oynadığınız çoxsaylı rollara əsasən, aktyorun “təklif olunan şəraitdə qabın formasını qəbul etməyə” hazır olması zərurəti yarandıqda, bunun su ilə müqayisəsi yerinə düşərmi?

- Başlanğıcdan götürsək, bəli. Ustadım mənə deyirdi: “Ola bilər ki, ömründə Romeonu oynamayasan, amma sən onu oynamağı bacarmalısan”. Deməli, aksioma budur – artist bütün rolları oynamağı bacarmalıdır! Yalnız bundan sonra faktura, bəzi təbii və zahiri məlumatlar əsasında aktyorun müxtəlif amplualarda rola uyğun formalaşması baş verir: əsas amillər kimi ekzistensial qəhrəman, aşiq, kəskin xarakterli qəhrəman obrazlarını yaratmaqdan söhbət gedir. Yaxud travesti, bu gün az qala unudulub. Aktyorların bir yaş kateqoriyasından digərinə keçməsinin çətin olduğuna dair neçə-neçə misallar var, bu, onların bir çoxunun işsiz qalmasına səbəb olub. Sənətkar üçün isə səhnəyə çıxmaq vacibdir!..

- Amma siz özünüz səhnədə həmişə baş qəhrəman obrazını canlandırmırsınız...

- Rollara ilkin münasibətim belə idi! Mənə hərtərəfli kömək edən anama çox minnətdaram. Əslində, mahiyyət etibarilə səhnə və aktyorluq bacarığımın inkişafında onun xidmətləri əvəzsizdir. O, məni çox yaxşı tanıdığını və daha çox kəskin xarakterli aktyor kimi əsas personajlara bel bağlamamalı olduğumu qeyd edirdi. Buna görə də mənim üçün səhnə həyatı daha asan oldu. Bəli, aydındır ki, gənclərin hamının ambisiyaları var, amma elə ilk addımlardan özümü “səhnə koordinatları sistemində” aydın dərk edirdim ki, harada mən filan rolu oynaya biləcəyəm, amma filankəs – yox. Məsələn, müəyyən bir ümumi qəbul edilmiş klassiki götürəndə, mən personajlar arasında öz üzərimdə hansı obrazı sınaya biləcəyimi təqribən seçirdim. Daha dəqiq desəm, mən həmişə baş qəhrəmanları əvvəlcədən rədd etmişəm.

- Etiraf edim ki, İranə Tağızadənin quruluşunda “Karamazov qardaşları” tamaşasında sizin Smerdyakovunuzu bu günə kimi böyük məmnuniyyətlə xatırlayıram. Ancaq təkcə onu deyil ...

- Oynamaq istədiyim məhz bu rol idi! İranə xanıma çox minnətdaram, ruhu şad olsun... Onun üçün çox darıxırıq, bunu bütün müsahibələrdə vurğulayıram. Əslində, o, ilk növbədə, peşəkar bir insan idi. Şəxsən ona minnətdar olduğum ikinci cəhət odur ki, İranə xanım mənə özümü bir sənətkar kimi dərk etmək imkanı verdi. Teatr təcrübəm birinci kursda başladı və 16 yaşından səhnəyə köməkçi rəqs, epizodik səhnə nömrələrində, nağıllarda çıxırdım. Yeri gəlmişkən, sonuncular sadəcə olaraq, gənc artistlər üçün mütləq öyrənilməli bir bacarıq kimi lazımdır. Orada müxtəlif maskalar taxmaq, jonqlyorluq etmək, necə deyərlər, “artıq olanları kənara atmaq” və sonra axşam tamaşalarında bu bacarıqları tətbiq etmək olar. Axı nağıllarda hər şey olduqca hipertrofik şəkildə təqdim olunursa, bütün bu boşluqları çıxarmaqla böyüklər üçün də “canlı görüntülər yaratmağa” başlaya bilərsiniz. Beləliklə, indiyə qədər heç bir xüsusi böyük rolu olmayan İncəsənət İnstitutunun on doqquz yaşlı üçüncü kurs tələbəsi Şekspirin “On ikinci gecəsi”ndə Ser Endryu Eqyuçik rolu ilə tanış olanda, bu, artıq əfsanəyə çevrilmiş maraqlı bir hekayəyə çevrildi. Mənə bu obrazı yaratmaq üçün cəmi üç-dörd məşq imkanı verildi. Başa düşdüm ki, bu, mənim şansımdır!

