Bakı, 10 noyabr, AZƏRTAC

Azərbaycan xalqının 30 illik işğala son qoyduğu, ərazi bütövlüyünü bərpa etdiyi Zəfər ili kimi tarixə düşmüş 2020-ci ilin noyabrında həm də ölkənin ilk milli Konstitusiyasının qəbulunun 25 ili tamam olurdu. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının qəbul edilməsinin builki ildönümü də əlamətdar günlərə, Böyük Qələbənin sevincini qeyd etdiyimiz günlərə təsadüf edir. Bu günlər üçün Müzəffər Ali Baş Komandan başda olmaqla, cəsur Ordumuza borclu olduğumuzu dərk edir, şəhidlərimizə Allahdan rəhmət, qazilərimizə cansağlığı diləyirik.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər Konstitusiya Məhkəməsi Aparatının İnsan hüquqları və analitik şöbəsinin müdiri Anar Babayev və Konstitusiya hüququ şöbəsinin müdir müavini Rəna Abbasovanın “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının aliliyinin təmin edilməsində Konstitusiya Məhkəməsinin rolu” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

İlk Konstitusiyanın qəbulunun müstəqillik tariximizin mühüm hadisələrindən biri kimi müstəsna əhəmiyyəti nəzərə alınaraq hər il noyabrın 12-si Konstitusiya Günü kimi qeyd edilir.

Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan dövlətinin ilk Konstitusiyasının layihəsi ümummilli lider Heydər Əliyevin bilavasitə sədrliyi ilə 33 nəfərdən ibarət komissiya tərəfindən hazırlanmışdı. 1995-ci il noyabrın 12-də demokratik mahiyyəti ilə ümumavropa dəyərlərindən faydalanmış Konstitusiya layihəsi referenduma çıxarıldı və Azərbaycan xalqı özünün çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrini davam etdirərək ümumxalq səsverməsi yolu ilə öz dövlətinin Əsas Qanununu - demokratik və hüquqi dövlət ideallarını əks etdirən Konstitusiyasını qəbul etdi.

Konstitusiya ölkədə demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qurulması işinə hüquqi zəmin yaratdı, dövlət və vətəndaş arasındakı münasibətlərin tənzimlənməsinin əsaslarını müəyyən etdi. Əsas Qanunda dövlətin müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaq, cəmiyyətin demokratikləşdirilməsinə və vətəndaş cəmiyyətinin bərqərar olmasına nail olmaq, qanunların aliliyini təmin edən hüquqi, dünyəvi dövlət qurmaq, bazar iqtisadiyyatına xas olan münasibətlərin formalaşmasını təmin etmək və s. kimi məqsədlər müəyyən olundu.

Əsas Qanunumuzda dilindən, dinindən, irqi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, hər kəsin hüquq və azadlıqları geniş təsbit olunub, insan hüquq və əsas azadlıqlarının beynəlxalq hüququn prinsiplərinə uyğun olaraq təmin edilməsi dövlətin ali məqsədi kimi nəzərdə tutulub.

Konstitusiya dövlətin ali qanunu olaraq müstəsna əhəmiyyət kəsb etdiyindən qanunvericiliyin ona zidd olmaması üçün xüsusi nəzarət sistemi tələb olunurdu. Belə ki, Konstitusiyanın 147-ci maddəsinə görə, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Azərbaycan Respublikasında ən yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir və qanunvericilik sisteminin əsasını təşkil edir.

Əsas Qanunun 148-ci maddəsi ilə normativ hüquqi aktların iyerarxiyası təsbit edilərkən də ilk pillədə Konstitusiya müəyyən edilib. Odur ki, digər qanunvericilik aktlarının Konstitusiyaya zidd olmamasının, sonuncuda əks olunmuş norma və prinsiplərə uyğun olmayan müddəaların qanunvericilikdən çıxarılmasının zəruriliyi səbəbindən ölkənin hüquq sistemi üçün yeni bir təsisatın - konstitusiya ədalət mühakiməsi orqanının yaradılması da Əsas Qanunda nəzərdə tutuldu. Konstitusiyanın “Keçid müddəaları”nın 11-ci bəndində Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılmalı olması göstərilmişdi. Bu müddəaya əsasən ilk dəfə 1997-ci il oktyabrın 21-də "Konstitusiya Məhkəməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilmiş və 1998-ci il iyulun 14-də Azərbaycan Respublikasında konstitusiya nəzarətini həyata keçirən orqan kimi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi rəsmi fəaliyyətə başlayıb.

