Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

MƏDƏNİYYƏT

At heykəlləri: Türk irsinin daş artefaktları

Bakı, 22 iyun, Vahid Şükürov, AZƏRTAC

Zəngin və çoxşaxəli türk mədəniyyəti Avrasiyanın ən mühüm mədəni irslərindən birini təmsil edir. Buraya köçəri və oturaq xalqlar arasında min illər boyu formalaşmış müxtəlif heyrətamiz adət-ənənələr, incəsənət növləri və biliklər daxildir. Türklərin tarixi təbiətlə dərin bağlılığı olan və azadlıq istəyini əks etdirən əfsanələr, qəhrəmanlıq dastanları və böyük nailiyyətlərlə zəngindir. Möhtəşəm ornamentlərdən və musiqidən tutmuş bənzərsiz sənətkarlıq və memarlıq şedevrlərinə qədər türk mədəniyyətinin hər bir sahəsi onun zənginliyinin və əhəmiyyətinin sübutudur.

Bu mədəniyyət elementlərindən biri də At-Daşdır. “Daş atlar” kimi də tanınan bu artefaktlar Mərkəzi Asiyanın çöllərinə səpələnmiş qədim, nadir mədəniyyət və incəsənət abidələridir. Onlar Azərbaycan ərazisində də geniş yayılıb. Bu abidələrin yayılma sahəsi genişdir, onlara Azərbaycanın cənubundan başlayaraq şimal-qərb sərhədlərinə qədər böyük ərazidə rast gəlmək olar. Azərbaycan ərazisində atların daş heykəllərini Naxçıvanın, Qarabağın, Lənkəranın, Abşerona qədər olan Mil çölünün bir sıra kəndlərinin müsəlman qəbiristanlıqlarında görmək mümkündür.

At heykəlləri sal daş parçalarından yonulur, onlar ölçülərinə və detallarına görə fərqlənir. Bir çox heyvan heykəlləri isə böyük ölçülərə malikdir. Onlardan bəziləri postament üzərində dayanır. Bu heykəllərin bir hissəsi isə atın anatomiyasını ətraflı təsvir edən realistik üslubda yaradılıb, digərləri mühüm mədəni rəmzləri və naxışları vurğulayan stilizə edilmiş təsvirlərdir. Yazılardan əlavə, bu cür abidələrdə çox vaxt at sahibinin zirehləri, kamanlar, oxlar, qılınclar, qalxanlar və sairə mövcuddur. At şəkli olan bəzi qəbirüstü abidələrdə dəfn edilən şəxsin etnik mənşəyini göstərən tayfa tamqasının təsvirləri də olub.

Bu daş heykəllərin tarixi əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır. Qədim zamanlarda yüksək inkişaf etmiş atçılıq bacarığına malik köçəri tayfalar Avrasiyanın geniş ərazilərində hökmranlıq edirdilər. Atlar nəqliyyat vasitəsi və hərbi gücün mühüm elementi olmaqla yanaşı, həm də azadlığı, qüdrəti və təbiətlə əlaqəni simvolizə edən müqəddəs heyvanlar kimi həmin xalqların həyatında əsas rola malik idi.

İslamdan əvvəlki dövrlərdə də müxtəlif türk xalqlarının dini həyatında at kultu böyük rol oynayıb. Bakı yaxınlığındakı Qobustan tarixi qoruğunun qayaüstü rəsmləri arasında 10 min ildən çox yaşı olan at təsvirləri aşkar edilib. Digər örnək Gəmiqaya petroqlifləridir (e.ə. IV-I minilliklər, Naxçıvan). Azərbaycanın Cəlilabad rayonunda Xalkolit dövrünə aid yaşayış məskənində və Muğan düzündə aparılan qazıntılar zamanı tapılmış eramızdan əvvəl II minilliyə aid at qalıqları dünyanın ən qədim nümunələrindən hesab olunur. Bu kəşflər Azərbaycanın atların əhliləşdirildiyi ilk bölgələrdən biri olduğunu deməyə əsas verir.