Qeyd etmək lazımdır ki, İranə xanım həmişə belə bir prinsiplə vicdanlı davranıb; əgər aktyor rolun öhdəsindən gələ bilmirsə, gələcəkdə onunla əməkdaşlıq etmirdi və buna tam haqqı vardı. Demək olar ki, bu yolla o, sənətçiləri bir növ sınaqdan keçirib. Keçmiş səhnə tərəfdaşlarım Fuad Osmanov, Nataşa Tretyakova, Emil Tahirov – onların üçü də bu dünyadan vaxtsız köçən İranə Tağızadə ilə birlikdə mənə çox kömək etdilər, bütün məşq prosesində dəstək oldular. Orada ilk dəfə əsl səhnə tərəfdaşlığının, aktyorlar arasında düzgün qarşılıqlı əlaqənin nə olduğunu başa düşdüm. Mənə inandığına görə İranə xanıma həmişə minnətdar olacağam və bunu heç vaxt unutmayacağam. Bundan sonra mən onunla demək olar ki, bütün əsas tamaşalarda iştirak etdim və bu, olduqca ənənəvi hala gəldi. Təbii ki, bir tamaşadan digərinə keçmədim, amma o, həmişə lazım olan yerdə məndən məharətlə istifadə edirdi.

“Karamazov qardaşları” tamaşasında rolların müəyyən edildiyini görəndə çox sevindim, çünki bu, mənə qeyri-adi, parlaq obrazı oynamaq üçün belə gözəl imkan verirdi. Əlbəttə, Smerdyakov aparıcı rol deyil, lakin yenə də əhəmiyyətli və müəyyənedicidir. Dramatik cizgilərin ən çox belə personajlar üzərində qurulduğunu qeyd etmək yerinə düşər. İranə xanımın sağlığında Cəfər Cabbarlının “Sevgiyə görə bağışla (Aydın)” tamaşasında baş qəhrəmanın dostu Surxay rolunu almışam, bu obraz mənə xoş, daha hüzurlu gəlirdi. Dostuna görə narahat olan belə bir sosial qəhrəmanı oynamaq rahat idi. Səhnədə belə psixoloji realizmi sevirəm, çünki açığını desəm, xasiyyətimi və rejissorun ondan nə dərəcədə istifadə etdiyini nəzərə alsaq, etiraf edim ki, bu cür impulsivlikdən bir az bezmişdim. Bəzən özümü daha ciddi, müvafiq işlərə cəlb oluna bilən sənətkar kimi göstərmək istəyirəm. Məsələn, mən haqlı olaraq Hamlet obrazını onlardan birinə aid edə bilərəm.

Bəziləri buna “taleyin hədiyyəsi” deyə bilər, amma mənim üçün bu rol daha çox səhnə həyatımın müəyyən mərhələsinin yekunudur... Bəli, məsuliyyətdir. Mən indi sizinlə səmimi olacağam və gizlətmirəm ki, bir vaxtlar Hamleti oynamaq arzusunda idim, amma indi, bu rolu aldığımda, on il əvvəlkindən daha təmkinliyəm.

- Deməli, “Hamlet” obrazı ilə “yaşa görə” ampluanı dəyişməyə hazırlaşan aktyor kimi müəyyən mənada özünüzü yeni prizmadan qiymətləndirdiniz...

- Düzgün yanaşma deyil... Daha doğrusu, mən özüm üçün Hamleti “almağımı” tam dəqiqləşdirməmişəm... Bu, sadəcə olaraq tamaşaçılara bir tamaşada öz imkanlarımın müxtəlif cəhətlərini təqdim edə biləcəyimi nümayiş etdirmək üçün əlverişli şans idi. Burada komediya, bir az zarafat və dərin faciə üçün yer var. Bu, bir personaj kimi Hamletin özünün həyəcanıdır. Orada oynamağa nəsə var!.. Texniki baxımdan bir aktyor olaraq bilirəm ki, bütün qabiliyyətimi bir yerə toplayıb bu işin öhdəsindən gələ bilirəm. Bu, mənim Hamletimin doğulduğu müxtəlif emosional vəziyyətlərdən yığılan bir pazl kimidir.

- Amma “Hamlet” “pusqu” kimi bir roldur və onun digər ifaçıları ilə müqayisədən yayınmaq olmur.

