Vətəndaşlar donor olmaqla bağlı formanı “ASAN xidmət” mərkəzlərində imzalaya biləcəklər

Bakı, 17 oktyabr, Günel Türksoy, AZƏRTAC

Səhiyyə Nazirliyinin Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri Yeganə Abbasova sümük iliyi, qaraciyər və böyrək transplatansiyası əməliyyatları, Azərbaycanda Kök Hüceyrə Bankının yaradılması məsələləri, transplantasiya əməliyyatı icra olunmuş xəstələrin cari vəziyyəti və digər məsələlər barədə AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırıb. Y.Abbasovanın müsahibəsini təqdim edirik.

- Siz sümük iliyi transplantasiyanın 10 illiyinə həsr edilən elmi konfransda Azərbaycanda transplantasiya sahəsində ən böyük istəyinizin Kök Hüceyrə Bankının yaradılması ilə bağlı olduğunu bildirdiniz. Bankın indiyədək yaradılmamasının səbəbləri nədir?

- Azərbaycanda Mərkəzi Qan Bankı mövcuddur. Eyni zamanda, ürək cərrahiyyəsi və abdominal əməliyyatlar həyata keçirilən xəstəxanalarda da qan bankları var. Mərkəzi Qan Bankının fəaliyyəti qan donorlarından formalaşır. Ölkəmizdə Kök Hüceyrə Bankı isə hələ formalaşmayıb. Bu bankın formalaşması üçün qan verərkən Nazirlər Kabinetinin donor olmaqla bağlı təsdiq etdiyi formanı imzalamaq lazımdır. Hər gün xəstəxanalarda çox sayda xəstə əməliyyat olunur, onların qohumları qan verirlər. Həmin şəxslər qan verərkən Nazirlər Kabinetinin donor olmaqla bağlı təsdiq etdiyi formanı doldurarlarsa, qanları infeksiyalarla bağlı yoxlanılmaqdan əlavə, genetik tipləmə analizi də aparılacaq və şəxs formanı imzalayarsa, onun adı müvafiq reyestrə daxil olacaq. Məsələn, bir ürək əməliyyatında xəstənin 4-5 nəfər qohumu qan verməlidir. Həmin şəxslərə donor olmaq barədə məlumat verilərsə, forma təqdim edilərsə, götürülən qan nümunəsi Talassemiya Mərkəzinin laboratoriyasına göndərilərsə və adları reyestrə daxil edilərsə, uşaqlarda hər hansı sümük iliyi transplantasiyası əməliyyatına ehtiyac olduqda, müvafiq reyestrdən kimin donor ola biləcəyini tapmaq mümkün olar. Uyğun donor öz bankımızdan tapıla bilər. Türkiyədə “TürkKök” Kök Hüceyrə Bankının yaranması üçün bu ölkədəki Qızılay Cəmiyyətinin nümayəndələri insanları donor olmağa çağırır, donorlardan qan götürürlər, tipləmə analizi aparırlar, daha sonra həmin şəxslərin adları reyestrə yerləşdirilir. Əgər bizdə də 1 milyon nəfərin adının olduğu reyestri yaratmaq mümkün olarsa, biz nəinki öz vətəndaşlarımıza, sümük iliyi transplantasiyasına ehtiyacı olan xarici vətəndaşlara da kömək edə bilərik.

Donor olmaqla bağlı vahid informasiya sistemi var. Onun hazırlanması bu il başa çatacaq. Bundan sonra donor olmaq üçün Səhiyyə Nazirliyinin Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzinə gəlməyə ehtiyac olmayacaq. İnsanlar bu formanı “ASAN xidmət” mərkəzlərində imzalaya biləcəklər. Vətəndaş şəxsiyyət vəsiqəsini dəyişdirəndə artıq ona bu forma ilə bağlı məlumat veriləcək. Razılaşan şəxslər formanı imzalayacaq və avtomatik olaraq onların adları reyestrə daxil olacaq.

