Berlin, 11 may, AZƏRTAC

Keçmiş “ostarbayter” (Şərqdən gələn fəhlə) və Osvensim məhbusu ukraynalı Yakov Lomaka alman KİV-lərinə II Dünya müharibəsi zamanı əsir düşərgəsində başına gələnlər və almanlara olan indiki münasibəti haqqında danışıb. Doxsan dörd yaşlı Yakov rəqəmləri almanca tələffüz edərək deyib: “130295 - mən düşərgədəki bu nömrəmi həyatım boyu unutmadım. Düşərgədə onu söyləmədən yemək almaq olmazdı. Bizim adımız yox idi, yalnız nömrəmiz vardı”.

SSRİ və nasist Almaniyası arasında müharibədən əvvəl Yakov Lomaka Çerkassk vilayətinin Qavrilovka kəndində yaşayırdı. 1942-ci ildə almanlar gəncləri işləmək üçün “üçüncü reyx”ə getməyə təşviq edirdilər. Hətta 16 yaşlıları da işə götürürdülər. Ukraynalılar getməyə həvəsli deyildi, ona görə onları güclə, yaxud aldadaraq aparırdılar. Ukrayna arxivlərində olan məlumatlara görə, 1942-1944-cü illərdə bu gün Yakovun yaşadığı Kiyev vilayətinin Pereyaslavsk rayonundan beş minə yaxın insan Almaniyaya göndərilib.

Yakov Yakovleviç deyir: “1942-ci ilin mayında bizi - 30-dək yeniyetmə oğlanı Kiyev yaxınlığındakı Borispolda topladılar. Əvvəlcə bizə Almaniyaya getmədən qaldığımız yerdə işləmək üçün sənəd verdilər. Lakin sonra rəislərdən biri dedi: “Hər halda, Almaniyaya göndərmək üçün bizə beş nəfər lazımdır”. Məni və daha dörd nəfəri mühafizə altında qatara apardılar”.

Yakov ümid edirdi ki, onu bir kəndli kimi kənddə fermerlərin yanına işləməyə göndərəcəklər. Lakin onu Sileziyadakı kömür şaxtasına gətirirlər.

Y.Lomaka xatırlayır: Burada bizi ələ salırdılar. İki nəfər mülki şəxs bizə başçılıq edirdi. Onlar kömür laylarını qazır, parçalayır, bizi isə tağ-tavanın uçmasına qarşı bərkitmə işlərini sonra görəcəkləri bəhanəsi ilə kömür daşımağa məcbur edirdilər. Lakin bir dəfə uçqun iki hərbi əsirin ölümünə səbəb oldu. Mən anladım ki, buradan sağ çıxmaq mümkün deyil və qaçmağa qərar verdim”.

Qaçmağı bacaran 18 yaşlı gənci velosipedli jandarm Polşa general-qubernatorluğu ilə “üçüncü reyx” arasında saxlayaraq alman sərhədçilərinə təhvil veriblər. Qaçmağa görə Yakovu güllələnmə gözləyirdi. Lakin bunun əvəzinə onu Osvensim ölüm düşərgəsinə göndərdilər.

Yakov deyir: “Orada, aralarında 10-12 il ayrı-ayrı düşərgələrdə olmuş almanlar da daxil olmaqla, müxtəlif millətlərdən məhbuslar vardı. Hər kəsə müvafiq “vinkel” (həbs düşərgələrində üçbucaqlı tikmə nişan) verilmişdi. Sabotajçı kimi mənimki qara rəngdə idi. “Siyasətçilərə” qırmızı, cinayətkarlara isə yaşıl “vinkel” tikilmişdi. “OST” tikmə nişanları isə yalnız əmək düşərgələrindəki mülki şəxslərə məxsus idi. Həbs düşərgəsində olanların əllərində döymə nömrə də olurdu”.

O, Osvensim şəhərində xəndək qazan 50 dustaqdan biri idi. Həmin yerdə şəhər kanalizasiyasının tullantılarından bio-yanacaq istehsal etmək istəyirdilər. Yakovun sözlərinə görə, daim ac olduqları üçün işləməyə gücləri qalmamışdı. Bu, obyektləri vaxtında təhvil verə bilməyən ustaları özündən çıxarırdı.

Bir dəfə bir alman Yakovdan Ukraynaya almanca məktub göndərməyi xahiş edib. Bu yolla düşərgədəki senzuradan yan keçmək olardı. Artıq söz yazacağı və anasının dözə bilməyəcəyi qorxusu ilə Yakov bundan imtina edib. Lakin buna baxmayaraq, məktub göndərilib və o, bir müddət sonra evdən içərisində suxarı olan kiçik bağlama alıb.

