Keçmişimiz müasir dövrün təməli kimi

Eyni torpaqda doğan iki Günəş, bir budaqda bərq vuran iki qızılgül

Bakı, 18 may, AZƏRTAC

Özbəkistanın milli UZA informasiya agentliyi bu ölkənin Əməkdar jurnalisti Abdusaid Kuçimovun Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinə həsr etdiyi məqaləsini dərc edib.

AZƏRTAC məqalənin mətnini təqdim edir:

“Böyük özbək şairi və mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin bu sətirləri Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərinin tarixini və hazırkı mərhələsini aydın şəkildə təsvir edir. Ortaq tarixi köklərə, əsrlər boyu davam edən dostluq tellərinə və müştərək mənəvi irsə malik xalqlarımız bu gün ümumi inkişaf yolu ilə birlikdə inamla irəliləyir.

Tarixi mənbələr özbək və Azərbaycan xalqlarının dillərinin, adət-ənənələrinin və adətlərinin oxşarlığına və yaxınlığına dəlalət edir. Məsələn, XI-XIV əsrlərdə, Səlcuq imperiyası dövründə müasir Azərbaycan və Özbəkistan ərazilərinin əhəmiyyətli bir hissəsi vahid dövlətin tərkibində idi.

Teymurilər dövründə bu yaxınlaşma daha bariz hiss olunmağa başladı: iki xalq arasında ailə əlaqələri gücləndi və Azərbaycan müdərrisləri Teymuri şahzadələrinə müəllim kimi xidmət etdilər.

Özbək generalı Sabir Rahimovun Bakıda təhsil aldığı, Səməd Vurğun və Abdulla Aripovun hər iki xalqın şairləri olduğu, Maqsud Şeyxzadənin isə “özbək xalqının oğlu” hesab edildiyi də məlumdur. Belə nümunələr çoxdur.

Bu gün Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərinin görünməmiş yüksək səviyyəyə çatması heç də təsadüf deyil. Üstəlik, son on ilin Özbəkistan və Azərbaycan arasında dostluğun zirvəsinə çevrildiyini demək mübaliğəsizdir.

Yeni zirvələrə doğru...

2016-cı il Özbəkistanın xarici siyasətində dönüş nöqtəsi oldu, çünki Daşkənd beynəlxalq arenada fəaliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Türk dünyası ölkələri ilə münasibətlərin bərpası və dərinləşdirilməsi yenilənmiş xarici siyasətin prioritetinə çevrildi. Bu kontekstdə Azərbaycanla qarşılıqlı əlaqə xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi: ikitərəfli dialoq keyfiyyətcə yeni səviyyəyə çatdı və diplomatik münasibətlər strateji xarakter aldı.

Əvvəllər Özbəkistan-Azərbaycan münasibətləri soyuq və ya münaqişəli olmasa da, strateji tərəfdaşlığın dinamik keyfiyyətlərinə malik deyildi. Tarixi, mədəni və dil oxşarlıqlarına baxmayaraq, siyasi dialoq məhdud qalırdı və iqtisadi qarşılıqlı əlaqə məhdud idi. Xüsusilə, nəqliyyat, logistika, enerji və regional əməkdaşlıq kimi strateji sahələrdə böyük potensial uzun müddət praktik nəticələrə çevrilmədi. Bu şəraitdə dövlət başçıları Şavkat Mirziyoyev və İlham Əliyevin siyasi iradəsi və qətiyyəti istifadə olunmamış həmin imkanların inkişafına imkan verən əsas amil oldu.

Daşkənd və Bakının yaxınlaşmasına bir sıra əsas amillər təsir göstərib. Birincisi, hər iki ölkə çoxvektorlu xarici siyasətə əsaslanıb. İkincisi, Türk dünyasında inteqrasiya prosesləri xeyli güclənib. Üçüncüsü, Rusiya ilə Qərb arasında artan qarşıdurma fonunda Mərkəzi Asiya ilə Qafqazı birləşdirən alternativ tranzit marşrutlarına ehtiyac artıb. Nəticədə Özbəkistan və Azərbaycan obyektiv olaraq coğrafi və strateji cəhətdən bir-birini tamamlayan dövlətlərə çevrilib.

