Görünüşü, dadı və ətri ilə seçilən Ordubad əriyi
Ordubad, 13 iyul, AZƏRTAC
Ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycanın incisi adlandırdığı Ordubad tarixən meyvəçiliyin inkişaf etdiyi məkan kimi tanınıb. Hələ XVIII əsrdə Naxçıvan xanlığı dövründə Ordubadın bağlarında yetişən şaftalı, gilas, albalı, alça, gilənar, gavalı, cəviz, ərik və digər meyvələr bütün Qafqazda tanınıb.
Ümumiyyətlə, XVIII əsrin son onilliyində Ordubad rayonunda 1386 bağ olub, onlardan 193-ü böyük sahələri əhatə edib. Ordubad əriyi də məhz həmin dövrlərdə daha çox şöhrət qazanıb. Bununla bağlı “Naxçıvan tarixi” çoxcildliyinin ikinci cildində yazılır ki, həmin dövrdə Ordubad əriyi yüksək xüsusiyyətlərinə görə Cənubi Qafqazın ərik növləri içərisində ən üstün pilləyə yüksələn meyvə növü sayılırdı. Hər il orta hesabla Ordubaddan Tbilisiyə, oradan isə Ağstafa dəmir yolu vasitəsilə Rusiyanın mərkəzi şəhərlərinə 150 min pud quru ərik daşınırdı.
Tarixi sənədlərdə bölgədə yetişdirilən 40 ərik növünün adı çəkilir. Bunların əksəriyyəti Ordubad əyalətinin Xanağa, Dəstə, Vənənd, Ağrı, Dizə, Düylün kəndlərində, xüsusən Vənəndçay sahillərində, eləcə də Naxçıvan ətrafında bağçılıq təsərrüfatlarında yetişdirilirdi.
Ordubad rayonun yaşlı sakinlərindən, ziyalı Südeyif Hacıyev, təcrübəli bağban Əbdül Haşımov, aqronom İsrafil Məmmədov, qocaman təsərrüfatçı İmran İbrahimov və başqaları bizimlə söhbətində Ordubadda ərik sortlarının çox olduğunu bildirdilər. Qeyd etdilər ki, yerli ərik sortları şirin olduğuna görə ondan yemək, qurutmaq və müxtəlif konserv məmulatlarının hazırlanmasında istifadə olunur.
Öyrəndik ki, Ordubadda yaradılmış əriyin “Ağ növrəstə” sortu hazırda muxtar respublikanın əksər yerlərində, o cümlədən Şərur rayonunun Çərçiboğan, Maxta, Dəmirçi, Babək rayonunun Zeynəddin, Şıxmahmud, Qoşadizə, Şəkərabad, Kəngərli rayonunun Xok, Qarabağlar, Yurdçu, Xıncab və Şahtaxtı kənd¬lərində də yetişdirilir. Meyvəsi xırda, qabığı qalın, tüklü, ağ-sarımtıl, bir tərəfi çəhrayı olub, ləti ağ, şirin, ətirsizdir. Çəyirdəkdən çətin ayrılır. Toxumunun ləpəsi şirin və yeməlidir. Bu ərik növünün meyvələri iyul ayında yetişir. Bir ağacdan 175-200 kiloqram məhsul götürmək mümkündür.
Ordubadda daha çox yetişdirilən ərik sortlarından biri də “Haqverdi” növüdür. Çox qədimdən becərilən bu sort bölgənin Aza, Nüsnüs, Gənzə, Dəstə, Şərur rayonunun Kərimbəyli, Dərvişlər, Xanlıqlar, Babək rayonunun Kültəpə, Tumbul, Didivar kənd¬lərində geniş şəkildə əkilib-becərilir və inkişaf etdirilir. Ağacı girdəçətirli, yarpaqları böyükdür. Meyvəsi uzunsov, yumurta formalı olub, yan tərəfi yapıqdır. Bir meyvəsinin çəkisi 60-70 qramdır. Qabığı nazik, incətüklü, ağ rəngli, Günəş tutan tərəfi qırmızı olur. İyul ayında yetişir. Düzgün aqrotexniki qulluq göstərilən bir ağacdan 150-200 kiloqram məhsul götürmək olar. Kompot və şirələrin hazır¬lanması üçün sərfəlidir.
