Bu gün Azərbaycanda oftalmologiyanın inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atılır. Müasir oftalmoloji diaqnostika üsulları göz xəstəliklərini erkən mərhələlərdə aşkar etməyə, effektli müalicə və profilaktika aparmağa imkan verir. Görmə orqanı ilə bağlı hansısa narahatlıq yarananda isə biz, ilk növbədə, şəfalı əlləri ilə gözlərə nur paylayan həkim-oftalmoloqlara üz tuturuq. Belə yüksəkixtisaslı həkimlərimizdən biri də uzman Dr. Oftalmoloq-cərrah Emil Yusifovdur. Ümumilikdə səhv əməliyyat və düzgün olmayan müalicə nəticəsində problem yaranmış xəstələrə şəfa bəxş etməsi ilə şöhrət qazanan həkimin təcrübəsində düzgün olmayan əməliyyat nəticəsində görmələrində problem yaranmış xəstələrin müalicə olunaraq 100 faiz görmələrini bərpa etmələri kimi nailiyyətlər mövcuddur.

-“Gözlər qəlbin aynasıdır” deyirlər. Biz gözümüzlə görürük, sevirik, nifrət edirik. Maraqlıdır, Emil Yusifov niyə məhz gözlərə nur bəxş edən oftalmoloq peşəsini seçdi?

-Uşaq vaxtı ətrafımda görmə qabiliyyətini tamamilə itirmiş insanlar vardı. Həkim olmağa qərar verdiyim gün özümə söz vermişdim ki, gələcəkdə həkim olub göz köçürülməsi əməliyyatı icra edəcəyəm. Adətən göz köçürülməsi əməliyyatı dediyimiz zaman insanlar buynuz qişa köçürülməsini nəzərdə tuturlar. Lakin mən insan gözü transplantasiyasını nəzərdə tuturdum. O düşüncə, o arzu məni göz həkimi etdi. Tibb Universitetində oxuduğum zaman bu istəyim daha da dərinləşdi və hədəfə doğru irəliləməyə başladım. Bilirsiniz, görmə qabiliyyətinin pozulması və ya itirilməsi həyat fəaliyyətində yaranan problemlə yanaşı, həm də ətraf mühitdən təcrid olunmağa, onun gözəlliklərindən uzaq düşməyə səbəb olur. Düşünürəm ki, bizə verilən görmə duyğusu bir möcüzədir. Bu möcüzənin bir hissəsi olmaq, onu qorumaq mənim üçün şərəfdir. Etdiyimiz əməliyyatlar mikroskopla böyüdülsə də, əllərimiz mikronluq patologiyaları düzəldir. Bizim səhv etməyə ixtiyarımız yoxdur. Çalışıb sahəmizin ən yaxşılarından olmalıyıq.

-Göz xəstəliklərinin və korluğun qarşısını almaq mümkündürmü?

-Göz əməliyyatlarından sonra müxtəlif ağırlaşmalar olur. Bu xəstədən-xəstəyə dəyişir. Təbii ki, ağırlaşmış xəstədə hər zaman 100% görmə almaq mümkün olmur. Ağırlaşmış xəstə artıq bir dəfə talesizlik yaşamış xəstə deməkdir. Artıq gözündə bir sıra proseslər baş verib və onlar da gözün daha da pis vəziyyətə gəlməsi ilə nəticələnib. Biz mövcud durumu düzəltmək üçün oradakı qalan hüceyrələrdən, toxumalardan istifadə etməyə çalışırıq. Amma bu da hər zaman görmənin yaxşılaşması ilə sonuclanmır. Odur ki, qərar verməmişdən əvvəl bu əməliyyatın xəstəyə nə qazandıracağını,hansı nəticəni əldə edəcəyimizi düşünürük. Burada xəstənin yalnız görməsi deyil, onun konfortu, hissləri də nəzərə alınır. Bu səbəbdən də hər ağırlaşmanın özünə görə bir proqnozu var. Bu xəstədən, xəstəlikdən, mövcud durumdan-duruma çox dəyişir.

-Ümumiyyətlə, göz zəifliyinin yaşla əlaqəsi varmı?