2017-2018-ci illərdən bəri iki ölkənin liderləri arasında sabit və müntəzəm siyasi dialoq qurulub. Yüksəksəviyyəli səfərlər artıq sırf rəmzi xarakter daşımayıb, iqtisadi, investisiya və infrastruktur layihələri şəklində konkret məzmun qazanıb. Nəticədə münasibətlər deklarasiya formatından əsl strateji tərəfdaşlığa qədəm qoyub.

Qeyd etmək vacibdir ki, Özbəkistan Azərbaycana sadəcə Qafqazın əsas dövləti kimi deyil, həm də Mərkəzi Asiyanı qlobal bazarlara açan geostrateji körpü kimi baxmağa başlayıb. Xəzər dənizi vasitəsilə Avropaya marşrutların şaxələndirilməsi Daşkənd üçün xüsusi prioritetə çevrilib və bu da Bakının nəqliyyat-logistika mərkəzi kimi rolunu əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib.

Son illərdə Orta Dəhliz kimi tanınan Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ikitərəfli münasibətlərin mühüm geoiqtisadi sütununa çevrilib. Çin-Mərkəzi Asiya-Qafqaz-Avropa marşrutu boyunca ticarət dövriyyəsinin artırılması planları Daşkənd və Bakının strateji maraqlarını birləşdirib. Ənənəvi Şimal marşrutlarını aşan alternativ nəqliyyat şəbəkələrinə ehtiyac artdıqca, Azərbaycan və Özbəkistanın əhəmiyyəti də dəfələrlə yüksəlib.

İqtisadi göstəricilər münasibətlərdəki keyfiyyət dəyişikliklərini təsdiqləyir. 2016-cı ildən bəri iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi bir neçə dəfə artıb və son illərdə sabit yüksəliş tendensiyası nümayiş etdirib.

Ən əsası, ikitərəfli əlaqələr yalnız iqtisadi praqmatizmlə məhdudlaşmayıb. Özbəkistan və Azərbaycan rəhbərliyi qardaşlıq, müttəfiqlik və türk birliyi anlayışlarına əsaslanan daha geniş siyasi və sivilizasiya məzmunlu əməkdaşlığı inkişaf etdirib. Bu, tərəfdaşlığın ideoloji və dəyər əsaslı təməlini yaradıb. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynayıb.

2024-cü ildə münasibətlər keyfiyyətcə yeni səviyyəyə çatıb: ölkələr ən yüksək siyasi qarşılıqlı əlaqə səviyyəsinə yüksəldiklərini bildirən Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə imzalayıb. Beləliklə, Daşkənd ilə Bakı arasındakı əlaqələr strateji tərəfdaşlıqdan uzunmüddətli geosiyasi birliyə əsaslanan müttəfiqlik modelinə çevrilib.

Ümumilikdə, Özbəkistan-Azərbaycan münasibətləri ardıcıl olaraq geoiqtisadi maraqlara, nəqliyyat təhlükəsizliyinə, türk inteqrasiyasına və regional siyasi yaxınlaşmaya əsaslanan hərtərəfli tərəfdaşlığa çevrilib. Bu yaxınlaşma fürsətçi deyil, dərin məntiqlidir və Avrasiyanın yeni geosiyasi reallığında uzunmüddətli strateji maraqları əks etdirir.

İqtisadi diplomatiya, nəqliyyat dəhlizləri və enerji maraqlarının sinerjisi

Münasibətlərin hazırkı mərhələsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri siyasi bəyannamələrdən dərin iqtisadi praqmatizmə keçid olub. Əvvəllər mədəni və tarixi yaxınlıq prioritet idisə, bu gün nəqliyyat, logistika, sənaye əməkdaşlığı və investisiya qarşılıqlı əlaqənin mərkəzinə çevrilib. Bu, ikitərəfli əlaqələrin emosional diplomatiyadan praktik geoiqtisadi tərəfdaşlığa keçməsinə imkan verib.

Özbəkistan üçün Azərbaycanın strateji əhəmiyyəti, ilk növbədə, Xəzər regionundakı tranzit potensialı ilə müəyyən edilir. Dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan xarici ticarət marşrutlarını şaxələndirmək siyasətini ardıcıl olaraq həyata keçirir. Rusiyadan keçən ənənəvi marşrutlar boyunca artan geosiyasi risklər nəzərə alınmaqla, alternativ nəqliyyat dəhlizlərinin axtarışı xüsusilə aktual olub. Bu kontekstdə Bakı Mərkəzi Asiyanı Avropa və Qara dəniz bazarları ilə birləşdirən əsas mərkəzə çevrilib.

Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti, Ələt Beynəlxalq Dəniz Limanı və Trans-Xəzər nəqliyyat infrastrukturu Özbəkistanın xarici iqtisadi strategiyasında getdikcə daha çox əhəmiyyətli rol oynayır. Xüsusilə, son illərdə Özbəkistan yüklərinin Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana çatdırılması, sonradan Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxış səyləri kəskin şəkildə artıb. Bu proses təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi əhəmiyyət kəsb edir, çünki nəqliyyat marşrutlarının genişləndirilməsi xarici təzyiqlərdən asılılığı azaldır.

2022-ci ildən bəri Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibə fonunda qlobal logistika sistemi əhəmiyyətli dərəcədə transformasiyaya uğrayıb. Orta Dəhliz layihəsi beynəlxalq gündəmin mərkəzi mövzusuna çevrilib. Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana, Gürcüstana və Türkiyəyə uzanan bu marşrut həm iqtisadi, həm də geosiyasi əhəmiyyətə malikdir. Özbəkistan bu dəhlizin fəal iştirakçısı olmağa çalışır, Bakı isə sadəcə tranzit ərazisi kimi deyil, həm də yeni regional logistikanın əsas memarlarından biri qismində çıxış edir. Son illərdə Azərbaycan hökuməti liman, dəmir yolu və gömrük infrastrukturunun modernləşdirilməsinə böyük sərmayə qoyub və Özbəkistan üçün yeni iqtisadi imkanlar açıb.

Nəqliyyat sektorunda yaxınlaşma sənaye əməkdaşlığının inkişafı ilə müşayiət olunub. Xüsusilə, avtomobil sənayesi ikitərəfli əməkdaşlığın yeni bir sahəsinə çevrilib. Özbəkistanın “UzAuto Motors” şirkəti və onun azərbaycanlı tərəfdaşlarının iştirakı ilə Hacıqabul Sənaye Zonasında avtomobil istehsalı layihəsinin həyata keçirilməsi texnologiya, kapital və satış bazarlarını birləşdirən dərin sənaye inteqrasiyasının nümunəsi hesab olunur.

Əməkdaşlıq layihələri kənd təsərrüfatı, tekstil və əczaçılıq sahələrində də fəal şəkildə genişlənir. Ən əsası, ikitərəfli münasibətlər ənənəvi “satıcı-alıcı” modelindən daha çox birgə istehsal tendensiyasını inkişaf etdirir. Bu yanaşma tərəfdaşlığın davamlılığını və uzunmüddətli xarakterini təmin edir.

İnvestisiya sektorunda da yeni bir mərhələnin başlandığı müşahidə olunur. Tərəflər enerji, infrastruktur, tikinti və sənaye sahələrində layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün birgə investisiya fondu yaratmaq barədə razılığa gəliblər. Bu mexanizm əməkdaşlığı deklarativ siyasi yaxınlıqdan kənara çıxararaq institusional iqtisadi qarşılıqlı əlaqə müstəvisinə keçirir.

Enerji, ənənəvi olaraq, tərəflərin maraqlarının bir-birini ahəngdar şəkildə tamamladığı əsas əməkdaşlıq sahəsi olaraq qalır. Özbəkistan Azərbaycanın enerji infrastrukturuna və geniş ixrac təcrübəsinə mühüm model kimi baxır. Xəzər marşrutları potensial olaraq Mərkəzi Asiya resurslarının Qərb bazarlarına çıxarılmasında əsas rol oynaya bilər.

Son illərdə yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq da fəal şəkildə müzakirə olunur. Azərbaycan Qara dəniz vasitəsilə Avropaya yaşıl enerji ixracı strategiyasını təşviq edir, Özbəkistan isə genişmiqyaslı bərpaolunan enerji islahatları həyata keçirir. Bu sahədə oxşar yanaşmalar tərəfdaşlıqları dərinləşdirmək üçün əhəmiyyətli perspektivlər təklif edir.