Qədim insanların düşüncəsinə görə, ruh bir atda və ya iki atın çəkdiyi arabada axirət dünyasına səyahət edir. Azərbaycanın son tunc və erkən dəmir dövrlərinə aid dəfn abidələri (kurqanlar) arasında tədqiqatçı M.N.Poqrebova insanla birlikdə atın dəfn edilməsi ilə xarakterizə olunan kurqanlar qrupunu təsnif edib. Bu qrupa Gəncə yaxınlığında 11 kurqan, Göygöl yaxınlığında üç kurqan, Mingəçevirdə beş kurqan, Xankəndidə bir neçə kurqan, həmçinin Xocalıda bir kurqan daxildir. Demək olar ki, bütün kurqanlarda at qalıqları, zinət əşyaları və araba hissələri aşkar edilib ki, bu da onların dəfn mərasimlərində istifadə olunduğunu göstərir. Onu da qeyd edək ki, Mingəçevirdən at formasında keramik qab, Xınıslıdan qab (e.ə. I minillik), I Kültəpənin erkən tunc dövrünə aid təbəqəsindən iki gildən at heykəlcikləri, erkən tunc dövrünə aid I Maxta yaşayış məskənindən (Naxçıvan) 1 ədəd gildən at heykəlciyi aşkar edilib.

At obrazı ölülərin ruhu üçün bələdçi rolunu oynayıb və onu qurban vermək başqa aləmlə ünsiyyət yaratmaq yollarından biri sayıla bilərdi. Türk dünyasında çox uzun müddət geniş yayılmış at qurbanı ənənəsini də qeyd etmək lazımdır. Onlar erkən dövrdə öldürülüb qəbrə qoyulurdu. Bunu ərəb səyyahı İbn Fədlan qeyd edib. Onun özü də bu ayinin şahidi olub və qurban verilməsini belə adlandırıb: “Bunlar onun cənnətdə minəcəyi atlardır”. Alim N.İ.Rzayev qeyd edir ki, bu adət mal-qaranın bol olduğu dövrdə daha aktual olub. Lakin sonralar, xüsusən XV-XVI əsrlərdən başlayaraq çoxsaylı müharibələr və mal-qaranın sayının azalması səbəbindən diri atlar daş heykəllərlə əvəz olunmağa başladı.

Qeyd etmək lazımdır ki, ruhların daşıyıcısı kimi at obrazı orta əsrlər Azərbaycanının dini tikililərin günbəzlərinə və məzar daşlarına talisman kimi at quyruğu bağlamaq ənənəsində də özünü göstərib.

At maldarlıqla məşğul olan əhalinin də əsas nəqliyyat vasitəsi olub. Bu heyvan ov zamanı və döyüş meydanında da əvəzolunmaz idi. Belə ki, məsələn, qədim oğuz dastanı “Dədə Qorqud”da at igidin ən qiymətli sərvəti kimi tərənnüm edilir. Orta əsrlərə aid başqa bir dastan - “Koroğlu”da isə ən çətin vəziyyətlərdə sahibinə kömək edən Qıratın gözəl obrazı yaradılıb. Azərbaycan atalar sözləri və məsəllərində də atın adı tez-tez çəkilir: “At yerişindən, qəhrəman duruşundan tanınır”, “İgid odur atdan düşüb atlana” və sairə.

Daha bir maraqlı fakt ondan ibarətdir ki, məşhur inanca görə, atın kəlləsi sehrli xüsusiyyətlərə malikdir, at heykəlcikləri, həmçinin xəstəliklərdən, pis ruhlardan qorunmaq üçün amulet kimi istifadə olunurdu. Azərbaycanın qədim sakinləri arasında təsviri rəmzlərin funksionallığı onların şər güclərdən qorunmaq, xeyirxah qüvvələri cəlb etmək məqsədi ilə istifadəsində ifadə olunurdu. Köçərilər arasında at rəmzinin əhəmiyyətinin böyüdülməsi İslamı qəbul etdikdən sonra da davam edib. Bu qədim kult məzar daşlarının at şəklində geniş yayılmasına səbəb olub.

Daş fiqurlar xalq arasında “Oğuz qəbirləri” də adlanır və onların kifayət qədər qədim tarixi var. Azərbaycandakı daş heykəllər arasında kəmiyyət və təfsir orijinallığına görə at təsviri olan qədim abidələr aparıcı yer tutur. Əsasən, bu abidələr XIII əsrdən XIX əsrin əvvəllərinə qədər olan dövrə aiddir.

