Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası iyulun 1-də Terminologiya Komissiyasının 80 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans keçirmişdir. Konfrans iştirakçıları əvvəlcə ötən 80 ildə müxtəlif sahələr üzrə hazırlanıb nəşr edilmiş terminoloji lüğətlərin nümayiş olunduğu sərgiyə baxdılar. AMEA-nın prezidenti, akademik Mahmud Kərimov konfransı açaraq bildirdi ki, terminologiya Azərbaycan dilinin tərkib hissəsi olmaqdan əlavə, həm də dillə bağlı dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. Dilimizin inkişafında dövlətimizin başçısı Heydər Əliyevin diqqət və qayğısından, bununla bağlı Azərbaycan Prezidentinin imzaladığı Fərman və Sərəncamlarının xüsusi əhəmiyyətindən danışan natiq müxtəlif sahələr üzrə terminlərin yaradılmasının vacibliyindən və bu sahədə dilçi alimlərin qarşısında duran vəzifələrdən danışdı. Terminologiya Komissiyasının sədr müavini, filologiya elmləri doktoru Sayalı Sadıqova “Azərbaycan dili terminologiyası 80 ildə” mövzusundakı məruzəsində bildirdi ki, dil quruculuğu sahəsində qarşıda duran ən mühüm vəzifələrdən biri elm və texnikanın, iqtisadiyyat və mədəniyyətin ayrı-ayrı sahələri üzrə ana dilində terminologiyaların yaradılmasıdır. Çünki müvafiq terminlər olmadan orta və ali məktəblərdə fənlərin tədrisini lazımi səviyyədə qurmaq, dərsliklər, elmi əsərlər, qəzet və jurnallar nəşr etmək, idarələrdə yazışmalar aparmaq mümkün deyildir. Terminologiya üçün mənbələrin dəqiq müəyyənləşdirilməsində, termin yaradıcılığı üçün elmi prinsiplərin işlənilməsində hərc-mərcliyə, özbaşınalığa yol verməməyin əhəmiyyətini vurğulayan məruzəçi qeyd etdi ki, hələ 1922-ci ildə görkəmli dövlət xadimi Nəriman Nərimanovun təşəbbüsü ilə Azərbaycan Xalq Komissarları Şurası yanında “İstilah Komissiyası” yaradılmışdır. Bu komissiyanın bir illik fəaliyyəti dövründə gördüyü iş sonralar respublikamızda termin yaradıcılığı sahəsində həyata keçirilən tədbirlər üçün başlanğıc olmuşdur. 1923-cü ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanında öz fəaliyyətini davam etdirən İstilah Komissiyası Səmədağa Ağamalıoğlunun sədrliyi ilə həmin dövrdə riyaziyyata, coğrafiyaya, ictimai sahələrə aid sözlüklər hazırlamışdı. Ölkəmizdə terminologiyanın inkişafı ilə bağlı həyata keçirilən tədbirləri və onların nəticələrini xronoloji ardıcıllıqla diqqətə çatdıran natiq dedi ki, 2001-ci ildən bu sahə ilə AMEA-nın Rəyasət Heyətinin qərarı ilə yaradılmış Terminologiya Komissiyası məşğul olur. Hazırda bu qurum elmi-texniki tərəqqinin, ictimai-siyasi həyatın, terminoloji sistemlərin fasiləsiz olaraq yeniləşdiyini nəzərə alaraq həmin sahədəki dəyişiklikləri diqqətlə izləyir və terminologiyanın inkişafını düzgün istiqamətləndirməyi zəruri hesab edir. Konfransda ədəbiyyatşünaslıq və dilçilik terminlərinin tənzimlənməsi məsələsindən də ətraflı danışıldı. Filologiya elmləri doktoru Məsud Mahmudov məruzəsində dedi ki, dil haqqında elmin yarandığı ilk günlərdən onun terminoloji sistemi də təşəkkül tapmış, müəyyən təkamül dövrü keçərək formalaşmış və sabitləşmişdir. Təbii ki, ilk vaxtlar dilçilik terminləri sistemsiz, körtəbii olaraq yaranırdı. Ayrı-ayrı elm sahələrində olduğu kimi, dilçilikdə də terminlərin toplanması, təkmilləşdirilməsi məsələlərinin həlli ücün çox əsrlər keçməli idi. Azərbaycan dilçiliyinin qədim Yunan, Roma, Çin, ərəb dilçiliyi zəminində formalaşdırıldığını vurğulayan M.Mahmudov bildirdi ki, bizim dilçilik terminlərimizin toplanması, sistemə salınması, elmi cəhətdən izahı XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. Terminologiyanın bir elm kimi diferensiasiyası, formalaşması və sürətli inkişafı da XX əsrin əvvəllərində olmuşdur. Məruzəçi 1957-ci ildə Azərbaycan Elmələr Akademiyasının nəşriyyatı tərəfindən R.Rüstəmovun, M.Şirəliyevin və C.