AZƏRTAC Azərbaycan dəmir yollarının tarixi barədə ilk məqaləni təqdim edir

Bakı, 23 iyun, Vahid Şükürov, AZƏRTAC

Respublikanın iqtisadiyyatında, mədəniyyətində və gündəlik həyatında mühüm rol oynayan Azərbaycanın dəmir yolu nəqliyyatı çox böyük və zəngin tarixə malikdir. Ölkəmizdə dəmir yollarının yaranması neft sənayesinin tarixi ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. XIX əsrin ortalarında neft daşıyan çənlərin sayı 10 minə çatıb və onların neftlə yüklənmiş arabaları Abşeron landşaftının bir hissəsinə çevrilmişdi. Bu minvalla Bakıda neft sənayesinin yaranması və inkişafı ilə neft yataqlarını neft emalı zavodları ilə birləşdirən dəmir yolu xəttinin çəkilməsi məsələsi aktuallaşdı.

1878-ci ildə Bakı şəhərini neft mədənləri ilə birləşdirən 25,2 verstlik dəmir yolunun tikintisinə icazə verildi. “Neft yatağı” adlanan bu xətlərin tikintisi 1879-cu ilin sonlarında başa çatdırılıb. 1880-ci il yanvarın 20-də Azərbaycanda ilk dəmir yolu xətti olan Bakı-Sabunçu-Suraxanı dəmir yolunun təntənəli açılışı oldu. Elə həmin il Bakıda ilk dəmir yolu deposu tikildi.

1879-cu il dekabrın 22-də Cənubi Qafqaz dəmir yolunun bir hissəsi olan Bakı-Tiflis xəttinin tikintisinə icazə verildi. 515 verstlik (549 kilometr) bu yol rəsmi olaraq 1883-cü il mayın 8-də açıldı və Tiflisdən yola düşən ilk sərnişin qatarı mayın 9-da Bakıya gəldi. 1883-cü ildə Bakı-Yelizavetpol-Tiflis magistral dəmir yolu istifadəyə verildi.

Görkəmli maarifçi, Azərbaycan mətbuatının banisi Həsən bəy Zərdabi Azərbaycan iqtisadiyyatına ən çox təsir edən amilləri sadalayaraq, neft sənayesinin yaranmasını birinci, Bakı-Tiflis dəmir yolunun tikintisini isə ikinci yerə qoyur.

Dəmir yolu şəbəkələrinin mühüm hissəsini dəmir yolu stansiyaları təşkil edirdi. XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində dəmir yolu stansiyalarının memarlıq üslubu öz monumentallığı və incəliyi ilə seçilirdi. Çox vaxt iri şəhərlərdə və ya əsas yerlərdə yerləşən böyük və möhtəşəm stansiyalar öz miqyası, zərif fasadları və tanınan memarlığı ilə seçilirdi. Bu binalar öz gözəlliyi ilə diqqəti cəlb edən şəhərin əsl simvolu idi.

O dövrün dəmir yolu stansiyalarının memarlığının xarakterik xüsusiyyətlərindən biri tikintidə üslubların sintezi idi. Bu, binalara sabitlik və etibarlılıq, eləcə də mürəkkəb və zərif görünüş verdi. Stansiyaların daxili bəzəyi də dəbdəbəsi ilə diqqət çəkib. Hündür tavanlar, mərmər döşəmələr və sütunlar, bədii bəzək - bütün bunlar zəngin ab-hava yaradırdı. Foyelər və gözləmə otaqları bahalı mebel və dekorativ elementlərlə təchiz edilmişdi ki, bu da sərnişinlərin stansiyada rahat və xoş vaxt keçirməsini təmin edirdi.

Azərbaycan memarlığının tədqiqatçısı Ş.Fətullayev-Fiqarovun materiallarına görə, Azərbaycanın əsas dəmir yolu və vağzal binaları 1881-ci ildə Sankt-Peterburqda layihələndirilib. Bakı, Hacıqabul, Xaçmaz və Yelizavetpol (indiki Gəncə) kimi əsas stansiyaların binaları və əraziləri ayrıca layihələr üzrə tərtib olunub. Eyni zamanda, Azərbaycanda bir çox dəmir yolu və vağzal binaları Şərq üslubunda dizayn edilib, tikintidə yerli materiallardan istifadə olunub.

Bakı dəmir yolu kompleksi üç stansiya binasından ibarətdir: 1883-cü ildə tikilmiş Tiflis stansiyası, ötən əsrin 20-ci illərinin əvvəllərinə aid Sabunçu stansiyası və 60-70-ci illərin Bakı-Sərnişin stansiyası. Kompleks digər oxşar tikililərdən təkcə fasadların və interyerlərin memarlıq tərtibatına görə deyil, həm də binanın xarakterinə və miqyasına görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirdi.

Bakıda Tiflis stansiyası 1883-cü ildə Bakı-Tiflis dəmir yolunun tikintisi zamanı tikilib. Layihə Mavritaniya üslubunda akademik, professor və memar H.K. Vasilyev, lakin sonra akademik Y.F. Bruni və rəssam V.P. Drittenpreis tərəfindən hazırlanıb. Tikinti işlərini memar L.Z. Rossi yerinə yetirib, detalları isə memar İ.L.Qlebovun rəhbərliyi altında komanda tamamlayıb.