- Təbii ki, əlaqəsi var. İdeal yaşlanma presbiopiya və ardınca da el arasında "mirvari suyu" deyilən katarakta xəstəliyi gətirir. Göz həkimləri arasında belə bir deyim var: “Hamı katarakta olur, amma baxır hansı yaşda”. Bəziləri 70, bəziləri 80,bəziləri isə 90 yaşında bu xəstəliklə üz-üzə qalır. Əgər kimsə 70 yaşında vəfat edibsə və katarakta olmayıbsa, deməli onun kataraktı 80 yaşında olacaqmış. Yəni, bu proses qaçınılmazdır. Katarakta xəstəliyi gözün şəffaf büllurunun bulanması nəticəsində yaranır. Katarakta işıq şüasının gözə daxil olmasına maneçilik törədir, beləliklə də insanın görmə qabiliyyəti zəifləyir. İdeal yaşlanma baş verərsə, biz presbiopiya problemini və katarakta xəstəliyini yaşayırıq. Amma təəssüf ki, müasir günümüzün insanı şəhərdə, xüsusi ilə sağlam olmayan ortamda yaşadığından, bəzən yaşından tez yaşlanır və müxtəlif xəstəliklər qazanır. Bu xəstəliklərdən ən klassiki şəkərli diabetdir. Günümüzdə bir çox insan şəkərli diabetin ağırlaşmalarını yaşayır. Şəkərli diabetdən ən çox zərər görən orqanlardan biri də gözlərdir.20 ildən sonra şəkərli diabet səbəbindən oftalmoloji fəsadlarla üzləşən insanların sayının 1,5 dəfə artacağı proqnozlaşdırılır. Növbəti yerlərdə təzyiq xəstəliyi, revmatizm, müxtəlif infeksion-iltihabi xəstəliklər gəlir. Bütün bu xəstəliklər gözdə yansımasını tapır və öz ağırlaşmalarını verir. Yaş artdıqca isə bu xəstəliklər və onların altında yatan xəstəliklər də aqressivləşir. Bütün bunlar xəstə üçün daha ağır nəticələrə gətirib çıxardır. Ona görə də profilaktik təbabət inkişaf etməlidir. Bu gün icbari tibbi sığorta sisteminin tətbiqi, inkişafı, əldə olunan nailiyyətlər gələcəyə optimist baxmağa imkan verir. İnsanlar artıq həkimə hər şey pis olduğu zaman deyil, profilaktik məqsədlə də müraciət edəcəklər. Xarici ölkələrdə insanlar 50 yaşından sonra hər 5 ildən bir qastroenteroloji, 40 yaşından sonra kardioloji müayinələrdən keçirlər. Uşaq dünyaya gəldikdən sonra ilk 1 il ərzində heç olmasa,1 dəfə oftalmoloji müayinəyə aparırlar, həkim-otolorinqoloqun qəbulunda olurlar, sağlamlıq tarama testləri edirlər. Yəni, bütün bunlar daha sağlam nəsil üçün edilir. Çünki sağlam insanlar ölkənin ən dəyərli sərvətidir. Bizim də sağlam nəsilə, sağlam gəncliyə ehtiyacımız var. Odur ki, profilaktik tibbin inkişafına çox sevinirəm. Çünki xəstəliklərin qarşısı profilaktika ilə alına bilər. Xəstəliklər yaranmadan, orqanizmə zərərlərini vermədən onların qarşısını aldığımız zaman daha yaxşı nəticələr əldə edə bilirik.

-Müasir oftolmologiyada hansı yeniliklərdən danışmaq olar?

-Müasir oftolmologiya tibbin digər sahələrində olduğu kimi çox sürətlə inkişaf edir və yeni müalicə üsulları və müayinə metodları yaranır. Bu yeniliklərdən xəbərdar olmaq, onları iş prosesinə tətbiq etmək üçün orta statistik həkimin yeni ədəbiyyatla yaxından tanış olması, son tədqiqatların nəticələrini əks etdirən elmi məqalələr oxuması, respublika və beynəlxalq elmi konfranslarda iştirak etməsi şərtdir. Bunun üçün də təbii ki, həkimin maddi rifah səviyyəsi yüksək olmalıdır. Bu gün icbari tibbi sığorta sisteminin tətbiqini vətəndaşın rifahına əsaslanan sosial siyasətin ən önəmli qolu hesab etmək olar. Mən dövlətin sığorta siyasətinə ilk gündən optimist yanaşırdım və əmin idim ki, bu baş verəcək. Gözlədiyimiz kimi, bu gün gözəl nəticələr əldə olunub. Vətəndaşlara dövlət və özəl xəstəxanalarda tam ödənişsiz keyfiyyətli tibbi xidmət göstərilir. Düşünürəm ki, yaxın gələcəkdə xəstələrin özəl xəstəxanalara göstəriş ala bilmək imkanları artırılarsa, bu ölkəmizdə sağlam rəqabət və tibbin inkişafı üçün atılmış müsbət addım olacaq.

