Bakı, 20 sentyabr, AZƏRTAC

Təhsil İnstitutu işğaldan azad edilmiş ərazilərdə humanitar və tarixi, təhsil, mədəniyyət, dini məsələlər üzrə fəaliyyətə start verib. İlk növbədə, işğaldan azad edilmiş ərazilərin mədəni sərvəti haqqında tədbir və layihələr həyata keçirilir. Fəaliyyətlər çərçivəsində Qafqaz Albaniyası haqqında kitab və məqalələrin yazılması da nəzərdə tutulub.

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Azərbaycan tarixi kafedrasının müdiri dosent Naibə Əhmədovanın “Qafqaz Albaniyasında erkən orta əsrlər dövrü şəhər mədəniyyəti” sərlövhəli məqaləsi Qafqaz Albaniyası irsi haqqında məlumatlandırma məqsədi daşıyır. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Qafqaz Albaniyasında şəhərlərin meydana gəlməsi ölkənin çoxəsrlik sosial-iqtisadi, siyasi və mədəni inkişafının nəticəsi idi. Eramızdan əvvəl I minilliyin ikinci yarısında və eramızın ilk əsrlərində Albaniya oturaq əkinçilik-maldarlıq təsərrüfatının kifayət dərəcədə inkişaf etdiyi bir ölkə idi. Sənətkarlıq da yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı. Albaniyanın iqtisadi inkişafının yüksək səviyyəsi həm arxeoloji, həm də yazılı mənbələrlə təsdiq olunur. Albaniyanın öz çarları, qoşunu, zərbxanası var idi. Bütün bunlar Albaniyada şəhərlərin və şəhər həyatının meydana gəlməsinə və inkişafına səbəb olmuşdu. Ticarət yollarının üstündə yerləşən, sosial-iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş alban məskənlərinin tədricən şəhərlərə çevrilməsi prosesi eramızdan əvvəl I minilliyin ikinci yarısının əvvəlinə aid edilir.

Qəbələ hələ eramızın ərəfəsində Romada Qafqaz Albaniyasının baş şəhəri - paytaxtı kimi məlum idi. Təsadüfi deyil ki, Plini yalnız bu şəhərin adını çəkir və onu ən mühüm şəhər, birinci yerdə duran şəhər hesab edir. XX əsrin 50-ci illərinin sonlarından Qəbələ zonasında arxeoloji ekspedisiya fəaliyyət göstərməyə başlayıb və Qafqaz Albaniyasının bu abidəsinin ciddi surətdə öyrənilməsinin təməli qoyulub. Qəbələnin xarabalıqları indiki Qəbələ rayonunda, Çuxur-Qəbələ kəndindən şərqdə, Qaraçay (Qəbələçay) ilə Covurluçay (Qalaçay) arasındakı təpədə və bitişik ərazilərdə yerləşir. Şimal hissəsi Səlbir, cənub hissəsi Qala adlanır. Bəzən iki hissəsinə birlikdə “Qala-Səlbir”, “Govurqala” deyirlər, bəzən isə yalnız cənub hissəsini (Qalanı) “Govurqala” adlandırırlar.

Sikkə dəfinələri, bullalar, habelə Qəbələdən keçən karvan yollarının izləri göstərir ki, eramızdan əvvəl III əsr - eramızın III əsri ərzində Qəbələ Qərb və Şərqin bir çox ölkələri ilə, xüsusən Roma, Parfiya və Sasani imperiyalarına daxil olan vilayətlərlə geniş ticarət əlaqələri saxlayırdı. Qəbələ əhalisi qarışıq etnik tərkibə malik idi, onlar müxtəlif peşələrlə - ticarət, sənət və əkinçiliklə məşğul olurdu. Qəbələ gənc Albaniya çarlığının mühüm strateji, siyasi-inzibati, ticarət, sənətkarlıq və mədəniyyət mərkəzi, 26 alban tayfasını birləşdirmiş Albaniya hökmdarının paytaxtı idi. Həmin zona Azərbaycan Respublikasının Balakən, Zaqatala, Qax, Şəki rayonlarını, qismən Oğuz və Mingəçevir rayonlarını və Gürcüstanın Laqodexi rayonunu əhatə edir.