Əfəndiyevin redaktorluğu ilə nəşr olunan “Dilçilik terminləri lüğəti”ni bu sahədə ilk rəsmi lüğət kimi təqdim etdi. Bildirdi ki, hər şeydən əvvəl bu lüğətdə neçə terminin əhatə olunduğu göstərilmiş, əksər terminlərin Azərbaycan dilində qarşılığını yaratmaq və dilçiliyimizdə müəyyən tarixə malik, hamı tərəfindən qəbul edilmiş və başa düşülən köhnə terminlərin saxlanılması prinsipi əsas götürülmüş, bir çox dünya dillərində işlənən və Azərbaycan dilində qarşılığını tam şəkildə yaratmaq mümkün olmayan terminlər necə varsa, eləcə də saxlanmışdır. Məruzədə vurğulandı ki, haqqında söhbət açılan bu lüğətdən sonra 1960-cı, 1969-cu, 1989-cu illərdə də dilçilik üzrə terminlər lüğəti nəşr olunmuşdur. Həmin lüğətlərə istinadən natiq dedi ki, daha təkmilləşdirilmiş dilçilik terminləri lüğətinin yaradılması prosesində əsas üç istiqaməti: dilin öz daxili imkanlarını, rus dilində, rus dili vasitəsilə başqa dillərdən və birbaşa alınmış terminləri, digər qohum türk dillərindən alınmış terminləri nəzərə almaq və termin yaradıcılığında onların fəallıq dərəcəsini müəyyənləşdirmək vacibdir. Məruzəçi hazırda böyük akademik izahlı dilçilik terminləri lüğətinin yaradılması zərurətdən və onun əhəmiyyətindən də danışdı. Filologiya elmləri doktoru, professor Şamil Salmanov məruzəsində “Ədəbiyyatşünaslıq terminologiyasının inkişafında yeni meyllər” məsələsindən bəhs etdi. Bildirdi ki, ədəbiyyatşünaslıq predmeti və vəzifəsinin miqyasına görə daha geniş məzmunlu humanitar elmdir. Onun predmetinin tarixini və nəzəriyyəsini öyrənmək və təhlil etmək üçün qanunları , üsulları vardır ki, bunlardan ən başlıcası ədəbiyyatşünaslığın terminoloyasıdır. Təbiidir ki, bir elm sahəsi olaraq ədəbiyyatşünaslıq da terminologiyasız keçinə bilməz. Çünki ədəbiyyatşünaslığı terminologiya elmi cəhətdən sistemləşdirir, bu və ya digər hadisənin izahı təhlildə termin vasitəsilə öz yerini tapır. Əgər tədqiqatçı nəzərdən keçirdiyi əsərin realist əsər olduğunu demək istəyirsə, o, bunu “realizm” termini vasitəsilə ifadə edir. Hər bir elmdə olduğu kimi, terminologiya ədəbiyyatşünaslıqda da inkişafı, dəyişməni, yeni ilə köhnə arasında mübarizəni əks etdirir. Ədəbi-nəzəri, metodoloji fikirdəki yeni və vaxtı ötmüş meyllər arasındakı ziddiyyətlər çox vaxt məhz öz ifadəsini terminologiyada tapır, yeni konsepsiyalar ilk növbədə terminologiya sisteminin təzələnməsini tələb edir. M.F.Axundovdan başlayaraq Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında və tənqidində tamamilə yeni əsaslarla terminologiya sisteminin yarandığını bildirən Ş.Salmanov dedi ki, bu proses nəticəsində bütün sonrakı dövrlərdə, xüsusən sovet ədəbiyyatşünaslığı dövründə ədəbiyyat elmimizin terminologiya sistemi getdikcə inkişaf etmiş, təkmilləşmişdir. İndi ədəbiyyatşünaslıq həm ədəbiyyat tarixi və nəzəriyyəsinə, ədəbi tənqidə, eyni zamanda da poetikaya aid çox zəngin terminlər sisteminə malıkdir. Məhz bu imkanlardan istifadə edərək AMEA-nın müxbir üzvu, mərhum Əziz Mirəhmədov 1957-ci ildən başlayaraq bir neçə dəfə nəşr olunmuş “Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti”ni daha da təkmilləşdirərək, bir sıra terminlərin izahını və şərhlərini dürüstləşdirərək, milli ədəbiyyatşünaslığın vəzifələrinə uyğun buraya Yaxın və Orta Şərq poetikasına aid ən zəruri terminləri daxil edərək onu 1998-ci ildə “Ədəbiyyatşünaslıq ensiklopedik lüğəti” adı ilə nəşr etdirmişdir. Müasir ədəbiyyatşünaslıq terminologiyasında özünü göstərən meyllərdən ətralı söz açan, onların mahiyyətindən danışan natiq qeyd etdi ki, istər ədəbiyyatşünaslığın, istərsə də poetikanın terminologiya şəbəkəsi xeyli genişlənmişdir. Bütün bunlar ədəbiyyatşünaslığın terminologiya sisteminin öyrənilməsinin nəzəri-metodoloji məsələlərinə diqqəti artırmağı tələb edir. Konfransda “Türk xalqları üçün ortaq terminologiya məsələləri” mövzusunda AMEA-nın müxbir üzvü Afad Qurbanovun, “I türkoloji qurultayda terminologiya məsələləri” mövzusunda filologiya elmləri doktoru, professor Adil Babayevin məruzələri də maraqla qarşılandı.