Bakı, 15 sentyabr, AZƏRTAC

Yeni tədris ilinin başlanması xüsusilə ilk dəfə məktəbə qədəm qoyan uşaqlar üçün həyəcan doğuran anlardır. Bəs bu həyəcanı necə azaltmaq olar? Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, təhsil eksperti Samirə Həsənova AZƏRTAC-a müsahibəsində uşaqların məktəbə uyğunlaşması, valideyn və müəllimlərin diqqət yetirməli olduğu məqamlar barədə danışıb. Müsahibəni təqdim edirik.

- Bu gündən ümumtəhsil müəssisələrində yeni tədris ili başlayıb. Xüsusilə ilk dəfə məktəbə gedən uşaqlar və onların valideynləri üçün sentyabrın 15-i həm sevinc, həm də həyəcanla qarşılanır. İlk məktəb günü uşağın həyatında niyə əhəmiyyətlidir?

- Məktəbə başlama uşağın inkişafında və təhsil yolunda mühüm keçid mərhələlərindən biridir. Uşaq əvvəlki sosial və öyrənmə təcrübəsinə əsaslanaraq yeni mühitə daxil olur. Məktəbdə günün daha strukturlaşdırılmış təşkili, yeni sosial münasibətlər, sinif qaydaları və təlim prosesinin spesifik cəhətləri uşağın əvvəlki təcrübəsindən fərqli situasiyalarla qarşılaşmasına zəmin yaradır. Uşaqların həmin dəyişikliklərə reaksiyası və yeni mühitə uyğunlaşma tempi fərqlənir. Adaptasiya uşağın fərdi xüsusiyyətlərindən, əvvəlki təcrübəsindən və göstərilən dəstəyin xarakterindən asılı olaraq dəyişir. Ona görə ilk məktəb günü ilə bağlı həyəcanı qeyri-adi reaksiya kimi deyil, yeni mühitə uyğunlaşma prosesində müşahidə olunan emosional reaksiya kimi qiymətləndirmək daha doğrudur.

- Bəs valideynlərin narahatlığı uşağa necə təsir göstərir?

- Uşaqlar adətən böyüklərin emosional vəziyyətindən təsirlənirlər. Valideyn məktəbin ilk gününə həddindən artıq narahatlıqla yanaşırsa, uşaqda da oxşar narahatlıq yarana bilər. Buna görə valideynin öz emosiyalarını tənzimləməsi uşağın məktəbə uyğunlaşmasını asanlaşdıran amillərdən biri hesab edilir.

Məktəbə hazırlıq yalnız çantanın, məktəb formasının və müxtəlif ləvazimatların alınması ilə məhdudlaşmır. Hazırlıq prosesi uşağın sosial-emosional inkişafı, kommunikativ və özünütənzimləmə bacarıqları, gündəlik fəaliyyətlərdə müstəqilliyi ilə də əlaqəlidir. Gündəlik rejimin tədricən məktəb rejiminə uyğunlaşdırılması, hazırlıq üçün kifayət qədər vaxt ayrılması, məktəbə gedib-gəlmə yolunun əvvəlcədən tanıdılması və gün ərzində baş verəcək hadisələrin yaş xüsusiyyətlərinə uyğun izah olunması qeyri-müəyyənliyi azaltmağa kömək edir.

- Bəzi uşaqlar məktəbə böyük həvəslə gedir, bəziləri isə valideyndən ayrılmaq istəmir. Valideyn belə vəziyyətdə necə davranmalıdır?