Özbəkistan və Azərbaycanın xarici iqtisadi siyasətdə rəqib deyil, strateji tərəfdaş olması da vacibdir. Onların fəaliyyəti Mərkəzi Asiya və Qafqaz arasında iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirir və yeni Avrasiya iqtisadi məkanının yarandığını göstərir.

Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərinin əsl mahiyyəti siyasi bəyannamələrlə deyil, nəqliyyat dəhlizlərinin effektiv inteqrasiyası, sənaye əməkdaşlığının inkişafı, investisiya platformalarının yaradılması və geoiqtisadi maraqların sinerjisi ilə ölçülür. Bu gün ölkələrimiz arasında əməkdaşlıq yeni regional iqtisadi arxitekturanın dəstəkləyici konstruksiyası kimi qəbul edilir.

Türk dünyası, təhlükəsizlik arxitekturası və müttəfiqliyin gələcək formulu

Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərinə təkcə ikitərəfli əlaqələr kontekstində baxmaq artıq kifayət deyil. Son illərdə bu yaxınlaşma daha böyük geosiyasi proseslərin - türk inteqrasiyasının dərinləşməsinin, Avrasiyada dəyişən güc balansının və yeni regional təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasının bir hissəsinə çevrilib. Bu kontekstdə Daşkənd və Bakı sadəcə tərəfdaş deyil, həm də yeni yaranan siyasi məkanın vacib elementləridir.

Özbəkistanın 2019-cu ildə Türk Dövlətləri Təşkilatına qoşulması əməkdaşlığın inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını qeyd etdi. Bu qərar rəmzi jest deyildi - Daşkəndin geosiyasi kimliyinin yenidən formalaşmasını göstərirdi. Özbəkistan əvvəllər türk inteqrasiyasına ehtiyatla yanaşsa da, ölkə Prezident Şavkat Mirziyoyevin rəhbərliyi altında bu platformanı xarici siyasətinin əsas aləti kimi qəbul edib.

Azərbaycan dövləti Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu prosesdə mühüm rol oynayıb. Türkiyə ilə yanaşı, Bakı da türk inteqrasiyasının hərəkətverici qüvvələrindən biridir və nəqliyyat, iqtisadiyyat, təhsil, təhlükəsizlik sahələrində dərin əməkdaşlığı ardıcıl olaraq təşviq edir. Əhəmiyyətli demoqrafik, iqtisadi və coğrafi potensiala malik olan Özbəkistan bu proseslərdə mərkəzi aktora çevrilə bilir ki, bu da iki ölkənin strateji maraqlarının yaxınlaşmasına səbəb olur.

Türk inteqrasiyası artıq mədəni əməkdaşlıqdan kənara çıxıb, iqtisadi maraqların və ortaq təhlükəsizliyin aydın konturlarını əldə edib. Mərkəzi Asiya ilə Qafqazı birləşdirən nəqliyyat dəhlizləri, enerji şəbəkələri və rəqəmsal infrastruktur məhz türk dövlətlərinin qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır, həmçinin Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərini institusional cəhətdən gücləndirir.

2020-ci ildə ərazilərinin azad edilməsindən sonra Azərbaycan regionda yeni siyasi təsir gücü qazandı. Özbəkistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dəstəyi qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsində mühüm amilə çevrilib. Bunun simvolik təsdiqi Özbəkistanın Füzuli şəhərində məktəb tikməsi oldu. Daşkənd bu addımla Qarabağın bərpasında birbaşa iştirakını və uzunmüddətli strateji tərəfdaşlığa investisiya qoymağa hazır olduğunu nümayiş etdirdi, siyasi bəyanatlarını konkret hərəkətlərlə dəstəklədi.

Eyni zamanda, Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərində təhlükəsizlik amili güclənir. Söhbət hərbi ittifaq yaratmaqdan deyil, regional sabitliyin təmin edilməsi üçün səylərin əlaqələndirilməsindən gedir. Əfqanıstandakı vəziyyət, transmilli təhdidlər, kiber və logistika təhlükəsizlik məsələləri iki ölkəni bir-birinə daha da yaxınlaşdırır. Nəqliyyat marşrutları daha da fəal hala gəldikcə, onların qorunması üçün əlaqələndirilmiş yanaşmalara ehtiyac artır. Xəzər-Qafqaz-Mərkəzi Asiya marşrutu həyati əhəmiyyətli kommunikasiya arteriyasına çevrilir, Daşkənd və Bakının təhlükəsizlik səylərini əlaqələndirməsinə zərurəti artırır.