- Emil Yusifov, 2024-cü il ərzində hansı uğurlu oftalmoloji cərrahi əməliyyatlara imza atıb?

- Dünyada geriyədönməz korluğun əsas səbəblərindən biri qlaukomadır. Hazırda dünyada 80 milyondan çox insan glaukomadan əziyyət çəkir. Buna görə də, alimlər daim qlaukomanın yeni müalicə metodlarının axtarışındadırlar. Son illərdə qlaukoma cərrahiyyəsində yeni üsul kimi Minimal İnvaziv Qlaukoma Cərrahiyyəsi (MİQC) meydana gəlib və aparılan tədqiqatlarda bu müalicə üsulunun effektivliyi və təhlükəsizliyi təsdiqlənib. MİQC digər qlaukoma cərrahi metodları ilə müqayisədə bir çox üstünlüklərə malikdir. Minimal İnvaziv Qlaukoma Cərrahiyyəsi əvvəllər icra olunan əməliyyatlardan daha az travmatik olması, ab-interno yanaşma ilə konyuktivanı daha az zədələməsi, əməliyyatın icra müddətinin daha qısa olması, əməliyyatdan sonrakı dövrdə daha tez reabilitasiya və s. imkanlara malik olduğu üçün daha üstündür. Bu əməliyyat zamanı 250 mikron ölçüyə malik “iStent” dediyimiz mikroimplantlar gözün ön bucağına yerləşdirilir. Bu əməliyyat xəstələrdə uğurlu nəticə almağa şərait yaradır. Təxminən 1ay öncə mən bir neçə xəstə üzərində bu əməliyyatı icra etdim və olduqca yaxşı nəticə əldə etdik.

Növbəti uğurlu əməliyyatımız isə GATT əməliyyatı oldu. GATT qonioskop vasitəsilə translüminal trabekulotomiya əməliyyatı deməkdir. Bu cərrahiyyə mikroinvaziv qlaukoma cərrahiyyəsi qrupunun bir əməliyyat növüdür. Gözün xaricindən olunan qlaukoma əməliyyatlarına görə bir çox üstünlükləri var. Əsas üstünlük minimal travmatik olması və xəstənin tez sağalmasıdır. Göz təzyiqi xəstələrində, başlanğıc və orta səviyyəli qlaukomalarda, hətta irəliləmiş qlaukoma xəstələrində konyuktiva təbəqəsini qorumaq üçün ideal bir cərrahiyyə əməliyyatı sayılır. Gənc insanlarda kiçik kəsikdən gözün içinə girərək təzyiq xəstəliyini bu əməliyyatla aradan qaldırmaq mümkündür. “Qara su” kimi tanınan göz təzyiqi-qlaukoma xəstəliyi oftalmologiyada ən təhlükəli göz xəstəliklərdən biri hesab olunur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, qlaukoma kataraktadan sonra korluğa səbəb olan xəstəliklər arasında ikinci yerdədir. Onu da qeyd edim ki, xəstəliyin erkən mərhələdə aşkar edilməsi, müalicəsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Çox sevinirəm ki, artıq GATT əməliyyatını xəstələrimizə tətbiq edirik və çoxlu sayda uğurlu nəticələrimiz var. Bu il imza atdığım 3-cü uğurum keratokonus xəstəliyinin müalicəsində oldu. Keratokonus xəstəliyi zamanı buynuzlu qişa nazilir, uzanır və konus formanı alır. Keratokonus isti ölkələrdə yaşayan insanların xəstəliyidir. Keratokonus hətta korluğa da səbəb ola bilər. Xəstəlik adətən uzun illər ərzində inkişaf edir. Əsasən 13-14 yaşlarında başlanmasına baxmayaraq, 20 yaşından sonra şikayətlərə səbəb olur 30 yaşlarında geridönüşü olmayan ciddi ağırlaşma baş verir. Keratokonus nəticəsində göz heç bir obyekti fokuslaya bilmədiyindən insan yazı yazanda, televizora baxanda, maşın sürəndə, kompüterdə işləyəndə əziyyət çəkir. Xəstəliyin səbəbləri tam olaraq bilinmir, amma risk faktorları kimi irsiyyət və gözün mexaniki travmaları önəmli rol oynayır.

