Astana, 18 may, AZƏRTAC

Qazaxıstanlı urbanist və “Almatıgenplan” Tədqiqat İnstitutunun baş direktoru Ashat Saduov AZƏRTAC-a Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyasının (WUF13) Bakıda keçirilməsinin əhəmiyyəti, regionun inkişafındakı yeni şəhərlərin rolu, Almatının təcrübəsi və Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasında davamlı şəhər inkişafı sahəsində əməkdaşlığın perspektivləri barədə danışıb.

- WUF13-ün Bakıda keçirilməsinin Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələri üçün hansı əhəmiyyəti var?

- Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyasının Bakıda keçirilməsi təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün region üçün əlamətdar bir hadisədir.

Bu gündəm Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələri üçün xüsusilə aktualdır. Şəhərlərimiz sürətli demoqrafik, iqtisadi və məkan dəyişiklikləri yaşayır. Nəqliyyat və kommunal infrastruktur üzərində təzyiq artır, keyfiyyətli mənzil, ictimai və yaşıl məkanlar, davamlı mobillik və yeni iş yerlərinə ehtiyac artır. Buna görə də, WUF13 təkcə ümumi prinsiplərin deyil, həm də regionumuzun şərtlərinə tətbiq olunan praktik şəhərsalma modellərinin müzakirəsi baxımından bir platforma kimi vacibdir.

- Qazaxıstan üçün yeni şəhər mərkəzlərinin inkişafı hansı kontekstdə zəruridir?

- Yeni şəhərlər mövzusu bu gün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Həm Qazaxıstan, həm də Azərbaycan region üçün yeni şəhər gündəliyini effektiv şəkildə formalaşdıran layihələr həyata keçirir. Qazaxıstanda belə bir strateji layihə Almatı-Konayev dəhlizi boyunca yerləşən və Almatı aqlomerasiyasında yeni böyümə mərkəzi olan Alatau şəhəridir. Onun əhəmiyyəti təkcə yeni şəhərin tikintisində deyil, həm də əvvəldən fərqli bir inkişaf modeli yaratmaq imkanındadır: polisentrik struktur, davamlı nəqliyyat sistemi, qarışıq istifadə sahələri, rəqəmsal infrastruktur, yaşıl dəhlizlər, enerjiyə qənaət edən həllər və yeni investisiya cəlbetmə mexanizmləri.

Eyni zamanda, Qazaxıstan üçün yeni şəhərlər mövzusu mövcud aqlomerasiyaların transformasiyası ilə birbaşa bağlıdır. Almatı nümunəsi göstərir ki, böyük bir şəhərin gələcək inkişafı yalnız tarixi mərkəzin ətrafında qurula bilməz. Almatı onilliklərdir ki, iş yerlərinin, ali təhsilin, xidmətlərin, otel və biznes fəaliyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsinin mərkəzi hissədə cəmləşdiyi monosentrik sistem kimi inkişaf edir. Bu, həddindən artıq tıxac əmələ gətirir, gediş-gəlişin sayını artırır, kommunal infrastruktur üzərində təzyiq yaradır və şəhər mühitinin keyfiyyətini aşağı salır.

Buna görə də Almatının inkişafının əsas sahələrindən biri polisentrik modelə keçiddir. Şəhərin 2040-cı il üçün Baş planı yaşayış məntəqələrinə daha yaxın biznes fəaliyyətini, iş yerlərini, sosial funksiyaları və mədəni və istirahət xidmətlərini yenidən bölüşdürəcək yeni şəhər mərkəzləri sisteminin yaradılmasını tələb edir. Bu model tarixi mərkəzdəki tıxacları azaltmaqla yanaşı, həm də hər bir rayonun öz mərkəz nöqtələri, nəqliyyat qovşaqları və ictimai məkanları ilə daha balanslı bir şəhər quruluşu yaradacaq.

Nəqliyyat qovşaqları, ictimai məkanlar, biznes və sosial infrastruktur, mənzil, yaşıl dəhlizlər və yeni iş yerləri ilə inteqrasiya olunmuş inkişaf sahələri kimi təsəvvür edilən “Şərq qapısı” və “Qərb” əraziləri də daxil olmaqla yeni böyümə mərkəzləri xüsusilə vacibdir. Əsasən, söhbət təcrid olunmuş yaşayış məntəqələrinin tikintisindən deyil, nəqliyyatın, iqtisadiyyatın, ətraf mühitin keyfiyyətinin əlaqələndirilmiş şəkildə planlaşdırıldığı tamhüquqlu şəhər rayonlarının yaradılmasından gedir.

Almatı üçün polisentriklik təkcə məkan deyil, həm də sosial-iqtisadi strategiyadır. Bu, şəhər daxilində gündəlik gediş-gəlişləri azaldır, iş və xidmətlərə çıxışı yaxşılaşdırır, yeni investisiya imkanları yaradır və inkişafın sıxlıq olan mərkəzdən asılılığını minimuma endirir. Bu mənada, Almatının təcrübəsi funksiyaların həddindən artıq cəmləşməsi, nəqliyyat sıxlığı və qeyri-bərabər ərazi inkişafı problemləri ilə üzləşən region şəhərləri üçün maraqlı ola bilər.

