III hissə

Bakı, 28 may, AZƏRTAC

Prezident İlham Əliyevin 2018-ci il 10 yanvar tarixli Sərəncamı ilə bu il ölkəmizdə “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli” elan edilib. Sərəncama müvafiq olaraq respublikamızda və onun hüdudlarından kənarda Cümhuriyyətin 100 illiyi ilə bağlı silsilə tədbirlər keçirilir, habelə bu mövzu KİV-də geniş işıqlandırılır.

AZƏRTAC bu münasibətlə AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Azərbaycan-Asiya ədəbi əlaqələri şöbəsinin müdiri, professor Bədirxan Əhmədlinin məqaləsinin üçüncü hissəsini təqdim edir.

Formulun üçüncü prinsipi islamlaşmaq islam-islam milləti-islam birliyi inkişaf yollarından keçib. Lakin XIX əsrdə ictimai-siyasi mühitdə baş verən hadisələr, ictimai şüurun oyanışı islam aləminə də öz təsirini göstərib, mütəfəkkirlərin fərqli yanaşması ilə nəticələnib. Bütün bunlar islamın ya tənqidi, ya da islamdan kənarda nicat yolunun olmaması ilə bağlı fikirlərə yol açıb. Mirzə Fətəli Axundzadə yazırdı: “...müsəlmanlar arasında birinci olaraq yalnız avropalılara məlum olan əsərlərlə tanış olduğum və həmvətənlərimi onlarla tanış etdiyim üçün fəxr etməyə cəsarət edə bilərəm”.

M.F.Axundzadə geriliyin səbəblərini islamda axtarırdı. Onlardan biri islami əlifba adı ilə tanınan əlifbanın dəyişilməsi məsələsi idi ki, görkəmli islahatçı ömrünün 17 ilini buna həsr etmişdi. İctimai quruluşu kökündən dəyişmək ideyası (“Aldanmış kəvakib”), azadlıq, demokratik quruluş, ictimai tərəqqi, bərabərlik (“Kəmalüddövlə məktubları”), mövhumat və sxolastikanın kəskin tənqidi kimi məsələlər M.F.Axundzadənin əsərlərində polemik, fəlsəfi, publisist şəkildə qoyulurdu: “Heyif sənə, ey İran, hanı bu dövlət, hanı bu şövkət, hanı bu səadət? Ac, çılpaq ərəblər səni min iki yüz həştad ildir bədbəxt etdilər. Sənin torpağın xərabdır və əhlin nadandır və sivilizasiyoni-cahandan bixəbərdir və azadiyyətdən məhrumdur və padşahın despotdur və despot zülmünün təsiri və üləma fanatizminin zoru sənin zəif və natəvanlığına bais olubdur...”.

Azərbaycan ictimai fikrinin formalaşmasında böyük rolu olan H.Zərdabinin məqalələrində isə “müsəlman milləti”, “islam milləti” ifadələri işlədilir. O, “Əkinçi” qəzetinin 1876-cı il 14 aprel nömrəsində yazırdı: “Bu halda müsəlman milləti tufana düşmüş gəmi təkidir ki, hər ləpə onun bir hissəsini aparıb qərq edir”. H.Zərdabinin və Azərbaycan ziyalılarının bir çoxunun məqalələrində “Qafqaz müsəlmanları” ifadəsi də işlədilirdi. Lakin “Həyat” qəzetindəki “İttihadi lisan” məqaləsində H.Zərdabi “Biz - Rusiya dövlətinə tabe olan müsəlmanların hamısı türkdürlər. Bizim əsil dilimiz türk dilidir” qənaətinə gəlmişdi. O zaman bu qənaətdə olanların sayı xeyli çoxalmışdı.