2012-ci ilin oktyabrında Tovuz rayonunun Aşağı Ayıblı kəndindən XII-XIII əsrlərə aid at və qoç daş heykəli Azərbaycanın UNESCO-ya üzv olmasının 20 illiyi münasibətilə Azərbaycan Respublikası tərəfindən bu təşkilata hədiyyə edilib.

At-Daşın müasir dövrdə yeni texnoloji imkanlarla tədqiqatları davam edir, onların tarixi və mədəni əhəmiyyətinin yeni aspektləri üzə çıxarılır. Bu tədqiqatlar bizə qədim köçərilərin həyat və inanclarını, həmçinin onların sonrakı mədəniyyət və sivilizasiyalara təsirini daha yaxşı anlamağa kömək edir. Bu gün At-Daş mühüm tarix və mədəniyyət abidəsidir, dünyanın hər yerindən turistləri və tədqiqatçıları cəlb edir. Bu daş heykəllər ölkəmizin zəngin və rəngarəng tarixindən xəbər verməklə yanaşı, həm də insanın təbiətlə sıx vəhdətini, onun həyatının mühüm məqamlarını daş üzərində əbədiləşdirmək istəyini xatırladır. At-Daş öz gözəlliyi və əhəmiyyəti ilə bizi ruhlandıran və təəccübləndirməyə davam edən daş heykəllərdir. Onlar insan və təbiət, keçmiş və müasir dövr arasında əbədi əlaqənin rəmzidir. Bu abidələr əcdadlarımızın irsini əks etdirərək, həm də özümüz haqqında nə qədər çox bilik əldə edə biləcəyimizi xatırladır.

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

Kamran Əliyev ŞƏT-in baş prokurorlarının konfransında iştirak edib

Səfir: Azərbaycanla Niderland su problemlərinin idarə edilməsi mövzusunda bənzər sistemlərə malikdirlər

Tovuzda AFAQ layihəsi çərçivəsində qadın fermerlərə dəstək göstərilib

Çarlz Vili: Qarabağda sürətli yenidənqurma və bərpa işləri Azərbaycanın əzmini nümayiş etdirir

“Yüksəliş” müsabiqəsinin qaliblərindən dördü BDU-nun məzunudur

Vatikan qəzeti Azərbaycan ərazisindəki Qafqaz Albaniyası xristian memarlığından yazıb

AzMİU ilə FHN-in elmi-tədqiqat institutu arasında müqavilə imzalanıb

Mərkəzi Seçki Komissiyasının Daxili İşlər Nazirliyi ilə birgə layihəsi çərçivəsində Gəncədə seminar-müşavirə keçirilib

BMU-da daha bir yeni ixtisas – biotexnologiya üzrə qəbul aparılır

Qırğızıstan Azərbaycanın qabaqcıl məhkəmə təcrübəsini öyrənməkdə maraqlıdır

DOST Agentliyində Qırğızıstan nümayəndə heyəti ilə görüş keçirilib

Qazaxıstan Belarusda terminal tikintisinə başlaya bilər

Dəyəri 7,5 milyard dollar olan Olimpiya Oyunları

Dünya Güləş Birliyi Olimpiya Oyunlarında iştirak edəcək Azərbaycan millisini fərqləndirib

Niderland su planlamasını COP29-un fokusuna çevirən inteqral və inklüziv uyğunlaşma yanaşmasını təşviq edəcək

Almaxanım Əhmədli: Artıq öz repertuarımı formalaşdırmışam – MÜSAHİBƏ

Ermənistanda gənclər hərbi xidmətə getmək istəmirlər

Azərbaycan millisi Paralimpiya Oyunlarında ilk dəfə 7 idman növündə təmsil olunacaq

Nazirlik: Daha 295 gənc dünyanın nüfuzlu universitetlərində dövlət hesabına təhsil alacaq

® “Birbank Biznes”in “Maestro” tarifində yenilik: Biznes sahibləri artıq POS əməliyyatlarını da ala biləcəklər

MN: Ermənistan kvadrokopteri Azərbaycan Ordusunun mövqeləri üzərində kəşfiyyat uçuşları həyata keçirməyə cəhd göstərib

