Bakı, 5 fevral, AZƏRTAC

İnkişaf etməkdə olan bir çox avtomobil bazarlarında son illərdə üstün mövzu qiymət olub. İstər adi istehlakçılar, istərsə də şirkətlər və bəzi ekspertlər düşünürlər ki, avtomobilin ucuz olması həm xalq, həm də iqtisadiyyat üçün mütləq xeyirlidir. İlk baxışda bu məntiqli görünür – kim istəməz ki, əlçatan qiymətə daha çox avtomobil almaq mümkün olsun? Doğrudan da, Azərbaycanda paralel idxalın artması hesabına yeni avtomobillər rəsmi dilerlərin təklif etdiyindən xeyli aşağı qiymətlərlə alıcılara çatır. Ötən il ölkəmizdə satılan yeni avtomobillərin 75 faizə yaxını rəsmi distribütor və dilerlərdən kənar gətirilib. Bir çoxları bunu avtoparkın yenilənməsi üçün müsbət hal kimi qiymətləndirirdi. Lakin “ucuz avtomobil yaxşıdır” yanaşması geniş planda ciddi qüsurlara malikdir.

Bu fikirlər “Auto Azerbaijan” MMC-nin baş direktoru Emil İsmayılovun “Qiymətdən daha ötəsi – Azərbaycanda dayanıqlı avtomobil bazarının formalaşdırılması” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Təkcə qiymət rəqabəti aparıb bazar strukturunu nəzərə almamaq uzunmüddətli zərərlərə yol açır. Avtomobillər ölkəyə rəsmi distribütorlar və dilerlər olmadan gətirildikdə vacib nəzarət və təminat mexanizmlərindən yayınırlar. Məsələn, paralel idxalçılar adətən avtomobilə rəsmi zəmanət vermir və keyfiyyətli servis xidməti göstərmirlər. Gətirilən avtomobillər bəzən iqlimə və yanacaq növünə, proqram təminatına görə uyğunlaşdırılmayıb. Nəticədə belə avtomobillərdə problemlər çıxanda, məsələn, nasazlıq baş verəndə rəsmi servislər həmin modelə xidmət göstərməyə hazır olmur. Çünki o modelin detalları (ehtiyat hissələri) zamanında çatdırıla bilinmir və proqram təminatı istehsalçı tərəfindən təmin edilmir. İstehlakçının hüquqları pozulur və aldığı ucuz avtomobil sonda ona baha başa gələ bilər.

Məsələnin daha bir tərəfi geniş iqtisadi təsirlərdir. Bazarda paralel idxalçıların üstünlük qazanması haqsız rəqabət mühiti yaradır. Rəsmi dilerlər salonlara, servis mərkəzlərinə, kadr hazırlığına sərmayə yatırır, yeni iş yerləri yaradır, reklam və marketinq işlərinə vəsait xərcləyir, vergilərini ödəyirlər, amma az xərc çəkən idxalçılarla qiymət yarışında paralel rəqabət apara bilmirlər. Həmçinin yerli avtomobil istehsalçıları da bu haqsız rəqabətdən ciddi əziyyət çəkirlər. Bu proses nəzarətsiz davam etsə, sektorda ixtisarlar, iş yerlərinin itirilməsi və ümumiyyətlə, avtomobil biznesinin tənəzzülə uğramasına gətirib çıxara bilər. Avtopark isə başlı-başına buraxılmış, yəni heç bir istehsalçı təminatı və yaxud rəsmi servisi olmayan avtomobillərlə dolar. Bir sözlə, nəzarətsiz ucuz avtomobil axını uzun müddətdə avtomobil bazarının sivil inkişafını zədələyə bilər.

Dayanıqlı avtomobil bazarı yaratmaq üçün istehlakçılar təkcə qiymət amilindən asılı qalmaq düşüncəsindən uzaqlaşmalıdır. Keyfiyyət, təhlükəsizlik və bazarın ümumi ekosistemi ən az qiymət qədər əhəmiyyətlidir. Rəsmi distribütorlar və dilerlər bu ekosistemin əsas elementlərindəndir: onlar avtomobillərin yerli şəraitə uyğunlaşdırılmasına, zəmanətli təmirinə, orijinal ehtiyat hissələrinin təminatına və nəqliyyat vasitələrinin istismar dövrü boyu xidmət olunmasına cavabdehdirlər. Bu xidmətlər istehlakçını qoruyur, avtomobillərin yollarda təhlükəsiz qalmasını təmin edir. Dövlət qurumlarının da üzərinə vəzifə düşür. Sevindirici haldır ki, dövlətimiz artıq bəzi mühüm addımlar atıb. Məsələn, köhnə avtomobillərin idxalına yaş məhdudiyyəti tətbiq edilib, ekologiyanı yaxşılaşdırmaq üçün hibrid və elektrik avtomobillər təşviq olunur. Bu qərarların nəticəsidir ki, 2024-cü və 2025-ci illərdə ölkəyə gətirilən yeni avtomobillərin sayı kəskin artdı, avtoparkımızda daha müasir və təmiz avtomobillərin payı çoxaldı. Lakin növbəti addım yeni avtomobillərin paralel idxalı məsələsini tənzimləmək olmalıdır.

