Qaraciyər yağlanması son zamanlar dünyada ən çox rast gəlinən problemlərdən biridir. Yağlanmaya bağlı hepatitin çox yayılmasının səbəbləri arasında piylənmə ilə yanaşı, həyat tərzinin, qidalanmanın, qidaların tərkibinin, dərmanların və ekoloji problemlərin rolu var. "Referans Medical Group"un Hepatoloji Mərkəzinin Baş həkimi, tibb üzrə fəlsəfə doktoru, infeksionist-hepatoloq Hicran Xıdırova ilə söhbətimizdə qaraciyər sağlamlığı, piylənmə, hepatitlərlə bağlı bir sıra suallara aydınlıq gətirməyə çalışdıq:

- Təcrübənizə əsasən, qaraciyərlə bağlı ən çox hansı xəstəliklərə rast gəlirsiniz?

- Gün ərzində qəbula gələn hər 5 pasiyentdən birində qaraciyər yağlanması problemi olur. Son zamanlar virus hepatitləri ilə yanaşı, qaraciyər yağlanmaları, toksiki qaraciyər zədələnmələri və metabolik disfunksiya problemi olan xəstələrin müraciətləri artıb. Bu, əsasən rejimsiz qida qəbulu, qidaların keyfiyyəti və az hərəkətliliklə bağlıdır. Mütəmadi olaraq narkotik vasitələrdən, spirtli içkilərdən istifadə edən, həkim göstərişi olmadan dərman qəbul edən şəxslərdə isə toksiki qaraciyər zədələnmələrinə çox təsadüf edilir.

- Qaraciyər sağlamlığı ilə diabet və piylənmə arasında əlaqə varmı?

- Əlbəttə, çox sıx əlaqə var. İstər diabet, istərsə də qaraciyər yağlanmasının yaranma mexanizminin əsasında metabolik pozuntulara dayanan patologiyalar durur. Bu səbəbdən hər bir diabet və ya qaraciyər yağlanması olan pasiyentdə bu və ya digər dərəcədə qaraciyərin həm orqanik, həm də funksional pozulması müşahidə edilir. Şəkərli diabetdən əziyyət çəkən pasiyentlər isə daimi olaraq dərman qəbul etdiklərindən yan təsirlər qaçılmaz olur, çünki həmin dərmanların özlərinin də yan təsirləri var. Həmin pasiyentlərin qaraciyərində problem yaranmaq riski olduğu kimi, qaraciyərində problem olan pasiyentlərdə də sonradan şəkərli diabet yarana bilir. Bu, sanki uzun bir çubuğun iki ucudur və hər biri digərini tətikləyə və ya zəiflədə bilər.

- Bəs, qaraciyər xəstəliklərində genetikanın rolu varmı?

- Bir müddət öncə qohum nikahları ilə bağlı ictimai müzakirələrdə, qanunvericilik səviyyəsində üçüncü və dördüncü dərəcəli qohum evliliklərinin qarşısının alınması məsələsi gündəmə gətirildi. Çox sevinirəm ki, əmi, xala uşaqları arasında evlilik qadağan oluna bilər. Burada faktiki vəziyyət göstərir ki, uzun illərdir aparılan maarifləndirmə işlərinə baxmayaraq, problem hələ də qalır. Buna görə də dövlətin addım atması önəmlidir. Çünki məhz qohum evlilikləri arasında genetik problemlər daha çox meydana gəlir ki, bunların arasında da qaraciyər və qan xəstəlikləri öndə dayanır. İkincisi isə qaraciyərin özünün belə bir sıra genetik və irsi xəstəlikləri var ki, hətta qohum evlilikləri olmasa belə müxtəlif genetik xromosom anomaliyası olduqda müəyyən xəstəliklər əmələ gələ bilər. Mən bir faktı təəssüf hissi ilə qeyd etmək istəyirəm ki, bu gün bizim qaraciyərində patologiyası olan ən gənc pasiyentimiz 8 aylıq körpədir.

- Hicran xanım, hepatit nədir və necə yaranır?

- Öncə deyim ki, hepatit qaraciyərin iltihabi xəstəliyidir. Hər hansı səbəbdən qaraciyər toxumasında zədələnmə meydana gəlir və buna cavab olaraq orqanizmdə iltihabi reaksiya başlayır. Hepatitləri müxtəlif səbəblər törədir. Bunlardan birincisi viruslardır, yəni virusların yaratdığı hepatitlərdir. Alkoqol, genetik faktorlar, metabolik xəstəliklər, piylənmə, şəkərli diabet, dərmanlar və s. səbəbləri sadalamaq olar. Vaxtında aşkarlanan hepatitlər düzgün müalicə olunduqda və doğru həyat tərzi seçildikdə sirrozla nəticələnməyə də bilər.

- Hepatitlər necə müalicə olunur?