- Şübhəsiz. Ona görə də əvvəlcə bunun labüdlüyünü nəzərə alıb Teymur Rəhimovun müəllif tamaşasında özümü - Hamleti göstərmək istədim. Heç kimi təqlid etmədən. Bir sirri aça bilərəm... Bir prinsipim var ki, dramatik əsərin filmə uyğunlaşdırılması varsa, onun materialına qərq oluram, əsla paralel olaraq heç nəyə baxmıram. Bu sarsılmaz mövqedir. Əks halda, istər-istəməz nəyisə latent olaraq təqlid etmək olar. Mən isə bunu etmək istəmirəm. Aydındır ki, mən bir dəfə Kozintsevin Smoktunovski-Hamlet ilə kult-film adaptasiyasına baxmışam. Butusovun Truxin, Xabenski və Poreçenkovla Çexov adına Moskva İncəsənət Teatrında heyrətamiz çıxışını xatırlayıram. Bəli, Qərb istehsalı olan “Hamlet”də çox şey tapmaq olar. Eynilə Mel Qibson və Benedikt Kamberbetç kimi... Amma onlar mənim diqqətimi bizim teatrda işə başlamazdan xeyli əvvəl çəkmişdi. Onu da əlavə edim ki, Aleksandr Yakovleviçlə əvvəllər oynanılan “yad hamletlər” ilə bağlı hər hansı bir fikir birliyi dərhal mənim özünəməxsus obraz yaratmaq arqumentimlə kəsişdi. Demək olar ki, mən heç kimi təqlid etməmək üçün əvvəlki rolları kənara atdım və Hamleti gördüyüm kimi yaratdım. Yeri gəlmişkən, Aleksandr Yakovleviç özü də gözəl sənətkar olduğu üçün mənim mövqeyimə anlayışla yanaşdı və biz bu məqsədə doğru birlikdə çalışdıq. Buna görə, mənim öz Hamletimi oynamaq imkanından ötrü ona dərin minnətdarlığımı bildirmək istəyirəm.

“Hamlet” tamaşasında gözəl partnyorları qeyd etməyə bilmərəm ki, onlar materiala böyük diqqətlə yanaşdılar, gərgin çalışdılar və bununla da gördükləri işə nə qədər önəm verdiklərini nümayiş etdirdilər. Onlar, sözün yaxşı mənasında öz mövqelərini müdafiə edərək, sadəcə səhnəyə çıxmadıqlarını göstərərək döyüşdülər... Murad Məmmədov, Həcər Ağayeva, Mariya Dubovitskaya və Zaur Terequlov. Hər iki heyətdə oynayan Salman Bayramov və Yaroslav Trifonov... Biz bir-birimizi mükəmməl başa düşürdük və vahid bir ümumi işlə məşğul olduğumuzu anlayırdıq. Bu, çox dəyərlidir! Əlbəttə ki, daha çox işləmək üçün bir material vardı. Ümumiyyətlə, sevimli teatrsevər üçün əsl tamaşa ən azı beşinci, altıncı olmalıdır. Sənətkar üçün də bu, əsas amildir. Çünki o, mənimsədiyi materiala öyrəşir. Düşünürəm ki, bir-iki tamaşa üçün müəyyən isinmə prosesi davam edəcək, sonra isə “rolun əyinə biçilməsi” yaşanacaq. Daha asan və sadə olacaq, yeni nə isə yaranacaq... Tamaşa yaşamağa və inkişaf etməyə davam edəcək.

- Yeri gəlmişkən, tamaşada onlarla dəfə çıxış edəndən sonra müəyyən bir yorğunluq yaranır?