Beynəlxalq təcrübəyə nəzər salaq, qonşu Qazaxıstan bu yöndə 2025-ci ildən etibarən yeni qaydalar tətbiq edib. Belə ki, fiziki şəxslər şəxsi istifadəsi üçün ölkəyə idxal etdikləri avtomobilə (yalnız bir ədəd) xüsusi laboratoriyadan avtomobilin təhlükəsizliyini təsdiq edən şəhadətnamə almalıdırlar. Həmçinin fiziki şəxslər özləri üçün böyük avtobuslar və ya yük maşınları idxal edə bilməzlər. Yeni qaydaya görə kommersiya texnikasını yalnız rəsmi sertifikatları olan sahibkarlar idxal edə biləcəklər. Yeni normalar bazarın şəffaflığını artırmağa və qeyri-qanuni idxal sxemləri ilə mübarizəyə yönəlib. Bu kimi tənzimləmə bazara daxil olan tam yeni avtomobillərin mütləq rəsmi nəzarətdə olmasını və dəstək almasını təmin edir.

Azərbaycan Avtomobil Dilerləri Assosiasiyası (AADA) da hazırda ölkəmizdə sağlam avtomobil bazarının formalaşması üçün yeni təkliflər paketi üzərində işləyir. Məqsəd həm yollarımızda müasir, təhlükəsiz və ekoloji təmiz avtomobillərin olmasına nail olmaq, həm də istehlakçının və biznesin mənafeyini qorumaqdır. Müzakirə edilən təkliflərdən biri odur ki, bazarda satılan istənilən yeni avtomobilə (hətta fərdi qaydada gətirilsə belə) minimum zəmanət və servis təminatı məcburi olsun. Bu, rəqabət şəraitini bərabərləşdirər və alıcıların, sadəcə, nominal olaraq ucuz, amma heç bir dəstəyi olmayan avtomobilləri seçməsinin qarşısını alar.

Gələcəyə baxdıqda, Azərbaycanın avtomobil sektorundakı uğur qlobal yeniliklərin yerli tələblərlə uzlaşdırılmasından asılı olacaq. Elektrifikasiya, rəqəmsallaşma kimi qlobal trendləri mənimsəmək vacibdir, amma paralel olaraq infrastrukturun (şarj məntəqələri, servis şəbəkəsi) inkişafı da təmin edilməlidir. Diqqətçəkəndir ki, 2025-ci ildə ölkədə yeni avtomobil satışları rekord həddə çataraq təxminən 70 min ədəd olub (2024-cü ildə isə 33 min ədəd). Eyni zamanda, köhnə avtomobillərin idxalı azalmaqdadır – buna səbəb tətbiq edilmiş yaş məhdudiyyəti və digər tənzimləmələrdir. Bu tendensiya avtoparkın yenilənməsi baxımından müsbət haldır. Bu yüksəlişi davam etdirmək üçün həm avtomobilləri əlçatan saxlamaq (məsələn sərfəli kredit və ya lizinq şərtləri ilə), həm də keyfiyyət standartlarını yüksək tutmaq lazımdır. Dönüş nöqtəsində olan Azərbaycan avtomobil bazarı qlobal meyilləri yerli reallıqlara uyğun şəkildə tətbiq etməlidir. Zaman dəyişir. Sektorda zamanın tələblərinə uyğun vaxtında atılan addımlarla ölkəmiz həm istehlakçılar, həm də iqtisadiyyat üçün faydalı, müasir və dayanıqlı avtomobil bazarı formalaşdıra bilər.

Nəticə etibarilə, dayanıqlı avtomobil bazarı yaratmaq əlçatanlıqla məsuliyyət arasında düzgün tarazlığın qurulmasını tələb edir. Bəli, avtomobillər maksimal dərəcədə əlçatan olmalıdır, amma bu, keyfiyyət, təhlükəsizlik və sağlam rəqabət hesabına baş verməlidir. Diqqəti təkcə qiymətə yox, dəyərə yönəltməklə hər kəs üçün faydalı model əldə edə bilərik: alıcı münasib qiymətə aldığı avtomobilin zəmanətini və servisini də əldə edir; dövlət öz vergi gəlirlərini və yol təhlükəsizliyi, ekologiya üzrə hədəflərini qoruyur; rəsmi biznes subyektləri isə inkişaf edib iqtisadiyyata yatırım etməyə davam edirlər.

Azərbaycan avtomobil sektorunda hazırda güclü bir yüksəliş dövrünü yaşayır – 2025-ci ildə ölkəyə 123 min 319 ədəd nəqliyyat vasitəsi idxal olunub ki, bu da əvvəlki ilin göstəricisindən 34 faiz çoxdur. Elə indi, bazar böyüyərkən, strukturlaşdırıcı addımlar atmağın əsl zamanıdır. Şəffaf və qaydalara uyğun rəqabəti təşviq etməklə və rəsmi kanalları gücləndirməklə, uzun müddətdə hamının qazandığı bir avtomobil sektoru formalaşdırmaq mümkündür. Unutmayaq ki, bazarda “ucuzluğun” yaratdığı problem sonradan baha başa gələ bilər, ancaq balanslı yanaşma dayanıqlı inkişaf üçün tək yoldur.