Qərbin Osmanlıda yaşayan xristian əhalini ayrılmağa yönəltdiyi bir zamanda ziyalılar osmanlıçılıq şüarını irəli sürərək burada yaşayan xalqları bu birlik ətrafında birləşdirməyi düşünürdü. II Əbdülhəmid zamanında Gənc türklər Avropadakı siyasi təşkilatlanmaya paralel olaraq din və irq birliyini önə çıxardılar. Ancaq İslam birliyi ideyası, düşüncəsi dini olmaqdan daha çox siyasi məzmun daşıyırdı. İslamçılıq bir siyasi məfkurə olaraq Osmanlıda XIX əsrin 60-70-ci illərində doğulur və Osmanlı ziyalılarının ən çox üzərində mübahisə apardığı bir mövzu olur. Bu zaman üslubu, təfəkkürü, mühakimələri ilə Əli Süavi önə çıxır. O, redaktoru olduğu “Müxbir” qəzetinin ilk nömrəsindən başlayaraq “islami birlik” sözünü daha sıx işlədir. Yeni dövlət quruluşunda İslamın yerini müəyyən etməyə çalışır, idarəçiliyi və siyasəti ağıla və təcrübəyə aid edir. O, Quranın hər millətin öz dilinə tərcümə edilməsi və xütbələrin də öz dillərində səsləndirilməsini irəli sürürdü.

Qərbdə panislamizmin ideologiyasına qarşı fikrin yenicə formalaşdığı bir dövrdə səhnəyə Cəmaləddin Əfqani çıxır. O, avropalı müxbir Artold Arnolda müsahibəsində deyirdi: “Quranın həqiqi ruhu tamamilə azad düşüncələrə və yeni fikirlərə əsaslanır. İndi islam aləmində mövcud olan nizamsızlıqların və mühafizəkarlığın əsl islam qanunları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bunlar cahil təfsirçilərin islam şəriətinə etdikləri əlavə şeylərdir. Zaman keçdikcə, bunlar üzə çıxacaq. Buna görə də hər bir müsəlman alimi Avropasayağı azadlıq fikirləri ilə yaxından tanış olsa, Quran təliminə müraciət etməklə çətinlik çəkmədən xalqı bu gün tələb olunan azadlıq fikirləri və düşüncələri ilə aşina edə bilər və bu işi Lüterin qarşılaşdığı çətinliklər olmadan həyata keçirmək asanlaşar”. Müxbirin “Sizin təklifləriniz bütün müsəlman ölkələrində həyata keçirilə bilərmi?” sualına cavabında isə demişdi: “Müsəlman xalqları öz aralarındakı ixtilaflara baxmayaraq, bir-biri ilə o dərəcədə birləşmişlər ki, bir ölkədə gedən islahat, sözsüz, bütün digər müsəlman ölkələrində də öz təsirini buraxacaqdır”.

C.Əfqani islama fəlsəfi cəhətdən yanaşır, dini xurafatı rədd etməklə yanaşı, islam döyüşkənliyinə xüsusi önəm verərək “müsəlmanları bugünkü qəflətlərdən, gücsüz və qüdrətsizliklərdən” ancaq dinin islahı yolu ilə çıxarmağı düşünürdü. “Renana cavab” məqaləsində bunu aydın görmək olar.

C.Əfqani və H.Zərdabidən sonra İ.Qaspıralı da ictimai fikirdə yeni formul axtarışında olub. Onun “Tərcüman” qəzetinin əsas auditoriyası müsəlman aləmindən daha çox, türk dünyası olub, fikir və mesajlarını da bu istiqamətdə verib. Qəzetin “Dildə, fikirdə, işdə birlik” şüarında dil birliyi öndə gəlir. İ.Qaspıralı ömrünün sonuna qədər dil birliyini müdafiə edib, ümumtürk ədəbi dilinin formalaşmasına çalışıb. O, dildə birliyi qəzet vasitəsilə həyata keçirmək istəyib və redaktoru olduğu “Tərcüman” qəzeti on ildən çox bu missiyanı təkbaşına yerinə yetirib.