Aclığa və yoxsulluğa qarşı qlobal alyans yaradılır

“Paris-2024”: Azərbaycan təmsilçisindən uğurlu start

“İnternetə qoşulma və internet infrastrukturu” İşçi qrupunun iclası keçirilib

İrakli Kobaxidze: Seçkilərdə müxalifət qalib gəlsə, Gürcüstan yenidən müharibəyə cəlb olunacaq

Azərbaycan və Serbiya arasında Hökumətlərarası Komissiyanın 8-ci iclası keçirilib YENİLƏNİB - 2 VİDEO

Avropa Komissiyası “Microsoft”un ittihamlarına cavab verib

İstanbul hava limanı Avropanın ən işlək aeroportu seçilib

Xarici işlər naziri diplomatik xidmət orqanlarında əmək fəaliyyətinə yeni başlayan gənc diplomatlarla görüşüb

“Sabah” amerikalı basketbolçu ilə güclənib

Dövlət hesabına xaricdə təhsil alacaq şəxslərin ilkin siyahısı təsdiqlənib

“Neftçi”nin yoxlama oyunu ləğv olunub

Milli Qəhrəman Albert Aqarunovun şərəfinə ucaldılmış heykəlin üzərində bərpa-təmizləmə işləri aparılıb

Rusiyanın tanınmış futbol klubunun bazasında yanğın baş verib

Hərbi Dəniz Qüvvələri fakültəsinin kursantları ilə praktiki məşğələlər keçirilir VİDEO

Kamala Harris avqustun 7-dək prezident postuna rəsmi namizəd ola bilər

Meşə yanğınları Kanadada neft sənayesi infrastrukturuna təhlükə yaradır

Şəhid Milli Qəhrəman Natiq Qasımovun ailəsinə mənzil təqdim edilib

Özbəkistan qazın idxalı və ixracını artırıb

Heydər Əliyev Sarayında Tofiq Quliyevin əsərlərindən ibarət konsert proqramı təqdim olunacaq

“Fənərbağça” Mərakeş millisinin futbolçusu ilə 5 illik müqavilə imzalayıb

Nazir: Azərbaycanla Serbiya arasında müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq imkanları genişdir VİDEO

Belçika səfiri: “Bizə Transxəzər dəhlizi lazımdır”

Türkiyə Qətərə patrul gəmiləri və F-16 təyyarələri göndərəcək

Şahdili peyzajı - Təbiətdən tabloya

“Bosch” konserni iqlim texnikası bazarında mövqeyini möhkəmləndirir

Baş nazir Əli Əsədov Türkiyənin Konstitusiya Məhkəməsinin sədri ilə görüşüb

Nazir: Azərbaycanın yaşıl enerjisinin Serbiyaya ixracı planlaşdırılır

Hərbi liseylərə qəbul imtahanının nəticələri elan edilib

Serbiyalı nazir: İnanıram ki, Azərbaycan ilə Serbiya çox sahədə əməkdaşlıq edə bilər VİDEO

“Politico”: Avropalıların əksəriyyəti öz ölkələrində korrupsiyanın yayıldığı qənaətindədir

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci il 19 fevral tarixli 1290 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təhlükəsizlik Xidməti haqqında Əsasnamə”də dəyişiklik edilməsi barədə
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı

Bakı ilə İrəvan arasında sülh prosesi Türkiyə Milli Təhlükəsizlik Şurasının gündəliyində

Yüksək Texnologiyalar Parkının təlim proqramına başlanılıb

Bank sektorunun inkişaf imkanları ilə bağlı fikir mübadiləsi aparılıb

Azərbaycanın yeniyetmə stolüstü tennisçiləri təlim-məşq toplanışlarına qatılacaqlar

Qazaxıstan neftinin Azərbaycandan tranzit həcminin artırılması müzakirə edilib

“Azərreyl” komandası türkiyəli voleybolçu ilə vidalaşıb

Venesuelada hərbçilər prezident seçkiləri ilə bağlı gücləndirilmiş xidmət rejiminə keçiblər

AMADA Yay Olimpiya Oyunlarına lisenziya qazanmış güləşçilər üçün maarifləndirici seminar təşkil edib

