Türk xalqlarının ortaq dəyərlər sistemində ozan-aşıq sənətinin yeri
AZƏRTAC türk xalqlarının folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan silsilə yazıları davam etdirir
Bakı, 13 fevral, AZƏRTAC
AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Şifahi xalq ədəbiyyatı və yazılı abidələr şöbəsinin elmi işçisi Nərmin Həsənova AZƏRTAC-a müsahibəsində türk xalqlarının ortaq dəyərlər sistemində ozan-aşıq sənəti haqqında danışıb. O bildirib ki, ozan-aşıq sənəti ortaq türk mənəvi və mədəni dəyərlərinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Türk etnik-mədəni sisteminin tarixi və estetik mahiyyətinin bütöv şəkildə araşdırılması bu sənətin türk miqyasında rolunu və funksiyasını daha aydın müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu baxımdan ozan-aşıq ənənəsinin kompleks şəkildə öyrənilməsi mühüm elmi və mədəni əhəmiyyət daşıyır.
Müsahibimiz qeyd edib ki, ozan-aşıq sənəti türk mədəniyyətinin gerçək mahiyyətini ifadə edən möhtəşəm bir fəlsəfi-estetik sistemdir. Türk dünyasının geniş coğrafiyasında – Azərbaycandan Anadoluya, Orta Asiyadan Altaylara qədər müxtəlif adlar altında mövcud olan ozan, aşıq, akın, baxşı, manasçı kimi sənətkarlar eyni mənəvi missiyanı yerinə yetiriblər. Onlar xalqın tarixi yaddaşını qoruyan, qəhrəmanlıq salnaməsini yaşadan, mənəvi-əxlaqi prinsipləri gələcək nəsillərə ötürən söz və saz ustadları olublar.
“Tarixi funksiyasına görə qam-şaman ənənəsinin davamçısı sayılan ozan Tanrı dünyası ilə bağlı olan, etnosunun mənəvi himayəçisi kimi qəbul edilirdi. Qədim türk cəmiyyətlərinin əksəriyyətində tayfa başçıları musiqi alətində ifa etməyi bacarır, bacarmayanlar isə yanlarında qopuzçu və ya musiqiçi saxlayırdılar. Bu fakt ozan sənətinin ictimai həyatdakı nüfuzunu və funksional əhəmiyyətini göstərir. Akın termini qazax və qırğızlar arasında sənətkar adı kimi formalaşıb, baxşı anlayışı isə qıpçaq, uyğur və karluq türkləri arasında yayılıb. Adların fərqli olmasına baxmayaraq, onların daşıdığı ideya-estetik missiya mahiyyətcə eyni olub. Lakin İslam dininin geniş yayılması, eləcə də türk etnocoğrafiyasının Anadolu, İran, Qafqaz, Uralboyu və Orta Asiyada möhkəmlənməsi ilə ozan və baxşı statusunun funksional xarakterində müəyyən dəyişikliklər baş verdi. Şaman dünyagörüşü zəiflədikcə ozanlığın əvvəlki sakral məzmunu transformasiyaya uğradı və bu ənənə yeni ictimai-mədəni şəraitdə aşıq sənəti şəklində inkişaf etməyə başladı”, - deyə o bildirib.
N.Həsənova əlavə edib ki, bu mərhələdə saz yalnız musiqi aləti kimi deyil, mənəvi rəmz kimi dəyərləndirildi: “Saz və sözün vəhdəti türk estetik təfəkkürünün əsas xüsusiyyətinə çevrildi. Aşıq artıq təkcə mərasim iştirakçısı və ya tayfa salnaməçisi deyil, həm də ictimai fikir ifadəçisi, mənəvi tərbiyəçi rolunu oynayırdı. Onun yaradıcılığında qəhrəmanlıqla yanaşı, sevgi, sədaqət, haqq-ədalət, vətənpərvərlik kimi dəyərlər aparıcı mövqe tuturdu. Nəticə etibarilə ozan-aşıq sənəti türk xalqlarının ortaq mənəvi dəyərlər sistemində davamlılıq və yenilənmə prinsiplərini özündə birləşdirən nadir mədəni hadisə kimi çıxış edir. Bu sənət keçmişlə bu gün arasında körpü yaratmaqla yanaşı, Türk dünyasının müxtəlif qollarını eyni ideya-estetik platformada birləşdirən güclü mədəni amil olaraq qalmaqdadır”.
Bölmənin digər xəbərləri