XX əsrin əvvəllərində haqqında danışdığımız formul Y.Akçura yaradıcılığı ilə bir qədər də genişlənir. Bütün həyatını türkçülük probleminə həsr edən Y.Akçura 1904-cü ildə yazdığı “Üç tərzi siyasət” (“Siyasətin üç tərzi”) adlı fundamental əsərində formulun ilkin şəklini ortaya qoyur. Demək lazımdır ki, buna qədər formulun hər bir təməl prinsipi ayrılıqda yol gəlirsə, bu əsərdən sonra birgə şəkil alır və sonrakı dövrdə edilən əlavələr, istiqamətlər buradan yola çıxır. O yazırdı: “Daha mühümü, yer üzündəki bütün müsəlmanların getdikcə qüvvətlənmək üzrə birləşməsi və beləcə anqlo-sakson, german, slav, latın və bəlkə sarı irqin birləşmələrilə meydana gələcək böyük qüvvətlər arasında varlığını qoruya biləcək, din üzərinə müstənid bir qüvvətin doğması üçün hazırlanacaq”.

Y.Akçura islam birliyi siyasətinin bir tərəfdən Asiya, digər tərəfdən Afrikanın böyük bir hissinə hakim ola biləcəyinə inanırdı. Onun fikrincə, osmanlı məmləkətində din əsasına dayanan müsəlman birliyi qurulacaq ki, bu da müsəlmanların xəlifə ətrafında toplanması üçün sağlam bir zəmin hazırlamış olacaq. Ancaq Y.Akçura müsəlman birliyinin meydana gəlməsi üçün böyük vaxt lazım olduğunu qeyd edirdi.

Azərbaycan ədəbi, ictimai mühitinin islamçılıq təməl prinsipinə əlavələri çox olub. Ə.Ağaoğlu, Ə.Hüseynzadə və H.Vəzirov bu mövzunu gündəmdə saxlayıblar. Onların məqalələrini məzmunca iki hissəyə ayırmaq olar: birincisi, islamla, onun müasir durumu ilə bağlı yazılar; ikincisi, islam birliyi və islamçılıqla bağlı məfkurəvi yazılar.

Ə.Ağaoğlunun Parisdə təhsil alarkən J.Darmsteter, C.Əfqani və E.Renanla tanış olması, eləcə də Avropada məfkurələşmə (panislamizm, panslavizm, millətləşmə və s.) mübahisələrinə qoşulması onu islam-islamçılıq-islamlaşma mövzusuna daha da yaxınlaşdırır. Hələ tələbə ikən Londonda keçirilən (1892) konfransda “Şiə məzhəbinin qaynaqları” mövzusunda məruzə ilə çıxış edir. Bir il sonra isə E.Renanın “İslam dini elmin və sivilizasiyanın inkişafı üçün əngəl törədir” fikri ətrafında rusca çıxan “Kavkaz” qəzetində məqalə ilə çıxış edir və həmin vaxtdan etibarən islamla bağlı müxtəlif məqalələr yazır. “İslam və axund” əsəri hələ çap olunmadan xalq və ruhanilər arasında qızğın müzakirələrə səbəb olur. Əsərdə məzhəb ayrılığının islama verdiyi zərərdən söhbət açılırdı. 1901-ci ildə rus dilində yazdığı “İslama görə və islamlıqda qadın” əsərində qadının keçdiyi tarixi inkişaf yoluna nəzər salıb. O, müəllimi C.Əfqaninin islamda islahatlarını davam etdirərək yazırdı: “Müsəlman dünyasının qəflət yuxusundan oyadılması, onun mədəni xalqlar siyahısına daxil olması üçün güclü sarsılma olmalıdır ki, müsəlmanlar da öz islahedilmə mərhələsini keçsin və nəticədə onlardan da möhkəm iradəyə malik, canından keçməyə hazır olan bir rəhbər çıxmış olsun”.