- Uşaqlar məktəbə başlama prosesini müxtəlif cür qarşılayırlar və onların davranışlarını avtomatik olaraq problem kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bir uşağın ilk gündən rahat şəkildə sinfə daxil olması digər uşağın da eyni şəkildə uyğunlaşacağını göstərmir. Xüsusilə ilk günlərdə uşağın valideyndən ayrılmaqda çətinlik çəkməsi mümkündür. Belə vəziyyətdə uzunmüddətli vidalaşma “ritualı”, uşağı sakitləşdirmək məqsədilə yalan vədlər vermək və ya “böyük uşaqsan, ağlama” kimi ifadələr səsləndirmək məqsədəuyğun yanaşma deyil. Uşağın hisslərinə hörmət, mühakimədən uzaq münasibət və valideynin ayrılıq zamanı təmkinli davranması uşağın məktəbə uyğunlaşmasını asanlaşdırır.

Valideyn ilk günlərdə müşahidə olunan hər reaksiyanı adaptasiya çətinliyinin göstəricisi kimi qiymətləndirməməlidir. Reaksiyanın davamlılığı, intensivliyi və uşağın gündəlik fəaliyyətinə təsiri nəzərə alınmalıdır.

- Autizmli və disleksiya əlamətləri müşahidə olunan uşaqlar üçün ilk günlərdə məktəb mühiti və təlim prosesi necə təşkil edilməlidir?

- İlk növbədə, uşağın konkret təlim tələbatlarını müəyyənləşdirmək lazımdır. Eyni diaqnostik xüsusiyyətlərə malik uşaqlar məktəb mühitinə eyni şəkildə reaksiya verməyə bilərlər. Ona görə də dəstək yalnız diaqnostik kateqoriyaya əsaslanmamalı, uşağın fərdi xüsusiyyətləri və təlim tələbatları əsasında müəyyənləşdirilməlidir.

Məktəb mühitində Autizm Spektr Pozuntusu, xüsusi öyrənmə çətinliyi, o cümlədən disleksiya, həmçinin diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusuna malik şagirdlərə rast gəlinə bilər. Hər bir xüsusiyyət uşağın öyrənmə, diqqət, ünsiyyət, özünütənzimləmə və təlim prosesində iştirakına fərqli şəkildə təsir göstərə bildiyindən, bütün şagirdlər üçün eyni dəstək strategiyasından istifadə düzgün yanaşma deyil. Hər bir şagirdin konkret təlim tələbatına uyğun fərdiləşdirilmiş təlim strategiyaları seçilməlidir.

Məktəb mühitinin təşkilində məqsəd uşağı bütün çətinliklərdən uzaqlaşdırmaq deyil. Daha doğru yanaşma təlimdə iştirakı asanlaşdıran dəstəyi müəyyənləşdirmək, onu uşağın tələbatlarına uyğun tətbiq etmək və tədricən müstəqil fəaliyyətə təkan verməkdir.

- Müəllim xüsusi təlim tələbatı olan şagirdin sinfə uyğunlaşmasını dəstəkləmək üçün hansı pedaqoji yanaşmalardan istifadə edə bilər?

- Müəllimin ilk addımı uşağı yalnız çətinlikləri üzərindən qiymətləndirməmək olmalıdır. Şagirdin güclü tərəfləri, maraqları, öyrənmə xüsusiyyətləri də nəzərə alınmalıdır.

-Təlimatların aydın və mərhələli verilməsi, mürəkkəb tapşırıqların kiçik addımlara bölünməsi, vizual vasitələrdən səmərəli istifadə, gözləntilərin əvvəlcədən izah olunması, müsbət davranışların möhkəmləndirilməsi və şagirdin fəaliyyətinə vaxtında geribildirim verilməsi sinifdə təlim prosesinin təşkilində nəzərə alınan əsas məqamlardır. Lakin bütün yanaşmaların hər bir uşağa eyni formada tətbiqi doğru deyil. Təlimin təşkili konkret təlim tələbatlarına əsasən fərdiləşdirilməlidir.

İnklüziv təhsil yalnız şagirdin ümumi sinifdə fiziki iştirakını təmin etməklə məhdudlaşmır. İnklüziv yanaşma şagirdin təlim prosesində iştirakını, müəllim və həmyaşıdları ilə qarşılıqlı əlaqəsini və təlim məqsədlərinə uyğun irəliləyişini dəstəkləyən pedaqoji şəraitin yaradılmasını nəzərdə tutur.

