Dilin sərhədi dövlətin sərhədidir: qloballaşma dövründə Azərbaycan dilinin milli təhlükəsizlik konsepti
Bakı, 1 avqust, AZƏRTAC
Müasir dünyanın siyasi xəritəsi sabit görünə bilər, lakin dövlətlərin həqiqi rəqabəti artıq xəritələr üzərində deyil. XXI əsrdə geosiyasi mübarizə tədricən görünən sərhədlərdən görünməyən sərhədlərə keçib. İnformasiya axınını kim idarə edirsə, ictimai rəyə kim təsir göstərirsə, düşüncə modellərini kim formalaşdırırsa, əsl üstünlük də onun əlində olur. Bu mənada dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, dövlətin strateji resurslarından biridir. Dövlətin siyasi sərhədləri hərbi qüvvə ilə müdafiə oluna bilər, lakin onun dil sərhədləri yalnız davamlı və uzaqgörən dövlət siyasəti ilə qorunur.
Bu fikirlər AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri dosent Vəfa Abdullayeva-Nəbiyevanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Dilin sərhədi dövlətin sərhədidir: qloballaşma dövründə Azərbaycan dilinin milli təhlükəsizlik konsepti” adlı məqaləsində yer alıb.
Məqalədə qeyd olunub ki, Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ana dilini dövlət quruculuğunun ideoloji sütunlarından biri kimi müəyyənləşdirib. Bu siyasətin müəllifi və memarı Ümummilli Lider Heydər Əliyev olub. Hələ sovet dövründə, 1978-ci ildə Azərbaycan dilinin Konstitusiyada dövlət dili kimi təsbit edilməsinə nail olmaq sadəcə hüquqi dəyişiklik deyildi. Bu addım milli özünüdərkin qorunmasına yönəlmiş uzaqgörən siyasi qərar idi. Həmin dövrdə qəbul edilən bu prinsip sonradan müstəqil Azərbaycanın dil siyasətinin hüquqi və ideoloji bünövrəsinə çevrildi.
Müstəqillik illərində bu xətt daha ardıcıl və sistemli xarakter alıb. Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçid, dövlət dilinin tətbiqinin genişləndirilməsi, Azərbaycan dilinin normativ əsaslarının möhkəmləndirilməsi və ana dilinin ictimai nüfuzunun yüksəldilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər dövlətin milli kimlik konsepsiyasını formalaşdırıb. Burada məqsəd yalnız dili qorumaq deyildi. Əsas məqsəd dövlət müstəqilliyini milli düşüncə ilə möhkəmləndirmək idi. Çünki siyasi müstəqillik hüquqi aktla əldə olunur, milli müstəqillik isə dil vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülür.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə bu siyasət yeni mərhələyə qədəm qoyub. Qloballaşmanın sürətlənməsi, rəqəmsal texnologiyaların həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi və informasiya müharibələrinin genişlənməsi dil siyasətinin də mahiyyətini dəyişdirib. Artıq məsələ yalnız Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Bu gün əsas vəzifə onun rəqəmsal mühitdə rəqabət qabiliyyətini artırmaq, süni intellekt sistemlərində təmsilçiliyini təmin etmək və beynəlxalq informasiya məkanında mövqeyini gücləndirməkdir.
Qloballaşmanın ən mürəkkəb xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, milli dilləri birbaşa sıxışdırmır. Əksinə, onları eyni kommunikasiya modelinə uyğunlaşdırmağa çalışır. Sosial şəbəkələrdə, rəqəmsal mediada və reklam mətnlərində müşahidə olunan dil davranışı göstərir ki, insanlar çox vaxt başqa dillərin sintaktik quruluşunu, ifadə modellərini və üslub xüsusiyyətlərini fərqinə varmadan mənimsəyirlər. Nəticədə problem yalnız “kontent”, “layk”, “podkast”, “storis”, “rils”, “onlayn”, “oflayn”, “dedlayn” kimi alınma sözlərin geniş yayılması deyil. Əsas problem həmin sözlərin gətirdiyi düşüncə modelinin tədricən milli dilin ifadə imkanlarını sıxışdırmasıdır. Dilə daxil olan hər yeni anlayış yalnız yeni söz gətirmir, eyni zamanda, yeni baxış bucağı formalaşdırır.
Müasir dövrün ciddi çağırışlarından biri də süni intellekt texnologiyalarıdır. Gələcəyin informasiya sistemi yalnız insanın yazdığı mətnlərlə deyil, maşınların emal etdiyi məlumatlarla işləyəcək. Bu baxımdan hansı dilin geniş elektron korpusu, normativ bazası, terminoloji sistemi və rəqəmsal resursları varsa, həmin dil texnoloji inkişafın da fəal iştirakçısına çevriləcək. Azərbaycan dilinin klassik irsinin, elmi ədəbiyyatının, hüquqi sənədlərinin və müasir media mətnlərinin sistemli şəkildə rəqəmsallaşdırılması artıq təkcə elmi məsələ deyil.
Azərbaycan dili bu gün öz tarixinin mürəkkəb, eyni zamanda, perspektivli mərhələsini yaşayır. Bir tərəfdən qloballaşmanın sürətli təsirləri, digər tərəfdən rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, süni intellektin geniş tətbiqi və beynəlxalq informasiya məkanında gedən rəqabət yeni çağırışlar yaradır. Digər tərəfdən isə müstəqil dövlətin formalaşdırdığı ardıcıl dil siyasəti, milli özünüdərkin güclənməsi, Türk dünyası ilə inteqrasiyanın dərinləşməsi və elmi potensialın artması Azərbaycan dilinin gələcək inkişafı üçün mühüm imkanlar açır.
Dövlətin sərhədi yalnız xəritədə bitmir. O, vətəndaşın düşüncəsində, yazdığı cümlədə, yaratdığı elmdə və gələcək nəsillərə ötürdüyü dildə davam edir. Ana dilini qorumaq keçmişi nostalji ilə xatırlamaq deyil, gələcəyi milli düşüncə ilə qurmaq deməkdir. Məhz buna görə Azərbaycan dilinin inkişafı mədəniyyət siyasətinin ayrıca istiqaməti deyil, dövlətin milli təhlükəsizlik konsepsiyasının ayrılmaz və strateji komponenti kimi dəyərləndirilməlidir.
Bölmənin digər xəbərləri