“Panislamizm, onun xarakteri və istiqaməti”, “Müsəlman xalqlarının vəziyyəti”, “Misir və ingilislər”, “Pessimistin düşüncələri”, “İslamın yarandığı ilk dövrün etüdləri” və digər məqalələrində Ə.Ağaoğlu islamın dünəni, bu günü və gələcəyi ilə bağlı fikirlər irəli sürürdü. O, bəzən axundları, ruhaniləri tənqid etsə də, islami birliyi əsas götürənlərdən idi. Qərbdə yayılan panislamizm ideyasına sərt şəkildə cavab verərək onun rus və Avropa qaragüruhçularının təsəvvür etdikləri şəkildə müsəlmanlar arasında mövcudluğunu inkar edir və uydurma olduğunu deyirdi.

Azərbaycan mətbuatında islamla bağlı məqalə yazanlardan biri də Haşım bəy Vəzirov idi. O, islamın təkcə müdafiəçisi kimi çıxış etmir, həm də onun inkişafına əngəl olan problemlərə toxunur, cəhalətə qarşı çıxırdı. Həmin dövrdə tənqidi realizmin birtərəfli olaraq islamın üzərinə hücuma keçdiyi bir vaxtda H.Vəzirovun bu mövqeyi onun islama dərindən bağlı olduğunu göstərirdi. “Eydi kəbir məsələsi”, “Polşa və Litva müsəlmanları”, “Alman mətbuatı və İran işləri”, “İslamiyyətə hücum”, “Panislamizm məsələsi və ermənilər”, “Məsləkimiz”, “Xeyirxah qonşularımız” və digər məqalələrində cəmiyyətin tərəqqisi üçün dini məsələlərə müasir tələblərdən yanaşmanı zəruri hesab edirdi. Publisistin haqqında ən çox qələm çaldığı problem isə panislamizm və bunun üzərindən islama edilən hücumlar idi. Panislamizmə aid silsilə məqalələrində Avropada bu terminlə bağlı səhv fikirlərə münasibət bildirən H.Vəzirov bunu da deməkdən çəkinmirdi ki, “panislamizm”, və ya “ittihadi-islam” bizim bədbəxtliyimizdən hələ ki, yoxdur. Amma ümidvarıq ki, inşallah olacaq və o halda bu məsələ nə Rusiyadan, nə Avropa dövlətlərinin heç birindən gizli qalmayacaq. Ümumiyyətlə, islam birliyi H.Vəzirovun məqalələrindən qırmızı xətlə keçir və o, bu birliyi yalnız arzu etmir, həm də “ittihadi-islam”ın yollarını göstərirdi.

Ə.Hüseynzadə də islam amilinə önəm verdiyindəndir ki, baş redaktoru olduğu “Həyat” qəzetini “türkcə” və “islamiyyə” qəzeti adlandırmışdı. Onun yaradıcılığında islamçılıq digər iki prinsipə görə bir qədər zəif təsir bağışlayır. Yəni türklük və avropaçılıq, milli birlik, vahid ədəbi dil problemi yaradıcılığında daha geniş və təfsilatı ilə işlənib. Bununla belə, Ə.Hüseynzadə islam dininin ümumbəşəri mənəvi-əxlaqi dəyərlərini yüksək qiymətləndirib, Quranın bütün müsəlman xalqlarının dilinə tərcümə edilməsini vacib hesab edib. “Allahını tanıyan millət milli birliyini dərk edəcəkdir” fikrinin müəllifi “Siyasəti-fürusət” əsərində İran mütləqiyyətini satirik sarkazmla tənqid edirdi. Ə.Hüseynzadə “Həyat” qəzetinin 1906-cı il 2 iyun tarixli nömrəsində öz konsepsiyasının dörd ana xəttini irəli sürürdü: “1. Biz insanız 2. Biz qafqazlıyız 3. Biz müsəlmanız 4. Biz türküz”. O, müxtəlif məzhəb və dinlərin türkləri ayırdığına diqqət çəkir və vurğulayırdı ki, “yalnız islam dini türklər arasında yayıldıqdan sonra bu din onların lisanına, ədəbiyyat və əxlaqi-adətlərinə əzim bir təbəddül vücuda gətirmişdir”. Ə.Hüseynzadə “bizim üçün islam xaricində nicat yoxdur”, - deyərkən Avropa elmini, mədəniyyətini öyrənməyə qarşı çıxmayıb. Məqalələrinin birində “türk qanlı, müsəlman etiqadlı, firəng fikirli, Avropa qiyafətli fədai!” fikrində “islam etiqadlı” islamçılıq, islamlaşma olmasa da, islam düşüncəsini əks etdirirdi.