- Xəstəxanalarda xəstə yaxınlarına donor olmaq barədə məlumat verilən zaman onların reaksiyaları necə olur?

2023-cü ildə Nazirlər Kabineti tərəfindən müvafiq forma təsdiq edilib. Bu formalar bütün xəstəxanalara təqdim olunmalıdır. Donor olmaq üçün razılaşan şəxslərin qan nümunəsi müayinə edilmək üçün Talassemiya Mərkəzinə göndərilməlidir. Müayinə olunduqdan sonra nəticələr reyestrdə qeyd olunmalıdır. Bir məqamı qeyd edim, 10 ildir ki, Azərbaycanda sümük iliyi transplantasiyası əməliyyatları icra olunur. Ötən il müəyyən bir sayın olduğu siyahı Milli Hematologiya və Transfuziologiya Mərkəzi tərəfindən bizə təqdim edilib. Həmin şəxslərin genetik analiz nəticələri artıq mövcuddur. Bu siyahıda yer alan şəxslərin vaxtilə qanları öz bacılarına, qardaşlarına, yaxud övladlarına transplantasiya edilmək üçün uyğun gəlməyib. Təxminən 1000 nəfər belə şəxsin qan nəticələri mərkəzdə saxlanılıb. Deməliyəm ki, həmin şəxslərin öz yaxınlarına başqa donorlar tapılıb və əməliyyat olunublar. Lakin onların, sadəcə, müəyyən bir qismi donor olmaq istəyini bildirir.

Onu da vurğulayım ki, prosesin əvvəli bütün dünyada bu şəkildə baş verib. Hesab edirəm ki, bizdə də artıq Kök Hüceyrə Bankı yaxın illərdə formalaşacaq. Hazırda Azərbaycanda donoru olmayan uşaqlar üçün sümük iliyi transplantasiyası xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi layihəsi çərçivəsində hər il dövlət büdcəsindən pul ayrılır və onlar əməliyyat üçün Türkiyəyə göndərilir. “TürkKök” bankında əgər uyğun donor varsa, həmin donor Türkiyədəki Kök Hüceyrə Bankına dəvət edilir və onlardan 300 millilitr (0,3 litr) həcmində qan götürülür, müəyyən vaxt ərzində kök hüceyrələr və xəstə hazırlanır, sonra əməliyyat icra olunur. “TürkKök” bankında bizə uyğun olan donorlar daha çoxdur. Çünki biz genetik olaraq bir-birimizə daha yaxınıq. Mərkəzdə hər şey məxfidir, donorlar kimə qan verdiklərini bilmirlər. İstəyirəm ki, bizim də belə bir bankımız olsun, həm donoru olmayan öz vətəndaşlarımıza, həm də qardaş Türkiyənin vətəndaşlarına kömək edə bilək.

- Sümük iliyinə ehtiyacı olan Azərbaycan vətəndaşları özləri sərbəst formada “TürkKök”ə müraciət edə bilərmi? Bununla bağlı prosedur qaydaları necədir?

