Əli bəyin skripkası, tarixi qılınc və tərsinə tikilmiş bayraq

Bakı, 28 dekabr, AZƏRTAC

Burada Azərbaycan istiqlaliyyət tarixinin bütün mərhələləri göz önündə canlanır. Tariximizlə bağlı maraqlı və yeni məlumatların əldə edilməsi baxımından bu məkanda geniş imkanlar var. Görkəmli şəxsiyyətlərə və onların mübarizə yoluna aid qiymətli sənədlər burada göz bəbəyi kimi qorunur. Ona görə də bu yeri Azərbaycanın istiqlaliyyət tarixinin etibarlı guşəsi adlandırırlar. Azərbaycan İstiqlal Muzeyi təkcə ziyarət məkanı deyil, həm də elm adamları üçün tədqiqat mərkəzidir. Muzeydə müxtəlif tarixi dövrlərə aid 20 minədək eksponat saxlanılır.

AZƏRTAC oxucuları Azərbaycan İstiqlal Muzeyində qorunan bir neçə tarixi sənəd və eksponatlarla yaxından tanış edir.

Muzeyə girişdə bir rəsm tablosu diqqət çəkir. “Qarabağ atı” adlanan bu əsərin müəllifi Sabir Çopurovdur. Əsər hazırlanan zaman yalnız neftdən istifadə edilib. Rəssam Qarabağ atını tabloya barmaqları vasitəsilə köçürüb. Fırça ustasının bu tipli digər əsərlərinin olub-olmaması ilə maraqlanırıq.

Muzeyin direktoru Səddi Mirseyibli məlumat verir ki, Sabir Çopurovun bundan başqa, İstiqlal Muzeyində iki bu tipli - “Şah İsmayıl Xətai” və “Xocalı qadınları” əsəri saxlanılır. Həmin əsərlərlə tanış olduqda, eyni dəst-xət görünür.

Əli bəyin skripkası və ya “cənnətin bir guşəsi”

Azərbaycan İstiqlal Muzeyi altı zaldan - “Azərbaycan torpaqlarının parçalanması tarixi”, “Cümhuriyyət dövrü”, “Cənubi Azərbaycan tarixi”, “Sovet dönəmindəki Azərbaycan”, “Qarabağ” və “Müasir Azərbaycan” ibarətdir. Ekspozisiya zalları və burada yer alan eksponatların tarixi maraq doğurur.

Girişdəki zalda Əli bəy Hüseynzadənin şəxsi əşyaları sərgilənir. Əli bəy Hüseynzadə nasir, dramaturq, tənqidçi olmaqla yanaşı, musiqiyə də önəm verən şəxs idi. Burada ona məxsus skripka diqqət çəkir.

S.Mirseyibli deyir ki, Əli bəy Hüseynzadə bu musiqi aləti ilə Avropa bəstəkarlarının və dahi Üzeyir Hacıbəylinin əsərlərini ifa edib. “Skripka 2016-cı ilədək Əli bəyin şəxsi kolleksiyasında qorunub saxlanılıb. Həmin il qızı tərəfindən İstiqlal Muzeyinə təhvil verilib. 2017-ci ildə Muzey Sərvətləri və Xatirə Əşyalarının Elmi Bərpa Mərkəzi tərəfindən bərpa edilərək muzeyə gətirilib”, - deyə muzeyin direktoru söyləyib.

Zalda Əli bəy Hüseynzadəyə aid maraqlı materiallardan biri də “Bibiheybət”in ilk orijinal eskizidir. Bu əsərin kətan üzərində orijinalı hazırda Milli İncəsənət Muzeyində saxlanılır. Əsərin maraqlı tarixi var. O illərdə Əli bəy Hüseynzadə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin açdığı mətbəədə fəaliyyət göstərirmiş. Bir gün Hacıya məlumat çatır ki, ingilislər Əli bəyin bu əsərini almaq istəyirlər. Hacı bu əsərin ingilislərə satılmağına qarşı çıxır, əsəri özü alıb muzeyə hədiyyə edir. Hacı deyir ki, bu əsərin mənim tərəfimdən alındığını Əli bəy bilməsin, yoxsa o pulu götürməz.