- Qürurla deyə bilərəm ki, bu gün Azərbaycanda hepatitlərin və qaraciyər xəstəliklərinin müalicəsi dünya səhiyyəsində qəbul olunmuş protokollar əsasında aparılır. Biz iyunun 5-dən 8-dək Milanda keçirilən və 100-dən çox ölkədən həkimin iştirak etdiyi EASL 2024 konfransından qayıtmışıq. Burada iştirak etdiyimiz dəyirmi masalarda aparılan müzakirələrdən sonra Azərbaycan səhiyyəsinin uğuru olaraq qeyd etmək istərdim ki, ölkəmizdə hepatit və qaraciyər xəstəliklərinin müalicəsində əldə edilən nəticələr hətta qonşu ölkələri də geridə qoyur. Elə hepatit növləri var ki, onların müalicəsində qardaş Türkiyəni də qabaqlamışıq. Ölkəmizdə həmin xəstəliklərlə mübarizədə dərmanların əlçatan olması, pasiyentlərin maddi rifahı müalicələri uğurla aparmağımıza imkan yaradır. Əgər bir vaxtlar pasiyent ”Həkim, hepatitin müalicəsi varmı?” , - soruşanda “Xeyr ”, -deyirdiksə, bu gün rahatlıqla müsbət cavab vermək olur. Hepatit B və Hepatit D-nin müalicəsi var.

- Hepatit diaqnozu necə qoyulur?

- Öncə qeyd edim ki, ümumi qan analizi verməklə heç vaxt hepatitə yoluxub-yoluxmamaq barədə dəqiq məlumat əldə etmək olmaz. Yalnız immunofermentativ analiz verdikdən sonra dəqiq nəticədən danışmaq olar. Occult (gizli Hepatit B) aşkarlamaq üçün xüsusi analiz verilməlidir. Metabolik və qaraciyər yağlanması ilə baş verən hepatitlərə gəldikdə bu zaman bədən kütlə indeksi, qaraciyərin funksional biokimyəvi göstəriciləri və instrumental müayinələr aparılır. Mərkəzimizə müraciət edən pasiyentlər əvvəlcə sadə ultrasəs müayinəsindən keçirilir, daha sonra qaraciyər damarlarının dopler-i olunur və bundan sonra “ILIVTOUCH” cihazı ilə “Fibroscan” müayinəsi aparılır. Bu zaman pasiyentlərdə biz həm qaraciyər yağlanmasının, həm də qaraciyər fibrozunun rəqəmsal göstəricilərini əldə etmiş oluruq. Beləcə növbəti mərhələlərdə müalicə prosesində qaraciyərin özünün orqan olaraq vəziyyətinə nəzarət etmək imkanı qazanırıq.

- Hepatitlər yoluxdurucudurmu?

- Viral hepatitlər yoluxucudur, digər hepatitlər yoluxdurucu deyil. Virus hepatitləri neqativ çıxan, lakin qaraciyər yağlanması və ya toksiki zədələnməyə məruz qalan pasiyentlərə "Siz qaraciyərinizi kefinizdən korlayırsız” deyə xəbərdarlıq edirəm. Çünki Hepatit C qandan-qana yoluxur. 0,1-0,3 faiz məişət yolu ilə yoluxma riski var. Hepatit B-nin isə peyvəndi var. Hepatit B peyvəndi olunmaqla Hepatit D-dən də qorunmaq olar. Bir də əlavə etmək istərdim ki, Hepatit B və D-nin ikisinin bir arada olduğu infeksiya da var. Həmin infeksiyanın müalicəsində ölkəmizdə 2 ildir ki, uğurlu dərman terapiyası aparırıq. Nəticələr isə qənaətbəxşdir.

- Xüsusilə xroniki qaraciyər xəstəlikləri olan insanlarda qaraciyər xərçənginin inkişaf riskini azaltmaq üçün hansı profilaktik tədbirlər görülə bilər?

- Qaraciyərin qeyri-invaziv müayinə metodlarından olan və bizim mərkəzimizdə müayinəsi aparılan “Fibroscan” müayinə sayəsində qaraciyərin fibroz dərəcəsi dəqiq və rəqəmsal göstəricilər ilə təyin olunduqdan sonra həmin pasiyentlər üçün xüsusi müayinə planı hazırlanır ki, vaxtaşırı müayinələrdən keçməklə pasiyentlərdə HCC (qaraciyər xərçəngi) riskini önləmək və ya erkən diaqnostikasını aparmaq mümkündür. Həkimə getməkdən qorxmaq lazım deyil, əksinə ona can atmalıyıq.

- Hansı əlamətlər olduqda mütləq hepatoloqa müraciət edilməlidir?

- Həmin əlamətləri istənilən qədər sadalaya bilərik, lakin insanlar ən əsası qaşınma, dəridə ləkələrin yaranması, saralma, hədsiz köp hissi, qəbizlik, sağ qabırğa altında ağrı və bir sıra əlamətlər hiss edən zaman mütləq qaraciyərin səssiz orqan olduğunu xatırlayıb, həkim yoxlanışına üz tutmalıdırlar. Təzyiq, ürək-damar və xroniki xəstəliklərdən, şəkərli diabetdən əziyyət çəkən şəxslər də diqqətli olmalıdırlar.

Qaraciyəri qorumaq üçün heç olmasa ildə bir dəfə onun qayğısına qalmaq və lazım olan müayinələrdən keçmək vacibdir. Unutmaq lazım deyil ki, sağlam qaraciyər, hər kəsin haqqıdır və bu haqqı itirməyin!