Azərbaycanın orta əsrlər tarixini araşdırmaq üçün mənbə - Osmanlı arxiv mənbələri
Bakı, 2 aprel, AZƏRTAC
Aprelin 2-də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində İctimai Elmlər Bölməsinin (İEB) növbəti büro iclası keçirilib.
AMEA-dan AZƏRTAC-a bildirilib ki, iclasda “Azərbaycan orta əsrlər tarixinə dair Osmanlı arxiv mənbələri (təhrir dəftərləri) əhəmiyyəti və tədqiqat perspektivləri” mövzusunda məruzə dinlənilib.
AMEA akademik Z.M.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, akademik Şahin Mustafayev məruzəsində Yaxın Şərq mənşəli yazılı mənbələrin dil baxımından əsasən üç qrupa (ərəb, fars və türk dillərində olan tarixi qaynaqlar) ayrıldığını deyib. Bildirilib ki, türkdilli mənbələrin böyük hissəsini Osmanlı mənşəli tarixi qaynaqlar təşkil edir. Osmanlı mənbələri arasında XVI əsrin sonu və XVIII əsrin 20-ci illərini əhatə edən və “təhrir dəftərləri” adlanan arxiv sənədləri öz həcminə və tarixi məlumatları ehtiva etməsinə görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mənbələr XV-XVIII əsrlərdə Osmanlı imperiyasında iqtisadi həyatı, xüsusilə maliyyə-vergi praktikasını tənzimləyən dövlət sənədləri funksiyasını yerinə yetirib. Vaxtilə əraziləri Osmanlı imperiyasına daxil olan ölkələrin sosial-iqtisadi tarixinin öyrənilməsi baxımından da arxiv mənbələri əhəmiyyətlidir.
Ş.Mustafayev diqqətə çatdırıb ki, tarixi tədqiqata cəlb edildiyi zaman təhrir dəftərləri dolğun statistik məlumat əsasında Osmanlı imperiyasının, onun ayrı-ayrı inzibati bölgələrinin, o cümlədən müəyyən dövrlərdə imperiyanın tərkibinə daxil olan Azərbaycanın sosial-iqtisadi mənzərəsini yaratmağa imkan verir. Sənədlər həm də demoqrafik prosesləri izləməyə, əhalinin təqribi sayı və etno-dini tərkibi haqqında məlumat əldə etməyə şərait yaradır. Təhrir dəftərləri rəsmi maliyyə sənədi olduğu üçün məxfi xarakter daşıyır və ərəb əlifbasının xüsusi qrafikasından istifadə olunmaqla hazırlanıb. Azərbaycanın tarixi ərazilərinə aid XVI əsrin sonu və XVIII əsrin 20-ci illərində tərtib olunaraq hazırda Türkiyənin arxivlərində saxlanan bir sıra təhrir dəftərləri ölkəmizin orta əsrlərdə sosial-iqtisadi tarixini araşdırmaq üçün mühüm mənbədir.
Ölkəmizdə Osmanlı tarixi araşdırmalarının, o cümlədən Osmanlı təhrir dəftərlərinin sistemli şəkildə tədqiqi və nəşrinin akademik Ziya Bünyadovun adı ilə bağlı olduğunu deyən məruzəçi onun təşəbbüsü ilə ötən əsrin 80-ci illərindən etibarən Şərqşünaslıq İnstitutunun alimləri tərəfindən bu sahədə ardıcıl işlərin aparıldığını bildirib. Vurğulanıb ki, İrəvan, Naxçıvan, Gəncə-Qarabağ, Borçalı-Qazax, Lori, Ərdəbil bölgələrinə aid bir sıra təhrir dəftərləri tərcümə, nəşr və tədqiq edilib. Hazırda bu istiqamətdə işlərin davam etdirildiyini söyləyən alim bunun bariz nümunəsi kimi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişaf Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilən “Cənubi Qafqaz və Azərbaycana dair Osmanlı vergi dəftərlərinin transliterasiyası, tərcüməsi və nəşri” layihənin icrasından danışıb. Bildirilib ki, layihə çərçivəsində AMEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutu və Ədəbiyyat İnstitutunun mütəxəssisləri tərəfindən Tiflis, Təbriz, Urmiya və Marağa bölgələrinə aid təhrir dəftərlərinin üzərində işlər aparılır, onların əlyazmalarının mətnləri transliterasiya və tərcümə edilərək çapa hazırlanır.
Ş.Mustafayev bu işlərin nəticəsində tariximizin müəyyən dövrü üçün Azərbaycanın milli tarixi atlasının hazırlanmasının mümkün olacağını vurğulayıb.
AMEA-nın müxbir üzvləri Könül Bünyadzadə, Şahbaz Muradov, tarix elmləri doktoru Məryəm Seyidbəyli çıxış edərək Osmanlı arxiv mənbələrindən, xüsusilə təhrir dəftərlərinin materiallarından Azərbaycanın tarixi əraziləri və itirilmiş torpaqlarının siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni tarixinin araşdırılmasında geniş istifadə olunmasının zəruriliyini vurğulayıblar.
Sonda bölmənin qərarı ilə məruzənin AMEA Rəyasət Heyətinin iclasına çıxarılması qərara alınıb. Tədbirdə, həmçinin bir sıra elmi-təşkilati və kadr məsələlərinə də baxılıb.
Bölmənin digər xəbərləri