Ölkədə həyata keçirilən islahatların genişləndirilməsi, o cümlədən məhkəmə hüquq sisteminin təkmilləşdirilməsi, hüquqi dövlət quruculuğunun, hüquq və azadlıqların müdafiəsi mexanizmlərinin müasir dövrün tələbləri ilə uzlaşdırılması məqsədilə 2002-ci il avqustun 24-də keçirilmiş referendumla Əsas Qanunun mətninə bir sıra dəyişikliklər edilib, o cümlədən Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etmək hüququ olan subyektlərin dairəsi genişlənib, Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkili (ombudsman), məhkəmələr, habelə ayrı-ayrı şəxslər (fərdlər) Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etmək hüququ əldə ediblər.

Referendumla Əsas Qanuna edilmiş dəyişikliklər müvafiq məsələlərin xüsusi qanunvericilik aktları ilə ətraflı tənzimlənməsini zəruri etdi. Bu səbəbdən 2003-cü il dekabrın 23-də “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” yeni Qanun qəbul edildi. Həmin Qanunda Konstitusiyanın aliliyinin təmin olunması və hər kəsin hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi Konstitusiya Məhkəməsinin əsas məqsədləri kimi təsbit edildi.

Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyətinin əsası, ilk növbədə, Konstitusiyanın üstün hüquqi qüvvəsinin təmin edilməsi ilə bağlıdır. Bu baxımdan Konstitusiyaya, habelə normativ hüquqi aktların iyerarxiyasında özündən üstün qüvvəyə malik aktlara zidd normaları müəyyən edib onların hüquqi qüvvəsinə son qoymaqla Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən müəyyən mənada normayaratma (neqativ qanunvericilik) funksiyasının həyata keçirildiyi bəzi müəlliflər tərəfindən qəbul edilir. O da qeyd olunmalıdır ki, Konstitusiya Məhkəməsinin Konstitusiyaya zidd elan etdiyi hüquq normasının qüvvədən salınması üçün hər hansı orqan tərəfindən əlavə akt qəbul edilməsinə ehtiyac yoxdur. Konstitusiya Məhkəməsinin qəbul etdiyi akt dərc olunduğu gündən birbaşa hüquqi qüvvə əldə edir.

Konstitusiya Məhkəməsi fərdi şikayətlər üzrə konstitusiya ədalət mühakiməsini həyata keçirməklə Konstitusiya ilə nəzərdə tutulmuş insan hüquqlarını və azadlıqlarını müdafiə etmək, pozulmuş hüquq və azadlıqları səmərəli şəkildə bərpa etmək imkanı əldə edib.

Konstitusiya Məhkəməsinin həyata keçirdiyi səlahiyyətlər arasında hüquq normalarının şərh edilməsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hüquq normalarının şərh olunması ilə bağlı Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarında hüquqi tənzimləmənin məzmununa və mahiyyətinə aydınlıq gətirilir, dəqiqləşdirilir, şərh edilən normanın qanunvericilikdə yeri, habelə ictimai münasibətlərin eyni növünün müxtəlif aspektlərini tənzimləyən digər normalar ilə funksional və başqa əlaqələri müəyyən olunur. Bununla da bir çox hallarda müvafiq hüquq normasının tətbiqi ilə bağlı ikili yanaşmalara son qoyulur, vahid məhkəmə təcrübəsinin formalaşdırılmasına, nəticədə insan hüquq və azadlıqlarının səmərəli şəkildə həyata keçirilməsinə imkan yaradılır. Məcburi hüquqi qüvvəyə malik bu şərhlər vasitəsilə Konstitusiya Məhkəməsi hüququn inkişafı və hüququn tətbiqi təcrübəsinin istiqamətləndirilməsində mühüm töhfələr vermiş olur. Belə qərarlar hüququ öyrənənlər, müvafiq hüquq sahəsi üzrə araşdırma aparan hüquqşünaslar üçün də mühüm mənbə qismində çıxış edir. Odur ki, son dövrlərdə Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bir sıra mülki qanunvericilik normalarının şərh edilməsi ilə bağlı qərarlarının, ölkənin hüquq ictimaiyyəti tərəfindən də qəbul edilmiş müstəsna əhəmiyyəti nəzərə alınaraq bu məqalədə də qeyd edilməsini məqsədəmüvafiq hesab edirik.