Türkiyədə “İttihad və tərəqqi” partiyasının fəallaşması və Z.Göyalpın onun sıralarına daxil olub Diyarbəkir təmsilçisi seçilməsindən (1909) sonra üç təməl prinsip özünün yeni mərhələsini yaşayır. O, əsərlərində islamçılığın nəzəri konturlarını müəyyənləşdirməyə, onun siyasi məfkurə şəklinə düşməsinə çalışırdı. İslamçılığın milliyyət fikrinə zidd olmadığını və onların bir çətirdə mövcudluğunun mümkünlüyü, çağdaş islam türkçülüyü fikrini də irəli sürürdü. Z.Göyalp 1915-1917-ci illərdə cidd-cəhdlə bu üç təməlin bir-biri ilə uzlaşdırılması üzərində düşünür və bu istiqamətdə araşdırmalar aparırdı. O, türkçülərin ayrıca bir ümmət proqramının olması qənaətində idi. Bu proqramda müsəlman xalqlarının eyni əlifbadan istifadə etmələri, ortaq elmi terminlərdən istifadə, dini idarələr arasında əlaqənin yaradılması kimi məsələlər nəzərdə tutulurdu. Bunun üçün təhsil və termin konfranslarının da keçirilməsi planlaşdırılırdı. Onun fikrincə, türkçülüyün millət məfkurəsi türkçülükdürsə, ümmət məfkurəsi islamçılıqdır. Z.Göyalpın müəyyənləşdirdiyi ictimai əqidənin üç təməl prinsipindən ikincisini islam ümməti təşkil edirdi: “Türk millətindənəm, islam ümmətindənəm, Qərb mədəniyyətindənəm”.

M.Ə.Rəsulzadə də Türkiyədən qayıtdıqdan sonra Z.Göyalpla paralel olaraq məqalələrində ictimai, siyasi notları artırdığı kimi, fikirlərində də məfkurəçiliyə geniş yer verirdi. “Milli dirilik” adlı silsilə məqalələrində M.Ə.Rəsulzadə “milliyyətpərvərlik naminə inad edib də islam millətinin müstəqil qalmalarını arzu etməkdən nə kimi bir fayda gözlüyoruz” sualı ətrafında fikirlərini bildirirdi. “Tutacağımız yol” məqaləsində isə üç təməl prinsipin adını çəkir və onlardan biri olan islamlaşmaq haqqında yazırdı: “Dincə müsəlmanız... Müsəlman olduğumuz üçün biz türklər beynəlmiləliyyəti - islamiyyəyə daxiliz. Bütün islam millətləri ilə şərikli bir əxlaqa, dini bir tarixə, müştərək bir yazıya, xülasə, ortaq bir təməddünə malikiz.... Bu şəriklik islamiyyətə daxil olan zərərli təsirlərdən bizi mütəzərrər etdiyi kibi, bu yolda olacaq islahat feyzlərindən də bizi nəsibsiz qoymaz”.

Beləliklə, yarım əsrdən çox yol gələn üç təməl prinsipdən üçüncünün - islamlaşmağın keçdiyi inkişaf yoluna müəyyən dərəcədə nəzər saldıq.