Bu xəstəlikdə yeni müalicə üsulu buynuzlu qişanın incələn, əyilmə göstərən bölgəsinə ringlərin (halqaların) və yarım halqaların implantasiyasıdır. Ringlər biomateriadan hazırlanır və buynuz qişanın qalınlığını, topoqrafiyasını dəyişərək, xəstənin görmə qabiliyyətinin yaxşılaşmasına, demək olar ki, bu xəstəlikdən qurtulmasına gətirib çıxardır. Artıq 2-3 ildir ki, dünya oftalmologiyasında bu üsuldan istifadə olunur. Ölkəmizdə isə bu əməliyyatı ilk icra edən həkimlərdən biriyəm. Bu barədə ağızdolusu danışmaq olar. Həm bizim, həm də xəstələrimizin üzünü güldürən nəticələr əldə etmişik. 10-15% görən xəstələr, birdən-birə 80% görməyə başlayırlar. Bu, çox ciddi nəticədir.

-Göz əməliyyatlarından sonra nələri etmək olmaz? Hansı qaydalara riayət olunmalıdır?

-Hər əməliyyatın özünə məxsus qadağa və tövsiyələri var. Məsələn, eynəkdən qurtulma əməliyyatlarından sonra adətən biz hovuza, dənizə girməyi qadağan edirik, günəşdə olmağı məsləhət görmürük. Katarakta əməliyyatından sonra gözü ovuşdurmaq olmaz, vaxtlı-vaxtında göz damcıları tökülməlidir, əməliyyat sonrası müayinələrə vaxtında gəlmək lazımdır. Torlu qişa (retina) əməliyyatlarından sonra da bir neçə həftə yataq rejimini gözləmək lazımdır. Bəzi xəstələrimizə üzü üstdə, bəzilərinə isə başını sağa və ya sola əyərək yatmaq tövsiyə olunur. Yəni, hər bir əməliyyatdan sonra əməl etməli olduğumuz fərqli qaydalar var və bu qaydalar standart deyil, əməliyyatdan asılı olaraq dəyişir. Cərrahi müdaxilədən sonra bütün xəstələrdən yalnız 2 tələbimiz var: Göz damcılarını tökmək və vaxtı-vaxtında həkimə getmək.

- Getdikcə eynək taxan uşaqların sayı artır. Adətən valideynlər də deyirlər ki, uşaqlar daha çox kitab oxuduğuna görə gözləri ağrıyır. Bu, həqiqətənmi belədir?

- Gözdə yaranan xəstəliklər, görmə qabiliyyətinin zəifləməsi və səbəbləri daimi olaraq insanlarda müxtəlif suallar yaradır. Bəzən valideynlər narahat olur ki, uşağımız çox dərs oxuyur, gözü zəifləyəcək. Amma kitab oxumaq heç bir halda görmə qabiliyyətinə mənfi təsir etmir. Əksinə, kitab oxumaq gözə xeyirlidir. Mütaliə zamanı gözlər mütəmadi hərəkətdə olur və bu hərəkətlər göz üçün faydalıdır.

Ümumiyyətlə son zamanlar dünya əhalisi getdikcə mioplaşır, insanlarda mənfi nömrə ortaya çıxmağa başlayır. Statistik məlumatlara görə 1960-cı illərdə dünya əhalisinin 15%-i miopiyadan əziyyət çəkirdisə, bu gün Avropa ölkələrində gənclərin 50%-i ,Asiya ölkələrində isə 90%-dən çoxu miopdur. Proqnozlara əsasən isə 2050-ci ildə dünya əhalisinin 50 %-i miopiyadan əziyyət çəkəcək. Bunun səbəbi kitab oxumaq deyil, şəhər həyatı, qapalı məkanlarda çox vaxt keçirmək, yaşıllığın azalması, gözün lazımi qida və vitaminləri ala bilməməsidir. Odur ki, uşaq kitab oxuyursa uzağı, yaxını pis görəcək fikri səhvdir. İllərlə mütaliə edib, lakin bu gün eynəyə ehtiyac duymayan insanlar var. O insanlardan biri də mənəm. Yəni, burada genetik faktorlar çox önəmlidir. Bir ailədə ana-ata eynək taxırsa, yeni nəslin də eynək taxacağı ehtimalı çox yüksəkdir. Qeyd etdiyim kimi şəhər yerlərində müəyyən çərçivələrdə olduğumuz üçün üfüqi görmürük və nəticədə uzağıgörmə çətinliyimiz yaranır. Şəhər sakinləri ilə kənddə yaşayanların görmə faizi arasındakı fərq araşdırmalar nəticəsində aydın olub. Bunun səbəbidir ki, bütün dünyada eynək istifadə edənlərin sayı getdikcə artır.

-Müsahibə üçün təşəkkür edirik.

Uzman Dr. Oftalmoloq-cərrah Emil Yusifov

(070) 331-10-08 / (077) 331-10-08

https://www.instagram.com/dremilyusifov/?hl=ru