İlk öncə göstərilməlidir ki, Konstitusiyanın 130-cu maddəsinin IV və VI hissələrinə əsasən, Konstitusiya Məhkəməsi Azərbaycan Respublikası Prezidentinin, Milli Məclisinin, Nazirlər Kabinetinin, Ali Məhkəməsinin, Prokurorluğunun və Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sorğuları və məhkəmələrin müraciətləri əsasında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına və qanunlarına şərh verir.

Məhkəmələr hüquqtətbiqetmə zamanı qanunvericilikdə hər hansı bir ictimai münasibətin hüquqi tənzimlənməsinə fərqli yanaşmaların mövcud olduğunu və bu səbəbdən insan hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsində problemlər yaşandığını aşkar etdikləri təqdirdə Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edərək müvafiq hüquq normalarının mahiyyətinə və məzmununa aydınlıq gətirilməsini, rəsmi şərh edilməsini xahiş edirlər. Plenum şərh olunması xahiş olunan normaların hüquqi təyinatının nədən ibarət olduğunu, məsələ ilə bağlı beynəlxalq təcrübəni, elmi araşdırmalardakı fikirləri və təhlilləri nəzərə alaraq hüquqi mövqeyini formalaşdırır və müvafiq tənzimləmənin mahiyyətinə və məzmununa aydınlıq gətirməklə onu rəsmi təfsir edir. Belə müraciətlərdən biri 2020-ci il sentyabrın 25-də Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən edilib. Müraciətdə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 60-cı maddəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 1193-cü, 1194-cü və 1200-cü maddələrinin şərh edilməsi xahiş olunub. Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsi məhkəmə təcrübəsində vərəsəlik hüquq münasibətləri üzrə məcburi pay hüququnun vəsiyyətnamənin mövcudluğundan asılı olub-olmamasına dair hüquqtətbiqetmə təcrübəsində müxtəlif yanaşmaların olduğundan dolayı müvafiq normaların Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən şərh edilməsinin zəruriliyi qənaətinə gəlib. Müraciətdə məhkəmə təcrübəsindəki qeyri-müəyyənliyin məcburi pay sahiblərinin öz hüquq və qanunla qorunan mənafelərini realizə etməsində, o cümlədən Mülki Məcəllənin 1200-cü maddəsinə uyğun olaraq məcburi payın tamamlanmasının tələb olunması ilə bağlı hüququnun həyata keçirilməsində çətinliklərə səbəb olduğu qeyd edilib.

Müraciətlə bağlı Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu tərəfindən Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 1193-cü və 1200-cü maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair 2021-ci il 8 yanvar tarixli Qərar qəbul edilib. Qərarda, ilk növbədə, Mülki Məcəllənin 1159.1.1-ci və 1193-cü maddələrinin məzmunu əlaqəli şəkildə şərh edilərək qanun üzrə vərəsələrdən birinci növbə vərəsələrin (vəsiyyət edənin uşaqları, valideynləri və arvadı (əri) vəsiyyətnamənin mövcudluğundan asılı olmayaraq məcburi pay hüququna malik olduqları müəyyən edilib. Plenum məcburi pay sahibliyi institutunun sağlam və etibarlı ailə münasibətlərini müdafiə və himayə etmək, yaxın ailə üzvlərini miras qoyanın sərəncamlarına qarşı qorumaq məqsədli bir institut olduğunu nəzərə alaraq qeyd edilən qənaətə gəlib. Qərarda vurğulanıb ki, vərəsəlik və ailə hüquq institutlarının konstitusiya əhəmiyyətindən çıxış edilərək Mülki Məcəlləyə “məcburi pay” anlayışı daxil edilib və Mülki Məcəllənin 1193-cü maddəsində məcburi pay sahiblərinin dairəsi ən yaxın ailə üzvləri sırasından müəyyən edilməklə ailə münasibətlərinin himayə edilməsi, bununla da vəsiyyətnamənin mövcudluğundan asılı olmayaraq birinci növbə vərəsələrin (məcburi vərəsələrin) qanunla onlara verilmiş minimum paylarının qorunması hüquqları təmin edilib.