Özbəkistan və Azərbaycan əsas güc mərkəzləri ilə balanslı münasibətlər qurmağa çalışır. İki ölkə hər hansı qlobal aktordan asılı olmaq istəmir və bu istiqamətdə oxşar xarici siyasət yanaşmalarına sadiqdir. Çoxvektorlu diplomatiya ikitərəfli əlaqələrin sabitliyində əlavə amil rolunu oynayır.

2024-cü ildə imzalanmış Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə bu proseslərin məntiqi nəticəsi idi. Bu, sadəcə diplomatik sənəd, “qardaş xalqlar” haqqında ritorika deyil, dəqiq müəyyən edilmiş geosiyasi və geoiqtisadi maraqlara əsaslanan qarşılıqlı fəaliyyət üçün yeni siyasi formuldur.

Qarşıdakı illərdə bu ittifaqın uğuru bir sıra əsas amillərlə - nəqliyyat layihələrinin praktiki həyata keçirilməsi, sənaye əməkdaşlığının dərinləşməsi və türk inteqrasiyasının əsasən mədəni platformadan effektiv iqtisadi mexanizmə çevrilməsi ilə müəyyən ediləcək.

Özbəkistan-Azərbaycan münasibətləri bu gün regional əməkdaşlığın ən dinamik inkişaf edən və effektiv modellərindən biri hesab olunur. Bu yaxınlaşma qısamüddətli siyasi mülahizələrin deyil, Avrasiyada yeni geosiyasi mühitin, nəqliyyat zəncirlərinin və inteqrasiya proseslərinin yaranmasının təbii nəticəsidir.

Yekun

Azərbaycan və özbək xalqları arasındakı dostluğun tarixi əsrlər boyu iki ölkənin böyük mütəfəkkirlərinin əsərlərində əks olunub və ortaq mənəvi irs kimi nəsildən-nəslə ötürülüb.

Məsələn, Azərbaycan poeziyasının ən böyük simalarından biri olan şair Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı özbək ədəbiyyatının inkişafına böyük təsir göstərib.

Təkcə özbək ədəbiyyatında deyil, həm də bütün türk ədəbiyyatında görkəmli şəxsiyyət olan Əlişir Nəvai ortaq türk dilinin böyüklüyünü nümayiş etdirərək, böyük əsəri olan “Xəmsə”ni yaratmaqda Nizaminin ənənəsini davam etdirib. Nəvai özü sonralar Azərbaycan ədəbiyyatında bir müəllim kimi tanınıb.

Azərbaycan poeziyasının ən görkəmli simalarından biri olan Məhəmməd Füzuli Nəvaini öz müəllimi hesab etmiş və qəzəllərinə bir nəzirə yaratmışdır. Eyni zamanda, bir çox özbək ədəbi şəxsiyyəti Füzulini öz müəllimi hesab edirdi.

Ümumilikdə, Nizami ilə Nəvai arasında Füzuli, Nəsimi, Vaqif, Agahi, Mukimi və Xarəzminin əsərlərində təcəssüm olunan vahid mənəvi və ədəbi bağ yaradan unikal bir dialoq yarandı. Məhz bu səbəbdən “Daşkənd haqqında poema”nı (“Daşkəndnamə”) yazan Maqsud Şeyxzadə Özbəkistanda bu qədər hörmətlə qarşılanır və hər bir Azərbaycanlı Abdulla Aripovun “Azərbaycan” misraları ürəklərində, tərcüməsiz başa düşür.

Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin yazdığı kimi, əgər dostlar sanki eyni havanı udacaq qədər yaxındırsa, yüzlərlə kədər uçaraq, onlara heç vaxt yaxın durmaz.

Beləliklə, qoy xalqlarımızın dostluğu və qardaşlığı daim sarsılmaz olsun, yeni zirvələrə doğru yolumuza işıq salsın!”

Abdusaid Kuçimov

Özbəkistanın Əməkdar jurnalisti