- Valideyn və məktəb arasında hansı məlumatların əvvəlcədən paylaşılması xüsusi təlim tələbatı olan şagirdin adaptasiyasını asanlaşdıra bilər?

- Valideyn müəllimə uşağın yalnız diaqnozu və ya yaşadığı çətinliklər barədə deyil, onun öyrənmə xüsusiyyətləri, təlimatları qavrama və yerinə yetirmə forması, çətinlik yaşadığı situasiyalar, eləcə də mütəxəssislərlə aparılan fərdi iş zamanı səmərə verən üsullar haqqında məlumat verməlidir. Bu məlumatlar müəllimin təlim prosesini uşağın fərdi təlim tələbatlarına uyğun qurması üçün əhəmiyyətlidir. Uşağın təlim tələbatlarının müəyyənləşdirilməsi və uyğun dəstək mexanizmlərinin seçilməsi məktəb və ailənin birgə fəaliyyətini tələb edir. Məqsəd məsuliyyəti yalnız valideynin və ya müəllimin üzərinə qoymaq deyil, uşağın təlim prosesində iştirakını dəstəkləyən yanaşma formalaşdırmaqdır.

- Məktəbin ilk günləri və həftələrində valideynlər uşağın hansı ehtiyaclarına diqqət yetirməlidirlər?

- İlk günlərdə uşağın dərhal məktəb qaydalarına uyğunlaşmasını, müstəqil davranmasını və yüksək akademik nəticə göstərməsini gözləmək real yanaşma deyil. Xüsusi təlim tələbatı olan uşaqlarda isə fərdi xüsusiyyətlər nəzərə alınmadan müəyyənləşdirilən gözləntilər əlavə təzyiq yarada bilər.

Valideyn uşağı həmyaşıdları və ya sinif yoldaşları ilə müqayisə etməkdən, “sən də bacarmalısan” yanaşmasından və hər bir çətinliyi uğursuzluq kimi qiymətləndirməkdən çəkinməlidir. Bunun əvəzinə uşağın kiçik irəliləyişlərini ön plana çəkmək, çətinliklərin səbəblərini anlamağa çalışmaq və məktəblə əməkdaşlıq etmək daha səmərəli nəticə verər.

- Məktəbə yeni başlayan uşaqların və onların valideynlərinin təlaşını azaltmaq üçün əsas mesajınız nə olardı?

- Məktəbə başlama ilə adaptasiya eyni məzmun daşımır. Məktəbə başlama konkret mərhələni ifadə etdiyi halda, adaptasiya uşağın yeni mühitə, məktəb rejiminə, sosial münasibətlərə və təlim prosesinə tədricən uyğunlaşmasını əhatə edən prosesdir. Ona görə ilk gündən mükəmməl nəticə gözləmək əvəzinə, uşağın yeni mühitdə özünü rahat hiss etməsinə imkan yaratmaq daha vacibdir.

Xüsusi təlim tələbatı olan uşaqlar üçün seçilən yanaşmanın əsasını fərdiləşdirmə təşkil edir. Hər uşaq fərqlidir və müxtəliflik nəzərə alınaraq şagirdin təlim prosesində iştirakına təkan verən pedaqoji mühit formalaşdırılmalıdır. İlk məktəb günü uşağın bütün məktəb həyatını müəyyənləşdirmir. İlk günlərdə yaşanan həyəcan və çətinliklər uşağın gələcək təlim imkanları haqqında nəticə çıxarmaq üçün əsas deyil. Valideyn və müəllimin səbirli, təmkinli münasibəti, ehtiyac yarandıqda müvafiq dəstək göstərməsi uşağın məktəbə adaptasiyasına kömək edir.