- “TürkKök”ə ancaq Türkiyədəki xəstəxanalar müraciət edə bilər. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin tabeliyində Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzi sümük iliyi transplantasiyası xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi layihəsi çərçivəsində Türkiyənin Anadolu Sağlıq Mərkəzi ilə müqavilə bağlayıb. Sümük iliyi transplantasiyasına ehtiyacı olan uşaqların qanları ora göndərilir. Göndərilmə isə elektron növbə əsasında həyata keçirilir. Əvvəlcə Azərbaycanda növbə əsasında xəstələr Milli Hematologiya və Transfuziologiya İnstitutunda həkim komissiyasından keçir. Komissiya xəstənin müraciət etdiyi anda onun əməliyyata ehtiyacının olub-olmadığını müəyyənləşdirir və qərar verildikdən sonra əməliyyat olunacaq xəstələrin sənədləri Anadolu Sağlıq Mərkəzinə göndərilir və həmin sənədlər orada yenidən nəzərdən keçirilir. Transplantasiya göstərişi olan qan nəticələri həmin xəstəxana tərəfindən “TürkKök”ə göndərilir. Əgər xəstəyə uyğun donor tapılarsa, bizə uşağın Türkiyəyə göndərilmə və əməliyyat tarixi rəsmi olaraq təqdim edilir. Bundan sonra uşaqlar 125 gün müddətində Türkiyədə qalırlar. Əvvəlcə 20 gün əməliyyata hazırlıq mərhələsi aparılır. Əməliyyat zamanı xəstəyə kök hüceyrə köçürülür. Əsas məsələ isə əməliyyatdan sonra başlayır. Çünki əməliyyatdan sonra xəstənin immun sistemi zəif olur. Anadolu Sağlıq Xəstəxanasının gözəl şəraiti var. Biz iki ayda bir dəfə həmin xəstəxanaya gedib xəstələrimizə baş çəkirik. Azərbaycana gələndən sonra həmin xəstələrin müalicəsi Talassemiya Mərkəzində davam etdirilir. 1 ildən sonra sümük iliyi köçürülən xəstələrin immunoprosessorlardan çıxma ehtimalı ola bilir.

Türkiyədə donor tapılmasa, Avropa və Amerikada yerləşən qan banklarına müraciətlər edilə bilir, ancaq bu da çox baha başa gəlir. Amma “TürkKök” donoru bizə təmənnasız xidmət göstərir. Dövlət ancaq əməliyyatın xərcini çəkir. “TürkKök” bankı Avropaya öz vətəndaşları üçün müraciət edə bilir. Çünki hər bir Kök Hüceyrə Bankının dünyaya çıxışı var. Hesab edirəm ki, ölkəmizdə tezliklə bu bank formalaşacaq. Eyni zamanda, meyitlərdən orqan götürülməsi və onlarla insanın həyatının xilas edilməsi də mümkün olacaq.

- Kök Hüceyrə Bankının yaranması üçün minumum neçə donor olmalıdır?

- Ən aşağı rəqəmdən başlamalıyıq ki, bu bank yaransın. Saylar azdan çoxa gedərək formalaşmalıdır.

- Azərbaycanda hazırda sümük iliyi transplantasiyası olmaq üçün növbə gözləyən neçə xəstə var?

- Hazırda ölkədə transplantasiya əməliyyatı olmaq üçün sıra gözləyən 500-ə yaxın xəstə var. Bildirməliyəm ki, bu 500 xəstənin hamısı sümük iliyi transplantasiyası əməliyyatını gözləmir. Donoru tapılan xəstənin əməliyyatı Azərbaycanda edilir. Azərbaycanda autoloji, allogen hematopoetik kök hüceyrələrinin transplantantasiyası əməliyyatları həyata keçirilir.

- Azərbaycanda talassemiya xəstələrinin sayının artımına əsasən hansı amil təsir göstərir?

- Ailə qurulmazdan əvvəl yoxlama nəticəsində hər iki cavan talassemiya daşıyıcısı olarsa, onlar dünyaya xəstə uşaq gətirə bilərlər. Qanunvericiliyə əsasən, Azərbaycanda 2014-cü ildən etibarən bütün ailə quranlar tibbi müayinədən keçir və onların qanları yoxlanılır. Baxın, qan yoxlanılır, amma cütlüklər yenə də evlənir. Daha sonra bu nikahdan uşaqlar dünyaya gəlir. Belə olan halda talassemiyalı xəstələrin sayı azalmır.

- Azərbaycanda qəbul edilmiş “İnsan orqan və toxumalarının donorluğu və transplantasiyası haqqında” Qanuna əsasən meyitdən orqan transplantasiyası etmək olar...

- Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2020-ci ildə imzalanan Fərmana əsasən, “İnsan orqan və toxumalarının donorluğu və transplantasiyası haqqında” 189-VIQ saylı Qanun qüvvəyə minib. Bu Qanunun müvafiq müddəalarında meyit donordan orqan götürülməsi təsbit edilib. Bundan əlavə, 2018-ci ildə Səhiyyə Nazirliyinin Kollegiyası tərəfindən beyin ölümü bioloji ölüm kimi təsdiqlənib. Beyin ölümü təsdiq edilən xəstə süni tənəffüs aparatına qoşulur. Ürəyin beyindən asılı olmayan öz avtonom sinir sistemi var. Ona görə də ürək beyindən siqnal gəlmədən üç gün işləyə bilir. Süni tənəffüs aparatının ağciyərlərə vurduğu oksigen qaz mübadiləsi vasitəsilə qana keçir və ürək daxil olmaqla bütün orqanlar qanla təchiz edilir. İki, maksimum üç sutka orqanlar yararlı vəziyyətdə olur, onları ehtiyacı olan xəstələrə köçürmək mümkün olur. Reanimatoloq beyin ölümü gördükdə neyrocərrahı və nevropatoloqu reanimasiya otağına çağırır, qısamüddətli test aparılır, daha sonra iki həkim nəticəyə imza atır. Təsdiqdən sonra xəstənin yaxınlarına məlumat verilir. Bundan əlavə, reanimotoloqlar hər gün xəstənin yaxınlarına vəziyyət barədə məlumat verməlidirlər və xəstələrini göstərməlidirlər. Xəstəyə hansı müalicələrin tətbiq edildiyi bildirilməlidir. Biz mütəmadi olaraq reanimotoloqlarla söhbətlər aparırıq və bildiririk ki, onlar xəstəyə beyin ölümünün gerçəkləşməsi diaqnozunu vaxtında qoysunlar. Bütün xəstəxanalara ağır xəstə gələndə Səhiyyə Nazirliyi Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzinə xəbər verilməlidir ki, biz bu işi qura bilək. Çox yaxşı haldır ki, vətəndaşlarımızın intellektual səviyyəsi yüksəkdir. Biz humanizmin, insanlara kömək etmənin nə demək olduğunu bilirik. Hər bir insan istəyir ki, savab qazansın və həyatında kiməsə onun xəbəri olmadan kömək etsin. Əgər vəfat edən insanın böyrəkləri yararlıdırsa, o, iki insanın həyatını xilas etmiş olacaq. Əgər insan sağlığında orqan donoru olmaq istəyibsə və bununla bağlı müvafiq formanı doldurubsa, adı reyestrə düşübsə, həmin adamların qohumlarından orqan götürülməsi ilə bağlı icazə alınmır.

- Hazırda sağ ikən müvafiq formanı doldurub ölümündən sonra orqanlarını bağışlamaq istəyənlər varmı?

- Var, ancaq az saydadır, ona görə rəqəmi açıqlaya bilmirəm. Bildirməliyəm ki, bu prosesə qoşulan birinci mən və bizim Koordinasiya Mərkəzinin işçiləridir. Hazırda 4 min Azərbaycan vətəndaşı dializdədir. Məktəbə gedə bilməyən, universitetdə oxuya bilməyən, ailə həyatı qura bilməyən nə qədər gənc oğlan və qızlarımız dializ xəstəsidir. Transplantasiyadan sonra həmin şəxslər normal həyat yaşayacaq. Böyrəyi, qaraciyəri canlı donordan da götürmək mümkündür, amma ürəyi yox... Bu gün Azərbaycanda ürəyə ehtiyacı olan insanlar var. Ürək ancaq meyit donordan köçürülə bilər. Bu işin həyata keçirilməsi üçün təkcə xəstə yaxınları deyil, bütün insanlar maariflənməlidir ki, reyestrə daxil olub donor olsunlar.

- Yaxın illərdə Azərbaycanda nə qədər insan orqan gözləmə növbəsində dünyasını dəyişib?