Mil-Qarabağ zonasında aparılmış arxeoloji tədqiqatlar belə bir nəticəyə gəlməyə imkan verir ki, eramızdan əvvəl I minilliyin ikinci yarısında burada çiy kərpicdən əsaslı binalar tikilməsi ilə səciyyələnən daimi oturaq xarakterli məskənlər olub. Beyləqan rayonunda Təzəkənd yaxınlığında olan kompleks Mil düzündə son dərəcə mühüm bir abidədir və tədqiqatçılar onu şəhər tipli məskənin qalıqları hesab edirlər. Bütün kompleks sübut edir ki, eramızın başlanğıcında burada çox böyük bir məskən mövcud olub. Həmin məskən VI əsrdə Örənqala xarabalığının indi olduğu yerə - orta əsrlərdə Beyləqan adlanan yerə köçürülmüşdü ki, bu da qədim Paytakaran ilə eyniləşdirilir. Strabona əsasən, bu rayonun əhalisi kaspilər, adı Kaspiana idi.

Beyləqan rayonu ilə qonşu olan Füzuli rayonunda, Füzuli şəhərinin şimal ucqarında Quruçay ilə Köndələnçay arasında Qaraköpəktəpə abidəsi tədqiq edilib. Strabonun məlumatına görə, burada iki şəhər mövcud idi: “...deyirlər... aynianlar Utiyada hasarlı şəhər salmışlar, o şəhərin adı Aynianadır, deyirlər, burada yunan silahı, mis qablar və qəbirlər göstərirlər; burada Anariaka şəhəri də vardır, o şəhərdə, deyirlər, yatanların qeybdən xəbər verən məbədini göstərirlər”. Qazax şəhərinin yaxınlığında, Albaniyanın Qardman vilayətinin Sarıtəpədəki məskəni son dərəcə maraqlıdır. Eramızdan əvvəl I minilliyin ortalarında və ikinci yarısında Sarıtəpədə şəhər tipli son dərəcə mühüm bir məskən olmuşdu; bu məskənin əhəmiyyəti xeyli dərəcədə bir də ondan irəli gəlirdi ki, qədim magistral yolların ayrıcında əlverişli mövqe tutduğuna və yaxşı kommunikasiyalara malik olduğuna görə ticarətdə də mühüm rol oynayırdı.

Mingəçevir zonasında Kürün həm sağ, həm də sol sahilində yerləşən bir neçə məskən üzə çıxarılıb və öyrənilib. Maraqlıdır ki, Mingəçevirdə eramızın III-IV əsrlərinə aid katakomba qəbirlərdən xeyli miqdarda gətirmə məmulat tapılıb. Bunlar Mingəçevirə, görünür, Şimali Qafqazdan, oraya isə Qara dəniz sahillərindəki antik şəhərlərdən gəlib çıxıb. Mingəçevirdə çoxlu Misir muncuqları, Suriya və digər şüşə məmulatı tapılıb.

Böyük Qafqaz silsiləsi cənub yamaclarının şərq hissəsi - İsmayıllı, Ağsu və Şamaxı rayonları boyunca respublikanın ərazisi antik dövr abidələri ilə çox zəngindir. Ağsu rayonunun ərazisində də antik dövrün bir çox abidələri üzə çıxarılıb. Nüydü kəndi xüsusi maraq doğurur. Kəndin qərb qurtaracağında Nüydü düzündə çoxlu qəbirdən və zəngin məişət avadanlığından əlavə, antik dövr məskəninin qalıqları da aşkar edilib.

Qəbir avadanlığının təhlili, Albaniyada sikkə kəsilməsi, eramızın başlanğıcında Albaniyada çar hakimiyyətinin mövcud olması belə bir nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, bu zonanın sakinləri sinfi cəmiyyət şəraitində, kifayət qədər inkişaf etmiş sənətkarlığa, ticarətə, zəngin mədəniyyətə malik olan bir dövlətdə yaşayıblar. Yuxarıda adları çəkilən məskənlərin yaxınlığındakı qəbiristanlar onların sakinlərinin etnik cəhətdən yekcins olmadığını göstərir.

Qafqaz Albaniyasında şəhərlərin yaranması məhsuldar qüvvələrin ümumi inkişafından, sosial-iqtisadi münasibətlərdə baş verən köklü dəyişikliklərdən irəli gəlir. Bunlar nəticə etibarı ilə sənətin əkinçilikdən ayrılmasına, ticarətin, əmtəə-pul münasibətlərinin coşqun inkişafına, siniflərin və dövlətin meydana gəlməsinə səbəb olub. Bu proseslərin kökləri əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır. Sonralar mühüm ticarət-sənətkarlıq mərkəzlərinə çevrilmiş bu cür iri əkinçilik məskənlərinin ayrılması eramızdan əvvəl I minilliyin ilk əsrlərinə aid edilir.