Daha sonra Əli bəyin Türkiyədə həbsxanada olduğu zaman çəkdiyi rəsm əsəri də maraqlı görünüşü ilə diqqət çəkir. Bu şəkilin də tarixi maraq doğurur. S.Mirseyibli vurğulayır ki, Əli bəyin həyat yoldaşı və qızı həbsxananın həyətində onunla görüşməyə gedirlər. Həyat yoldaşı qızına “atanın boynuna sarıl və ona ata, sən qısa zaman ərzində buradan çıxacaqsan” sözlərini deməsini istəyir. Qızı Əli bəyə anasının dediklərini təkrar edir. Bundan bir müddət sonra Əli bəy Hüseynzadə bu hadisədən təsirlənərək, həbsxana həyətini “cənnətin bir guşəsi” kimi təsvir edir və həmin görüş anını portretləşdirərək maraqlı bir sənət əsəri yaradır.

Tarixi qılınc, “Qəsri Qacar” zindanı

Növbəti zalda Cənubi Azərbaycanın müdafiə naziri Cəfər Kaviyana (Məmməd Cəfəroğlu Kaviyan) məxsus qılınc görürük. Bu qılınc bütün Azərbaycanın qəhrəmanlıq tarixini özündə ehtiva edən bir tarixə malikdir.

S.Mirseyibli qılıncla bağlı maraqlı tarixi fakta toxunur: “1945-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda “21 Azər” hökuməti qurulan zaman türk əsilli fars generalı Ələkbər Deraxşani Cəfər Kaviyanın yanına gəlir, belindəki silahı və bu qılıncı ona verərək, “biz Təbrizi sizə təslim edirik” deyir”. Qılınc 2015-ci ildə C.Kaviyanın oğlu Maqsud Kaviyan tərifindən İstiqlal Muzeyinə hədiyyə olunub.

Zalda Səfər Xan Qəhrəmaninin də şəkli diqqətdən yayınmır. Əslən Cənubi Azərbaycandan olan Səfər Xan Qəhrəmani Azərbaycan tarixində xalqın mübarizlərindən biri kimi qəbul olunur. O, 33 il “Qəsri Qacar” zindanında həbs həyatı yaşayıb. Səfər Xan Qəhrəmaniyə təkid edirlər ki, öz azadlığı üçün şaha məktub yazsa, həbsdən azad oluna bilər. O isə “xalqımın azadlığı mənim azadlığımdan daha üstündür” deyərək, bundan imtina edir. Ona aid təsbeh və müşdik də İstiqlal Muzeydə qorunur.

Müstəqilliyə tələsən bayraq

“Qarabağ zalı”nda İlham və Fərizədən yadigar qalan əşyalar diqqətdən yayınmır. Azı ona görə ki, bu əşyalar bizim müasir tariximizə, Qanlı 20 Yanvar hadisələrinə şahidlik edir. İlhamın şərfi və Fərizənin istifadə elədiyi fincan, İlhamın doğum günüdə Fərizə tərəfindən onun üçün alınan hədiyyə... Bütün bunlar hər bir ziyarətçi kimi, bizi də təsirləndirdi.

Növbəti zalda rənglərinin yeri səhv düşən Azərbaycan bayrağı diqqətimizi cəlb edir. Müsahibimiz bu bayrağın unikal tarixi barədə ətraflı məlumat verir. Qeyd edir ki, bu bayraq 1989-cu il mayın 28-də saat 11-də Qız qalasının üzərində Faiq Həsənov adlı şəxs tərəfindən qaldırılıb: “Bayrağın hazırlanmasının unikal və maraqlı tarixi var. Bayraq gecə saatlarında komendant saatında qaranlıq bir otaqda tikilib. Səhər baxıblar ki, bayrağın rənglərinin yeri səhv düşüb. Ancaq buna baxmayaraq, o bayraq Cümhuriyyətin yarandığı gün Qız qalası üzərində dalğalandırılıb. Bu bayraq 1995-ci ildə Faiq Həsənov tərəfindən İstiqlal Muzeyinə hədiyyə edilib. Biz isə bu bayrağı istiqlala, müstəqilliyə tələsən bayraq adlandırırıq”.

