ARXİVLƏRİMİZ ZƏNGİNLƏŞİR
- Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra xaricdə yaşayan və ömrünü mühacirətdə başa vuran görkəmli ictimai-siyasi və mədəniyyət xadimlərimizin irsinin toplanılaraq vətənə qaytarılmasında 1980-ci illərdə YUNESKO-da məsul vəzifədə çalışmış Ramiz Abutalıbovun böyük xidmətləri olmuşdur. O, 1989-cu ildə ilk dəfə olaraq, Paris sülh konfransının nümayəndələrindən olan Ceyhun Hacıbəyli və başqalarına aid sənədləri Bakıya gətirərək, Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət arxivinə təhvil vermişdir. Bunların arasında C.Hacıbəylinin ədəbiyyat və incəsənətə, mühacirət tarixinə, ictimai-siyasi mövzulara dair məqalələri, xatirələri, məktubları (128 ədəd), fotoşəkilləri, kitabları və digər sənədləri, ayrı-ayrı yazıçıların həyat və yaradıcılığından fransız və ingilis dilinə etdiyi tərcümələri, “Arşin mal alan” musiqili komediyasının 1925-ci il iyulun 4-də Parisdə “Femine” teatrında fransız dilində tamaşaya qoyulması barədə məlumatlar vardır.
Azərbaycan yenidən öz müstəqilliyini qazanandan sonra isə R.Abutalıbov mühacirət tariximiz barədə, Cümhuriyyət dövründə Paris sülh konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinə rəhbərlik etmiş Ə.Topçubaşov haqqında, heyətin digər üzvləri haqqında xaricdəki soydaşlarımızdan, arxivlərdən, kitabxanalardan topladığı sənədləri və ya onların sürətlərini, 1931-1934-cü illərdə Münhendə Azərbaycan dilində nəşr olunmuş “İstiqlal” qəzetinin komplektini və sair sənədləri gətirərək arxivlərə vermişdir.
O, son vaxtlar yenə də Milli Arxiv İdarəsinə çox qiymətli sənədlər təqdim etmişdir. Bu sənədlər arasında daha çox diqqəti cəlb edən Əlimərdan bəy Topçubaşova, Ceyhun bəy Hacıbəyliyə və onun oğlu Timuçin Hacıbəyliyə aid şəxsi arxivlərdir. Əlimərdan bəy Topçubaşovun nəvəsi Zərifə xanım Kürdəmir tərəfindən təqdim olunmuş sənədlər arasında babasının əlyazmaları, Həsən bəy Zərdabi haqqında 42 səhifəlik xatirələri, qeydləri, məktublar və sair vardır. 1903-1935-ci illəri əhatə edən həmin sənədlər arasında Rusiya Dövlət dumasının üzvü olmuş Ə.Topçubaşova Sankt-Peterburqdan, Samaradan, Xarkovdan, Ufadan, Tiflisdən, Baxçasaraydan və başqa şəhərlərdən, habelə tanınmış şəxslərdən gələn məktublar (250 ədəd), Zərifə xanım Kürdəmirin bir sıra nadir tarixi sənədlərin əslinin qəbul edilməsi barədə ümummilli liderimiz Heydər Əliyevə müraciəti və bunların qəbul olunmasına görə minnətdarlıq məktubları da var.
İkinci qrup materiallar Ceyhun Hacıbəylinin oğlu Timuçin Hacıbəyli tərəfindən təqdim olunmuş yeni sənədlərdir. Onların arasında Ə.Topçubaşovun, Ə.Hüseynzadənin, M.Rəsulzadənin, Y.Çəmənzəminlinin və başqalarının C.Hacıbəyliyə yazdıqları və 1920-1932-ci illəri əhatə edən 135 məktub, C.Hacıbəylinin Azərbaycan etnoqrafiyası, türkologiya və türk xalqlarının soykökü problemləri, qadınların ictimai-siyasi həyatda iştirakı barədə tədqiqat və araşdırmaları da vardır.
1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin qərarı ilə dövlət hesabına təhsil almaq üçün xaricə göndərilən tələbələrin taleyi ilə bağlı C.Hacıbəyli ilə tələbələrin yazışmaları (32 məktub) nadir sənədlərdən sayıla bilər. Tələbələrdən Teymur Aslanovun, Əjdər Axundovun, İsmayıl Əliyevin, Əbdülhüseyn Dadaşovun, gənc şair Əli Yusifin, ilk azərbaycanlı heykəltəraş Zeynal Əliyevin və başqalarının C.Hacıbəyliyə göndərdikləri məktublardan aydın olur ki, tələbələrin təqaüdləri ilk altı ay müddətində müntəzəm göndərilmiş, lakin Azərbaycan sovetləşdikdən sonra onların vəziyyəti çətinləşmiş, Nəriman Nərimanovun Moskvaya getməsindən sonra isə daha da ağırlaşmışdır.
Sənədlər arasında Timuçin Hacıbəylinin özünün xalq şairi Nəbi Xəzri ilə, maestro Niyazinin həyat yoldaşı Həcər xanımla, xalq yazıçısı Elçinlə, respublikamızın bir sıra idarə və təşkilatları ilə yazışmaları (120 məktub) da maraq doğurur.
Yeni sənədlər arasında M.Rəsulzadənin, Ə.Ağayevin, S.Turanın və başqalarının cümhuriyyət və mühacirət tariximizə aid məqalələri, məktubları, Paris sülh konfransında iştirak edən Azərbaycan nümayəndə heyətinin məlumat bülletenləri (1919-1920), fransız dilində çap etdirdiyi və Parisdə yaydıqları “Azərbaycan Qafqaz respublikasının iqtisadi və maliyyə vəziyyəti” (1919), “Qafqaz-Azərbaycan əhalisinin antropoloji və etnik tərkibi” (1919), Azərbaycanın Millətlər Cəmiyyətinə qəbul olunması barədə sənədin çap variantını və digər materialları qeyd etmək olar.
A.Paşayev vurğulamışdır ki, şübhəsiz, elmin müxtəlif sahələrinə dair araşdırmalar aparan tədqiqatçılarımız bütün bu sənəd və materiallardan geniş istifadə edə biləcəklər. Ümidvarıq ki, xaricdə fəaliyyət göstərən diplomatlarımız da dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan soydaşlarımızdan, habelə həmin ölkələrin arxiv, muzey və kitabxanalarından xalqımızın tarixinə dair sənədləri və ya onların surətlərini toplayaraq respublikamıza gətirəcəklər. Çünki bunlar xalqımızın sərvətidir və tariximizi daha ətraflı öyrənməyə imkan verəcəkdir.
Bölmənin digər xəbərləri