Ordubadla yanaşı, qədimdən Naxçıvan Muxtar Respublikasının əksər ərazilərində yetişdirilən “Şalax” əriyi qədim diyardan Abşerona, buradan isə Azərbaycanın digər bölgələrinə yayılıb. Buna baxmayaraq, Naxçıvanda becərilən bu ərik sortu digər bölgələrdə becərilənlərdən özünün dadı, ətri, quraqlıq, istilik və şaxtaya davamlılığı, eyni zamanda, görünüşü ilə fərqlənir.
XIII əsrdən Naxçıvan Muxtar Respublikasında becərilən “Badamı” əriyinin də vətəni Ordubad rayonudur. Daha çox Əndəmic, Aza kənd¬lərində rast gəlmək olar. Hazırda Naxçıvan şəhərində, Şərur rayonunun Xanlıqlar, Dərvişlər, Babək rayonunun Vayxır, Sirab, Kültəpə kənd¬lərində də yetişdirilir. Ağacı iri və girdəçətirli olub, yarpaqları sıx, parlaqdır. Qurudulmaq üçün çox yararlıdır. Ortayaşlı məhsul verən bir ağacdan 120-150 kiloqram məhsul götürülməsi mümkündür.
Ordubadda yetişdirilən, bu bölgədən müxtəlif ərazilərə yayılan ərik sortları barədə söhbətimizi Naxçıvan Muxtar Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin əməkdaşı Əsgər Həsənovla davam etdirdik. O, daha bir neçə ərik sortu haqqında məlumat verərək bildirdi ki, çox qədim zamanlardan Ordubad rayonunun əksər yerlərində becərilən ata-baba sortlarından biri “Hampa” əriyidir. Digər ərik sortlarından fərqli olaraq bu sortun yarpaqları və meyvəsi böyük olur. Bir meyvənin çəkisi 60-65 qrama çatır. Ləti bərk və şirin olub, çəyirdəkdən asanlıqla ayrılır, çəyirdəyin ləpəsi şirin olduğu üçün yeyilir. Meyvələri avqust ayının əvvəllərində yetişir, daşınma üçün davamlı olduğundan bu sort çox qiymətlidir. Ortayaşlı məhsul verən bir ağacdan 175-200 kiloqram məhsul götürmək mümkündür.
“Əbutalibi” əriyi də “Badamı” əriyi ilə yaşıddır. Rayonun Gənzə, Dəstə və Əndəmic kəndlərində daha çox rast gəlmək olar. Ağacının çətri girdə, geniş formada olub, meyvəsi uzunsovdur. Meyvəsinin Günəş tutan tərəfi narıncı rəngdədir. İyulun sonlarında yetişir, daşınma üçün davamlı olduğundan istehlak müddəti digər sortlara nisbətən xeyli çoxdur. Qeyd edək ki, bu ərik 1898-ci ildə Kaliforniyada təşkil olunmuş meyvəçilik sərgisində birinci yerə layiq görülüb.
Bu gün muxtar respublikanın bütün bölgələrində olduğu kimi, Ordubad rayonunda da meyvə-tərəvəzçilik sahəsi sürətlə inkişaf etdirilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2012-ci il fevralın 14-də imzaladığı Sərəncamla təsdiq etdiyi “2012-2015-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında meyvəçiliyin və tərəvəzçiliyin inkişafı üzrə Dövlət Proqramı” bu inkişafa stimul verən mühüm dövlət sənədidir. Proqrama uyğun olaraq, Ordubad rayonunda tədbirlər planı hazırlanıb, qarşıya qoyulan vəzifələrin icrası istiqamətində bir çox vacib işlər görülüb.
Dövlətin maliyyə dəstəyindən yararlanan rayon sakinləri yeni meyvə bağları salıb, istixanalar yaradıblar. Təkcə bir fakta diqqəti çəkmək yerinə düşər ki, 2004-cü ildən 2015-ci ilədək rayonda 137,9 hektar sahədə meyvə bağı salınıb. Yeni salınan meyvə bağlarının 13,4 hektarı keçən ilin payına düşüb. Sabirkənddə Xəlil Fərəcov, Nəsirvazda Nicat Rzayev, Xursda Çimnaz Bayramova, Unusda Hüseyn Mirzəyev və başqaları unudulmaqda olan meyvə sortları ting¬lərinin əkilməsinə üstünlük veriblər. Bunlar arasında müxtəlif ərik sortları da vardır. Əminliklə demək olar ki, bundan sonra da qədim Ordubad bağlar diyarı kimi, Ordubad əriyi isə dadı və ətri ilə öz şöhrətini daim qoruyub saxlayacaqdır.
AZƏRTAC-ın Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı bürosu
Bölmənin digər xəbərləri