Yakov xatırlayır: “Bunlar quru, evdə hazırlanmış kiçik qoğalcıqlar idi. Amma onları anam bişirmişdi və çox dadlı idilər. Onları tikə-tikə sorurdum. Həmin məktub yetişmişdi və onu almanca bilən xalam oxumuşdu. Doğmalarım aclıq çəkdiyimi biləndən sonra anam bunları toplaya bilmişdi”.

1944-cü ildə Osvensimdə ancaq yəhudilərin və ağır vəziyyətdə olan xəstələrin saxlanılması, qalanların başqa düşərgələrə göndərilməsinə dair əmr gəldi. Beləliklə, mən Avstriyadakı Mauthauzenə, sonra Lintsdəki tank zavoduna göndərildim.

Yakov sonra deyir: “Bizi, peşəsi olmayan 30 nəfəri yolları təmir etmək üçün “Lints-2” düşərgəsinə göndərdilər. Bir aydan sonra isə tanklar üçün ox və yarımox ştamplayan sexdə işləməyə başladıq. 1945-ci ildə müttəfiqlərin aviasiyası zavodu tez-tez bombalayırdı. Növbəti bombardman zamanı fəhlələri sığınacağa saldılar, mühafizəçilər isə istehkamda gizləndilər. Bombalardan biri su kəmərini dağıtdı və sığınacağı su basdı. Mühafizəçilər bizi buraxdı, hətta bizə elə gəldi ki, bombardmandan sonra onlar bizə qarşı mehriban oldular”.

1945-ci il mayın 4-də Lintsin hərbi komendantının əmri ilə dustaqları Dunayın o biri tayında mağaralara aparmaq və partlatmaq üçün kolonnalara düzdülər. Lakin komendantın köməkçisi ona Berlinin süqut etdiyini və Hitlerin öldüyünü deyir və əlavə edir: “Doğrudanmı biz bu cinayəti törədəcəyik”? Yakov Yakovleviç gözlərini qıyaraq xatırlayır: “Biz, zavodda 1400 nəfər idik. May ayı, ətrafda çiçəklərin açdığı və hər şeyin gözəl olduğu bir vaxt idi. Biz isə mağaraların yanında təpədə oturub nə zaman öləcəyimizi düşünürdük. Elə bu vaxt bildirdilər ki, Lints təslim olub və biz özümüz konvoyu tərksilah etdik. Bir-iki gün sonra isə amerikalılar gəldi”.

Müharibədən sonra Yakovu nasistlərlə əməkdaşlıq etməsi şübhəsi ilə NKVD-də dindirib, bunun ardınca Şərqi Almaniyaya, daha sonra Donbasa işləməyə göndəriblər. Sonralar kənd təsərrüfatı üzrə peşə məktəbini bitirən gənc 30 il mexanizator işləyib.

Bu yaxınlarda Yakovu və digər keçmiş “ostarbayterləri” məktəblilər qarşısında çıxış etmək üçün Almaniyaya dəvət ediblər. Məktəblərin birində ondan soruşublar ki, əgər düşərgələrdə vəziyyət belə ağır olubsa, nə üçün o, intihar etməyib?

Təqaüdçü deyir: Mənim nitqim kəsildi. Onlara dedim, doğrudanmı siz gənclər həyatla vidalaşmaq istəyirsiniz? Sizin yaşınızda biz sadəcə yaşamaq istəyirdik. Bəli, ac idik, başımızda digər bəlalar vardı, amma biz hər şeyin düzələcəyinə ümid edirdik”.

Yakov Lomaka “ostarbayter” və həbs düşərgəsi məhbusu kimi AFR hökumətindən aldığı təzminatın bir hissəsini uşaqlara bağışlayıb, qalanına isə oğlunun yanında kiçik bir ev alıb. Bu gün da Yakov Yakovleviç kiçik təsərrüfatında işləyir və velosipedlə kənd mağazasına gedir. Müharibə və əmək veteranı kimi dövlətdən ayda 3100 qriven (təqribən 96 dollar) təqaüd alır.

O, başına gələnlərə baxmayaraq, Almaniya və almanlar haqqında hörmətlə danışır: “Zəhmətsevər insanlardır, müharibədən sonra dağıntıları tezliklə bərpa etdilər və indi bir çoxlarına yardım edirlər. Yaxşı xalqdır. Lakin onların rəhbərləri pis olub. Sağ olsunlar ki, nasizmi lənətləyə və yeni həyata başlaya bildilər”.

Vüqar Seyidov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Berlin