- 2023-cü ildə və 2024-cü ilin birinci yarısında 45 qaraciyər xəstəsi vəfat edib. Böyrək xəstələri üçün süni böyrək, yəni dializ var. Böyrək xəstələri həftədə 3-4 saat həmin dializ aparatına qoşulu vəziyyətdə qalırlar. Dializin özü çox çətin prosedurdur. Qaraciyər üçün isə MARS aparatı var, o da xəstəni cəmi bir neçə sutka sağ saxlaya bilir, sonra xəstə dünyasını dəyişir. Süni qaraciyər olmadığı üçün ölüm faktı burada daha çoxdur.

- Böyrək transplantasiyası ilə bağlı məsələyə toxunaq. Azərbaycanda ən çox böyrək transplantasiyası əməliyyatı həyata keçirilir. Ötən il böyrək transplantasiyası əməliyyatı həyata keçirilən xəstələr barədə məlumat verməyinizi istərdik.

- Bizim mərkəzimizin vəzifələrindən biri də transplantasiya olunan xəstələrin təqibidir. Əməliyyat olunduqdan sonra biz xəstəylə bir həftə müddətində hər gün əlaqə saxlayırıq. 1 ay müddətində həftədə bir dəfə, üç ay ərzində ayda bir dəfə, sonra birinci il ildə iki dəfə əlaqə saxlanılaraq müvafiq qeydlər aparılır. 2023-cü ildə 120 böyrək transplantasiyası əməliyyatı edilib. 2024-cü ilin ilk 6 ayı müddətində 70-ə yaxın böyrək transplantasiyası əməliyyatı həyata keçirilib. Bu əməliyyatlar dövlət sığortası hesabına və böyrək transplantasiyası üzrə Dövlət Proqramı çərçivəsində icra edilib. İldə 30-a yaxın böyrək transplantasiyası əməliyyatı dövlət proqramı hesabına icra edilir.

- Böyrək çatışmazlığı necə yaranır, bunu vaxtında aşkar etməyin yolları varmı?

- Böyrək lal orqandır və bədəndə iki böyrək var. Böyrəklərdən biri fəaliyyətini dayandıranda o biri işləyir, sonra o biri böyrək də fəaliyyətini dayandırır. Bəzi dərman preparatları var ki, böyrək yetməzliyi yaradır. Elə preparatlar var ki, bir doza qəbuldan sonra böyrək funksiyasını dayandırır. Autoimmun xəstəliyi olan insanlar böyrəklərdə problemlər yaşaya bilir. Böyrək elə bir orqandır ki, birdən-birə fəaliyyəti dayanır və xəstə sidik vermir. Reanimatoloq həkim kimi də deyə bilərəm ki, xəstənin təzyiqi bir müddət olmasa, böyrəklər fəaliyyətini dayandıracaq. Çünki arterial təzyiq olmalıdır ki, böyrəklərdə süzülmə getsin. Həmçinin susuz qalan xəstələrdə böyrək fəaliyyəti dayana bilər.

- Qaraciyər transplantasiyası edilən xəstələrlə bağlı vəziyyət necədir?

- 2023-cü ildə təqribən 55 qaraciyər transplantasiyası əməliyyatı edilib. Cari ilin ilk yarısında isə 40 əməliyyat həyata keçirilib. Adətən yaxın və uzaq qohumlar qaraciyərinin bir hissəsini verirlər. Qaraciyər toxuması regerenasiya olan toxumadır. Ona görə də donor şəxslərin toxuması sonradan bərpa olunur.

İnsanlarımıza, bütün cəmiyyətimizə səslənirəm: Donor olmaqla, orqan gözləyən və donoru olmayan insanlarımızın şəfa tapmasına köməklik göstərə bilərik. Beyin ölümündən sonra 1-2 sutka ərzində laborator müayinələr apararaq orqanları götürüb istifadə etməklə bir neçə insanın həyatını xilas etmək mümkündür.