Bu zalda müşahidə etdiyimiz əşyaların sırasında kiçik bir kamera görünür. Öyrənirik ki, kamera Seyidağa Mövsümlüyə məxsusdur. Xocalı soyqırımından ilk fraqmentlər bu kamera ilə lentdə alınıb.

Svarovski daşları ilə bəzədilmiş “Qurani-Kərim”

Muzeyin altıncı zalında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin və Prezident İlham Əliyevin siyasi fəaliyyətini əks etdirən materiallar - fotolar, kitablar əks olunur. Burada muzey ziyarətçiləri üçün maraq doğuran maketlər saxlanılır. Bunlar Ulu Öndərin siyasi fəaliyyəti dönəmində zavod və fabriklərin açılışı zamanı ona verilmiş hədiyyələrdir. O hədiyyələrdən bir neçəsi muzeydə qorunur. Zalda svarovski daşları ilə bəzədilmiş “Qurani-Kərim” maraq yaradır. Muzey direktoru bildirir ki, müqəddəs kitabımız Prezident İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə nəşr edilib və bunun bir nüsxəsi də İstiqlal Muzeyinə təhvil verilib.

Muzeylə tanışlıqdan sonra “Şuşa İli”ndə görülən işlərlə bağlı maraqlanırıq. S.Mirseyibli cari ildə muzeydə reallaşan müxtəlif layihələr barədə məlumat verir.

Onun sözlərinə görə, layihələrdən biri “Şuşa-Qarabağın dünəni, bu günü və sabahı” layihəsidir. İki mərhələdən ibarət bu layihənin birinci turu virtual olaraq reallaşıb. Birinci mərhələdə Şuşanın tarixi, mədəniyyəti, incəsənəti və tarixi şəxsiyyətləri barədə məlumatlar muzeyin əməkdaşları tərəfindən hazırlanaraq, sosial şəbəkələrdə yayımlanıb. Sentyabr ayından isə layihənin ikinci mərhələsinə başlanılıb. S.Mirseyibli qeyd edib ki, layihə çərçivəsində Qarabağın tarixi yerlərini, abidlərini, mədəniyyətini özündə əks etdirən rəvayətlər, əfsanələrdən ibarət videoçarxlar hazırlanaraq izləyicilərə çatdırılıb.

Zəfər muzeyi üçün 8000 əşya toplanılıb

Muzey tərəfindən həyata keçirilən ikinci layihə “Qəhrəmanlar can verir, yurdu yaşatmaq üçün” layihəsidir. Bu layihə çərçivəsində də Vətən müharibəsi zamanı ölkəmizin ərazi bölüvlüyü uğurunda candan keçən qəhrəmanların xatirəsini əbədiləşdirmək, onlara aid olan şəxsi materialların toplanması və vətənpərvərliyin təbliği məqsədilə müxtəlif sərgilər həyata keçirilib: “Bildiyiniz kimi, 2020-ci il dekabr ayında Prezident İlham Əliyev Vətən Müharibəsi Memorial Kompleksinin və Zəfər muzeyinin yaradılması ilə bağlı müvafiq Sərəncam imzalayıb. Haqqında danışdığımız bu layihə həm də Zəfər muzeyinin fondlarının komplektləşdirilməsi üçün şəhid ailələrindən, qazilərdən, Vətən müharibəsində iştirak edən qəhrəmanlardan şəxsi əşyaların, materialların, hərbi qənimətlərin Zəfər muzeyinə toplanması məqsədilə həyata keçirilir. Bu iş Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən İstiqlal Muzeyinə həvalə olunub. Layihə gələn il də davam edəcək. Hazırda Zəfər muzeyinin fondlarının komplektləşdirlməsi üçün 8000 civarında əşya toplanılıb. Gələcəkdə muzey fəaliyyətə başladığı zaman həmin əşyalar ora təhvil veriləcək”.

Sonda muzeyə ziyarətçi marağının hansı səviyyədə olmasını öyrənirik. Məlum olur ki, bu ildən İstiqlal Muzeyinə gələn ziyarətçilərin sayında artım müşahidə edilib. Bu il muzeyi 6000 şəxs ziyarət edib ki, bunların arasında müxtəlif ölkələrdən gələn xarici qonaqlar da olub.

Ceyhun Alışlı,

AZƏRTAC-ın müxbiri