- Yaxşı sualdır... Mən heç vaxt səhnədə həyatın bu cür yozulmasına fikir verməmişəm... İndi “Kişi, qadın, pəncərə... Məşuq” və ya “Yeddi gözəl” tamaşalarına baxıram... Səhnəyə çıxıram, zövqlə işləyirəm, çünki başa düşürəm ki, bunlar brenddir. Bu tamaşalar on ildən artıqdır ki, davam edir. Bu, onların maraqlı və yaxşı olduqlarını göstərir. Buna görə də həmin əsərlər tamaşaçılar arasında populyardır. “Sevdiyiniz rol hansıdır” mövzusunda səmimi olacağam, bir çox hallarda sənətçi deməyə başlayır ki, bütün rollar öz övladları kimidir... Elə bir şey yoxdur! Aktyorun həmişə sevimli və sevilməyən rolları olur. Sadəcə olaraq, o, peşəsinə hörmət edirsə, tamaşaçıya da hörmətlə yanaşırsa, heç bir halda rolunu bəyənmədiyini göstərməməlidir. O, səhnəyə çıxıb öz işini görür. Mən heç bir konkret açıqlama vermədən öz təcrübəmdən danışıram. Sevmədiyim rollarım da var, amma şəxsi münasibətim mənə işimi pis görmək hüququ vermir. Tamaşaçı günahkar deyil! Yenə deyirəm, mən həmişə haqlı olmaya bilərəm. Hər hansı daxili müqavimət, antaqonizm olur... Amma on-on iki il hər hansı tamaşaları oynayırıqsa, deməli, tamaşaçılar tərəfindən tələbat var. Elə dövr oldu ki, biz müəyyən yorğunluq hiss olunduğunu başa düşdük və birdən tamaşaya doğru ikinci külək əsdi, artistlər aktyorluq zövqünü geri aldılar. Amma etiraf etmək lazımdır ki, biz uzunömürlü tamaşaları hər ay yox, kifayət qədər ölçülüb-biçilmiş dozalarda tamaşaçılarda sınaqdan keçiririk və eyni zamanda, özümüzün də tamaşanı bir az qaçırmağa vaxtımız olur ki, bu da faydalıdır. Eyni zamanda, teatrın böyük repertuarı var, o cümlədən yeni tamaşalar təqdim etməlidir. Kim bilir, bəlkə bu yaxınlarda səhnələşdirilən tamaşalara da uzunmüddətli tələbat olacaq...

- Onda sənətçilərdən tələb də müvafiq şəkildə olacaq...

- Həmişə elə olmur ki, bir sənətçi səhnəyə çıxır və siz, belə demək mümkünsə, hər şeyi rejissorun, onun quruluşa baxışının üstünə atırsınız. Sənətçi kimi səhnəyə çıxanda əvvəlcə anlamalısan ki, Akademik Rus Dram Teatrının artistisən. Bu, öz zəngin tarixi olan bir binadır. Bu il teatrın 105 illiyi tamam olur. Biz isə akademik statusu almamışıq, amma bu ad bir vaxtlar bizdən əvvəl çalışmış insanların xidmətlərinə görə verilib. Bu gün səhnəyə çıxanlar və bu teatrın ənənələrini davam etdirən sənətçilər var. Onların arasında irsən aktrisa olan anam da var. Mən də ailənin izinə düşdüm... Ona görə də bu mövzu mənim üçün ağrılı və həssasdır. Biz başa düşməliyik ki, bu böyük tarixə malik teatrın səhnəsinə çıxaraq özünü rüsvay etməyə haqqımız yoxdur. Bu peşəyə münasibətdə dürüst olmalısan. Məşq prosesində direktor və ya həmkarları ilə hər hansı dedi-qodu yaransa da, heç bir halda etdiyiniz işi bəyənmədiyinizi iddia etməməlisiniz. Nə qədər paradoksal səslənsə də, səhnədə baş verən hər şeyə biganəlik nümayiş etdirmədən, çıxıb səmimi şəkildə tamaşaçını “aldatmalısan”.

- Yəni, əsas tamaşaçıdır? Bəs aktyorların səhnədə rahat oynaması üçün zalda nə qədər tamaşaçı olmalıdır?

- “Aktyorsuz teatr yoxdur!” - bu ifadə bilavasitə teatra aiddir... Bəs biz kimin üçün işləyirik? Əlbəttə ki, tamaşaçılar üçün! Teatrın əsas uğuru ondan ibarətdir ki, bizdə boş zallar olmasın. Tamaşaçı marağı uzunmüddətli və canlı göstəricidir. Kəmiyyətdən söz düşmüşkən, ən ideal olanı tam dolu zaldır. “Ümumiyyətlə, mən keçmiş vaxtları xəyal edirəm və o günlər yadıma düşür: arzulayıram ki, həmin dövrdə olduğu kimi, gəlib son və ya əlavə bilet istəyəcəklər!.. “Bilet əldə etmək” üçün ajiotaj... ona görə də tamaşaların anşlaqla keçdiyi günlərin qayıtmasını xəyal edirəm. Həm də elə tamaşalar nə qədər çox olsa, bir o qədər yaxşıdır! Onda başa düşürəm ki, işimizi bir səbəbə görə görürük! Tamaşaçı teatr və aktyorlar üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Axı biz səhnəyə sırf özümüzü göstərmək naminə çıxmırıq. Həqiqətən də biz bu peşəni çox sevirik. Özünü sənətdə yox, sənəti özündə daşımalısan!