Qərarda, həmçinin Mülki Məcəllənin 1200-cü maddəsi ilə bağlı hüquqi mövqe ondan ibarət olmuşdur ki, məcburi payın tamamlanmasını tələb etmək hüququ məcburi pay institutunun əsas məqsədi olan məcburi vərəsələrin əmlak hüquqlarının vəsiyyət edənin subyektiv iradəsindən qorunmasına və nəticədə onlara çatacaq məcburi payın pozulmasının qarşısının alınmasına xidmət edir. Həmin maddəyə uyğun olaraq, əşya miras qoyan tərəfindən sağlığında üçüncü şəxsə hədiyyə edilərsə və bağışlamadan iki ildən çox müddət keçməmiş miras açılarsa, ilk növbədə, bağışlanan əşya xəyali olaraq miras əmlaka daxil edilir. Bu zaman məcburi pay sahiblərinin məcburi pay həcmi artarsa, artan məbləğ qədər məcburi pay sahibləri tərəfindən məcburi payın tamamlanması tələb edilə bilər.

Məlumdur ki, sahəvi qanunvericilik normaları Əsas Qanunun normalarının göstərişlərindən çıxış edərək hüquqi tənzimetməni həyata keçirməlidir. Əks halda, konstitusiya hüquq normaları hüquqi funksiyası və əhəmiyyəti olmayan deklarativ normalar toplusuna çevrilmiş olar. Bu səbəbdən heç bir sahəvi hüquq norması konstitusiya hüquq normasının reallaşdırılmasına maneə olacaq şəkildə şərh və tətbiq edilməməli, hər hansı normanın təfsiri və tətbiqi zamanı konstitusiya hüquq normalarının ümumməcburi istiqamətverici xarakteri mütləq şəkildə nəzərə alınmalıdır. Hazırkı Qərarda da Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Konstitusiyanın “Cəmiyyətin əsas özəyi kimi ailə dövlətin xüsusi himayəsindədir” müddəasının əks olunduğu 17-ci maddəsinin II hissəsinə əsaslanmaqla bu normanın həyata keçirilməsinin, sağlam və etibarlı ailə münasibətlərinin yaradılmasının təmin edilməsi üçün mülki qanunvericilik normalarını yuxarıda açıqlanan məzmunda şərh edib.

Beləliklə, Konstitusiya Məhkəməsi konstitusiya ədalət mühakiməsi orqanı kimi təsis edildiyi vaxtdan səlahiyyətləri çərçivəsində öz funksiyalarını yerinə yetirməklə Konstitusiyanın aliliyini, Əsas Qanunda təsbit edilmiş insan hüquq və azadlıqlarının effektiv şəkildə realizəsini təmin etməyə çalışıb.

Yekunda qeyd etməliyik ki, 44 gün davam etmiş Vətən müharibəsində qazanılmış parlaq Qələbə sayəsində 30 ilə yaxın müddətdən sonra beynəlxalq hüququn prinsip və tələbləri yerinə yetirilib və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə Konstitusiyanın hüquqi qüvvəsi təmin olunub. Odur ki, Konstitusiya Məhkəməsi bu tarixi Qələbədən ruhlanaraq bundan sonra da qəbul etdiyi qərarlar ilə ərazisinin bütövlüyü bərpa olunmuş Azərbaycanda hüquqi dövlətin möhkəmləndirilməsi prosesində öz töhfəsini verməyə davam edəcək.