Qafqaz Albaniyasının erkən orta əsrlər dövrü şəhər həyatının canlanması və şəhərlərin artması ilə səciyyələnir. Bu zaman Qəbələ, Naxçıvan, Dərbənd kimi köhnə şəhərlərin tikilib genişlənməsi prosesi ilə yanaşı, yeni şəhərlərin (Bərdə, Beyləqan) yaranması prosesi gedirdi. Albaniya şəhərləri ya ticarət yolu üzərində yerləşən kənd icmasına əsaslanan qədim məskənin yerində, ya hökmdar və ya feodal təsərrüfatının (dastakertin) bazasında, ya da sənətkarlıq və ticarətin inkişafı üçün əlverişli olan yerlərdə təşəkkül tapmışdı. Albaniyada beynəlxalq tranzit ticarətinin ana yollarında meydana çıxmış Bərdə, Dərbənd, Qəbələ, Çoqa, Beyləqan kimi şəhərlər var idi. Bu şəhərlər iri inzibati və ticarət-sənətkarlıq mərkəzləri sayılırdı. Qaynaqlarda onlar “əzəmətli” və “şan-şöhrətli” şəhərlər adlandırılırdı. Şəhərlərdən Şəki, Şəmkir, Girdiman, Naxçıvan əsas ticarət yollarından aralı və ucqar yerlərdə salınmış sənətkarlıq və ticarət mərkəzləri idi. Bu şəhərlər, eyni zamanda, hərbi dəstələrin yerləşdiyi qalalardı. Üçüncü tip şəhərlər əkinçilik xarakteri daşıyan, sosial-iqtisadi mənada şəhər olmayan, lakin feodal vilayətlərinin inzibati mərkəzləri sayılan şəhərlər idi. Belə şəhərlərə indiki Ağdam rayonunda yerləşən Gavurqala, Qax rayonundakı Torpaqqala, Mingəçevir və bir sıra başqa məskənlər aid edilir. İlk iki tip şəhərlərin ətrafında əhalisi kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan kənd nahiyələri də yerləşirdi.

M.Kalankatuklu və M.Xorenatsinin məlumatları Albaniya şəhərlərinin siyasi strukturunu aydınlaşdırmaq imkanı verir. Məlum olur ki, bu şəhərlər yerli məmurlar, hakimlər tərəfindən idarə olunurdu. Mənbələrdəki məlumat bütün şəhər sakinlərinin iştirak etdiyi, kəskin siyasi şəraitdə qərarlar çıxaran şəhər yığıncaqlarının olması ehtimalını da verir. Belə ki, 626-cı ildə xəzərlər Bərdəyə hücum etdiyi zaman Sasani mərzbanı yalnız alban əyanlarının və şəhər sakinlərinin razılığını alandan sonra xəzərlərə hərbi müqavimət göstərilməsi haqqında qərar qəbul edə bilmişdi.

Albaniyanın mühüm şəhərlərindən olan Qəbələ eramızdan əvvəl IV əsrin sonu - III əsrin əvvəllərində meydana çıxıb, V əsrədək Albaniyanın paytaxtı, alban hökmdarları və alban arxiyepiskopunun iqamətgahı olmuş, paytaxt Bərdə şəhərinə köçürüldükdən sonra isə ölkənin ən iri siyasi-inzibati, dini-inzibati (arxiyepiskopluq), ticarət-sənətkarlıq və mədəni mərkəzlərindən biri olaraq qalıb. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində məlum olub ki, I əsrin sonundan XVIII əsrin ortalarınadək şəhər Qaraçay və Covurluçay arasındakı hündür təpədə yerləşib. Şəhər 25 hektardan çox sahəni tutan, içqalası Səlbir adlanan Şimal və Qala adlanan cənub hissələrinə bölünürdü. Şəhər sakinləri IX əsrədək əsasən Səlbirin, IX əsrdən isə Qalanın ərazisində yaşayırdılar. Qazıntılar zamanı çoxsaylı yaşayış evləri və ictimai tikili qalıqları, habelə zəngin maddi mədəniyyət nümunələri aşkara çıxarılıb.