Dünya səyyahları Şuşada YENİLƏNİB VİDEO

İçərişəhərdə “Şirvanşahların səsi” konsert proqramı təqdim olunub

“Real Madrid” Fransa millisinin üzvü ilə yeni müqavilə imzalayacaq

Akademik Tofiq Nağıyevin biblioqrafik göstəricisi nəşr olunub

Bu il Naxçıvanda məhkəmə qərarları ilə tələbkarlara 9 milyon manatdan çox vəsait ödənilib

BMT nümayəndəsi: Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə Vahid Sağlamlıq yanaşmasının tətbiqi sahəsində güclü liderlik iddiasını davam etdirir VİDEO

FHN: Ötən sutka 3 nəfər xilas edilib, 1 nəfərin cəsədi aidiyyəti üzrə təhvil verilib

Bankların bugünkü hərracda tələbi 55 milyon dolları ötüb

İyulun 26-da paytaxtda hava əsasən yağmursuz keçəcək

“Monako” 18 yaşlı futbolçuya 20 milyon avro ödəyib

Türkiyəli ekspert: Zəngəzur dəhlizi ilk fürsətdə açılması vacib olan sülh marşrutudur

Həmkəndlisinin ölümündə şübhəli bilinən şəxs barəsində həbs qətimkan tədbiri seçilib

® FCHAIN – Biznesdə daha uğurlu və etibarlı tərəfdaşınız

BDU və Türkiyənin Bayburt Universiteti arasında anlaşma memorandumu imzalanıb

“TotalEnergies”in mənfəəti ikinci rübdə 6 faiz azalıb

Millinin keçmiş üzvü: Hər üç komandamız Konfrans Liqasında növbəti mərhələyə adlamaq gücündədir

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Qırğızıstanın Azərbaycana yeni təyin olunmuş səfiri ilə görüşüb

Ödənişli yolda iki qəza baş verib, yaralananlar var VİDEO

Azərbaycan dövlətinin İrpendə akademik Zərifə Əliyeva adına liseyə növbəti yardımı çatdırılıb VİDEO

Səudiyyə Ərəbistanı ilə Azərbaycan arasında nəşriyyat və tərcümə üzrə əməkdaşlıq məsələləri müzakirə edilib

Parisdə onlarla evsiz ailə şəhərin 18-ci rayonunun meriyası qarşısında etiraz edir

Hande Harmancı: Azərbaycanda epidemioloji nəzarət və profilaktik tədbirlər ciddi şəkildə həyata keçirilir VİDEO

Daha bir müəssisəyə Pirallahı Sənaye Parkının rezidenti statusu verilib

Hande Harmancı: Azərbaycanda əhalinin sağlamlığını qorumaq və qida təhlükəsizliyini təmin etmək üçün görülən tədbirlər təqdirəlayiqdir

Paytaxtın Parlament prospektində təmir işləri başa çatıb

Avropanın qaz ehtiyatlarının həcmi 83,5 faizə yaxınlaşıb

Dövlət Komitəsində italiyalı memarla görüş keçirilib

BDU mədəniyyət hüququ üzrə kadr hazırlığına başlayacaq

Albaniya millisi baş məşqçisi ilə müqaviləni uzadıb

İraqda ABŞ qoşunlarının statusu ilə bağlı razılıq əldə olunub

Çin ikinci böyük kruiz gəmisini 2026-cı ildə dənizə buraxacaq

Biləsuvar sakini xaricə bildirçin əti ixrac etməyi planlaşdırır

Panamada Darien Gap adasını keçən on miqrant boğulub

Şirvan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin təşkilatçılığı ilə gənc rəssamın əsərləri nümayiş olunub

“Honda” Çindəki iki zavodunu bağlayır

Naxçıvanda qəsdən adam öldürməyə cəhd edən şəxs barəsində cinayət işi məhkəməyə göndərilib

AMEA ölkə üzrə vahid Elektron Sənəd Dövriyyəsi sisteminə qoşulub

Mədəniyyət nazirinin Gədəbəydə vətəndaş qəbulunun vaxtı müəyyən olunub

Serbiya nümayəndə heyəti Ümummilli Lider Heydər Əliyevin məzarını və Şəhidlər xiyabanını ziyarət edib

Mingəçevir Dövlət Universiteti İsveç Kral Texnologiya İnstitutuna təcrübə səfərində təmsil olunub