Yeni stansiyanın açılışı 1884-cü ildə olub. Kompozisiyanın əzəməti və müxtəlif nöqtələrdən heyrətamiz mənzərə Bakı stansiyasına şəhərsalma planında mühüm yer verib. Stansiya möhtəşəm görünürdü, dəbdəbəli pilləkənləri olan çox orijinal girişi var idi, bu giriş mozaika döşəməsi və divarlarda, karnizlərdə stükko bəzəkləri olan qalereyaya aparırdı. Vağzalın interyeri, xüsusən də tağları olan qalereyaya aparan əzəmətli açıq pilləkənləri olan vestibül heç də az möhtəşəm deyildi. Şərq xalçasını xatırladan ornamentlərlə zəngin olan divarlar karnizlə bitir, o da öz növbəsində nisbətən təmkinli üslubda hazırlanmış abajura çevrilirdi. Bir çox otaqlarda tapılan kirəmitli soba-kaminlər isə əsl sənət əsəridir.

Stansiya binası iki səviyyəli idi: şəhər tərəfdə iki mərtəbəli və platformada bir mərtəbəli. Birinci mərtəbədə bilet kassaları, baqaj bölməsi və xidmət otaqları var idi; ikincidə gözləmə otaqları, poçt, teleqraf və digər xidmətlər fəaliyyət göstərirdi.

Jül Vern eyniadlı romanın qəhrəmanı Klavdius Bombarnakın ağzından Bakı vağzalını belə təsvir edirdi: “... Avropanın və ya Amerikanın istənilən böyük şəhərinə layiq olan valehedici dəmir yolu vağzalı. Bakı stansiyası şəhərin inkişafında mühüm yer tutaraq onun memarlıq dominantlarından birinə çevrilməklə yanaşı, yeni inkişaf dövründə bir növ tənzimləyiciyə çevrildi - rayonda küçələr daha aydın şəkil almağa başladı”.

Bakıda bolşevik hakimiyyəti qurulanda, Sovet İttifaqında ilk elektrik dəmir yolu xəttinin tikintisinə başlandı. Bu, 6 iyul 1926-cı ildə baş verdi. Həmin il şəhərdə köhnə vağzalın yanında yeni dəmir yolu vağzalı binası layihələndirilərək ucaldılıb. Bu, SSRİ-də ölkənin ilk elektrik qatarlarına xidmət göstərən, işçiləri və sərnişinləri Sabunçu neft mədənlərinə çatdıran ilk stansiya idi. Stansiyaya “Sabunçinski” adı verildi. Şərq üslubunda tikilmiş bu tikili şəhərin daha bir bəzəyinə çevrildi.

1977-ci ildə Bakı-Sərnişin stansiyasında əsaslı yenidənqurma işləri aparıldı, bu müddət ərzində köhnə Tiflis stansiyasının binası ilə sıx bitişik yeni müasir arxa stansiya tikildi. Tiflis və “Sabunçinski” stansiyalarının binaları memarlıq abidələridir. 2009-cu ildə Bakı stansiyasının əsas korpusu yenidən bərpa olunub.

Dövrünün digər memarlıq incisi Hacıqabul stansiyası idi. Hacıqabul şəhəri böyük dəmir yolu və avtomobil qovşağıdır. Burada heyrətamiz şah əsər də məhz dəmir yolu stansiyasıdır. O, 1882-ci ildə tikilib və 1883-cü ildə istifadəyə verilib. Stansiya binasının diqqətçəkən bir yeri var. Binanın memarlıq dizaynı ərəb Şərqinin saray binalarının texnika və motivlərini əxz edib. Layihənin müəllifi demək olar ki, mənzərəli villa kompozisiyasını yaradıb. Hacıqabul dəmir yolu stansiyası üçmərtəbəli inzibati binadır. Burada 24 otaq, zal və restoran var idi.

Maraqlıdır ki, 1888-ci ildə Rusiya imperatoru III Aleksandr Bakıya gəlib. Onun səfəri zamanı qatar əsas stansiyalarda dayanıb. 1888-ci il oktyabrın 8-də (yeni təqvimlə 20-də) səhər saat 10-da Bakıya çatmamış çar ailəsi Hacıqabul stansiyasında qarşılanır və Salyan balıqçıları onlara gümüş çəlləkdə təzə kürü təqdim edirlər.

Stansiyanın memarlığı zəriflik və təfərrüata diqqət yetirməklə onun görünüşünü əzəmətli və təsirli edir. Möhtəşəm tağlı pəncərələr və nəhəng qapılar binanın eksteryerinin zərifliyini və əzəmətini vurğulayır. Stansiyanın içərisində həmin illərin bir çox orijinal elementləri və detalları qorunub saxlanılıb ki, bu da interyerə keçmiş dövrlərin ab-havasını bəxş edir. Sonradan stansiyanın yaxınlığında çoxlu köməkçi texniki və inzibati binalar tikildi. Bu gün, üzərindən illər keçməsinə baxmayaraq, bina öz monumentallığını qoruyub saxlayıb.

(ardı var)