V əsrdən sonra M.Kalankatukluya görə, alban hökmdarı Vaçe tərəfindən tikilmiş Bərdə (Partav) paytaxt olur. Mühüm karvan yollarının qovşağında yerləşən bu şəhər Yaxın və Orta Şərqin ən iri ticarət mərkəzlərindən biri idi. Böyük Uti vilayətində yerləşən Bərdə erkən orta əsrlərdə Qafqaz Albaniyasının siyasi, dini və mədəni mərkəzinə çevrildi. Bərdə son alban arşakilərinin və Mihranilər sülaləsindən olan hökmdarların, VI əsrdən isə alban katalikosunun iqamətgahı olur. Ticarət-sənətkarlıq mərkəzi olan bu şəhərdən başqa yerlərə ipəkqurdu, barama, çoxlu ipək, qızıl boya və s. aparılırdı. 628-ci ildə Sasani-Bizans müharibələri zamanı Bərdə Bizansın müttəfiqləri olan xəzərlər tərəfindən dağıdılmışdı. Şəhər ancaq VIII əsrin əvvəllərində, Xilafətin şimal vilayətlərinin hakimi Əbd əl-Əziz ibn Xatimin əmri ilə bərpa edilib.

Naxçıvan Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən biridir. Yazılı qaynaqlarda, Araz çayının sol sahilində yerləşən bu şəhər haqqında ən erkən məlumat tarixçi İosif Flaviyə (e.ə. I əsr) və yunan coğrafiyaçısı Ptolemeyə (e. II əsr) məxsusdur. Alban, erməni, ərəb və farsdilli mənbələrdə bu şəhər haqqında məlumat var. I əsrdən VI əsrədək Naxçıvan Albaniyada şəhər və vilayət olub. 591-ci il müqaviləsinə görə Naxçıvan Sünik və Vaspurakan vilayətləri tərkibində bilavasitə Sasanilərə tabe olunub. VI-VII əsrlərdə Naxçıvanda Sasani şahı I Xosrovun adından pul kəsən zərbxana var idi. Sasani-Bizans müharibələri zamanı Naxçıvan gah Sasani, gah da Bizans qoşunlarının basqınlarına məruz qalırdı.

Erkən orta əsrlər dövründə Dərbənd yalnız albanların baş qalası, Sasanilərin Qafqazdakı istinadgahı kimi deyil, həm də mühüm orta əsr şəhəri, ən iri ticarət-sənətkarlıq və siyasi mərkəzlərdən biri kimi tanınmışdı. Onun qədim dünyanın ən mühüm ticarət yollarından biri üzərində tutduğu əhəmiyyətli mövqeyi, alban hökmdarları və Sasanilər dövründə xüsusi hərbi-strateji əhəmiyyəti şəhərin sürətli inkişafı üçün şərait yaratmışdı. VI əsrdə Dərbənd mütəşəkkil daxili struktura, dürüst seçilmiş topoqrafiyaya malik şəhər kimi məşhur idi.

“Alban tarixi”ndə Dərbənd “əzəmətli şəhər” adlandırılırdı. VIII əsr erməni tarixçisi Gevondun məlumatına görə, Dərbənd qala divarları və bürclərlə əhatə olunmuşdu. Ananiy Şirakatsinin “Erməni coğrafiyası”nda Dərbənd “Çora keçidinin şəhəri, dənizin ortasında tikilmiş möhtəşəm istinadgah” adlandırılıb.

Quruluş baxımından Dərbənd iki hissəyə ayrılır: içqala və şəhərin özü. İndi “Narınqala” adlanan içqala xüsusi yer tutur. Bu, şəhər hakiminin iqamətgahı, onun sarayı və qarnizonun yerləşdiyi yer, inzibati, hərbi-siyasi və mədəni mərkəz idi. İlkin orta əsrlər Dərbəndi şəhər strukturunun bir hissəsi olan rabada (şəhər ətrafına) malik deyildi; beləliklə, divarlarla əhatə olunmuş çox böyük ərazi şəhərə kifayət qədər iri sahədə genişlənmək və inkişaf etmək imkanı verirdi.

Dərbənd o dövrdə Şərqi Qafqazda olan əsas xristian mərkəzlərindən biri kimi də tanınmışdı. Bəhs edilən dövrdə Beyləqan, Şamaxı, Şabran, Xalxal, Şəmkir, Amaras, Xunan kimi şəhərlər də məşhur idi.