- Qazaxıstan və Azərbaycan yeni şəhərlərin inkişafında hansı praktik təcrübələri bölüşə bilər?

- Azərbaycan “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” prinsiplərinə əsaslanan yeni şəhər ərazilərinin bərpası və yaradılması sahəsində dəyərli təcrübə nümayiş etdirir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında - Ağdam, Füzuli, Zəngilan, Laçın və digər ərazilərdə müasir şəhərsalma yanaşmalarını əhalinin qayıtması, infrastrukturun bərpası, rəqəmsallaşma, yaşıl enerji və davamlı inkişaf məqsədləri ilə birləşdirən layihələr həyata keçirilir.

Məhz bu sahədə Qazaxıstan və Azərbaycanın təcrübə mübadiləsi aparması vacibdir. Qazaxıstanın yeni aqlomerasiya miqyaslı şəhər kimi unikal Alatau nümunəsi, eləcə də Almatının monosentrik inkişaf modelindən polisentrik inkişaf modelinə keçid təcrübəsi var. Azərbaycan ərazilərin hərtərəfli bərpası, yeni yaşayış sahələrinin yaradılması, “ağıllı” həllərin tətbiqi, çətin tarixi və infrastruktur şəraitində müasir şəhərlərin formalaşdırılması sahəsində təcrübəyə malikdir. Bu cür mübadilələr təkcə memarlıq həlləri səviyyəsində deyil, həm də idarəetmə müstəvisində faydalı ola bilər: torpaq siyasəti, infrastrukturun maliyyələşdirilməsi, əsas inkişaf, rəqəmsal monitorinq, şəhərsalma qaydaları və vətəndaşların cəlb olunması.

- Müasir şəhərsalmada hansı yanaşmalar əsas götürülür?

- Müasir şəhərsalma artıq yalnız rayonlaşdırma və funksiyaların təyin edilməsi ilə məhdudlaşa bilməz. Bu gün şəhərə mürəkkəb bir sistem kimi baxılmalıdır: nəqliyyat, mənzil, iş yerləri, ətraf mühit, sosial infrastruktur, ictimai məkanlar və mədəni irs bir-biri ilə əlaqəli şəkildə planlaşdırılmalıdır. Əsas yanaşmalara polisentrik inkişaf, tranzityönümlü planlaşdırma, qarışıq istifadəli planlaşdırma, piyada və ictimai hərəkətliliyə üstünlük verilməsi, iqlim dəyişikliyinə davamlılıq, küçə, məhəllə və rayon səviyyələrində şəhər mühitinin keyfiyyətinə diqqət yetirilməsi daxildir.

Son illərdə Bakı ictimai məkanların inkişafından tutmuş əsas infrastruktur və memarlıq layihələrinə qədər yüksək səviyyədə şəhər transformasiyası nümayiş etdirib. Bundan əlavə, Bakı-2040 Baş planı polisentriklik, təkmilləşdirilmiş nəqliyyat əlaqələri, yaşıl dəhlizlər və tarixi mərkəzdən kənarda yeni rayonların inkişafı da daxil olmaqla daha dayanıqlı və insan mərkəzli inkişaf modelinə yönəlib.

- Regiondakı şəhərlər WUF13-dən hansı konkret faydalar əldə edə bilər?

- WUF13-ün əsas dəyəri hökumətləri, beynəlxalq təşkilatları, mütəxəssisləri, tədqiqatçıları, dizaynerləri və şəhər icmalarını bir araya gətirməsidir. Bu dialoq bizə bəyanlardan konkret həllərə keçməyə imkan verir, əlverişli mənzillərin tikilməsi, şəhər mərkəzlərində tıxacların azaldılması, yeni iqtisadi artım sahələrinin yaradılması, dayanıqlı nəqliyyat sistemlərinin dizayn edilməsi və məhəllələrin özünütəmin edən, təhlükəsiz və yaşana bilən hala gətirilməsi üzrə həllər təklif edir.

Regionumuzdakı ölkələr üçün WUF13 öz dayanıqlı urbanizasiya gündəliyimizi formalaşdırmaq üçün fürsətdir. Sadəcə beynəlxalq təcrübələri mənimsəməklə kifayətlənməyin, onları demoqrafik göstəricilərimizə, iqlimimizə, mədəniyyətimizə, şəhər quruluşumuza və sakinlərimizin real ehtiyaclarına uyğunlaşdırın. Əminəm ki, forumun Bakıda keçirilməsi Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasında peşəkar əməkdaşlığı gücləndirəcək və regionda daha dayanıqlı, müasir şəhər inkişafı istiqamətində mühüm addım olacaq.