Bakı, 6 fevral, AZƏRTAC

2023-cü il fevralın 6-da Türkiyənin Kahramanmaraş şəhərində baş vermiş dağıdıcı zəlzələ yalnız təbii fəlakət deyil, eyni zamanda, dövlətlər və xalqlar arasında həmrəyliyin sınağı oldu. Bu ağır günlərdə Azərbaycanın Türkiyəyə göstərdiyi dərhal, ardıcıl və hərtərəfli dəstək beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən nümunəvi qardaşlıq modeli kimi dəyərləndirildi.

Hatay Mustafa Kamal Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müəllimi, beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Nəzrin Əlizadə həmin ağır günlərin canlı şahidi kimi yaşadıqlarını, eləcə də baş verən prosesləri beynəlxalq münasibətlər prizmasından dəyərləndirərək AZƏRTAC-la bölüşüb. Müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik.

- Nəzrin xanım, siz zəlzələnin ən ağır günlərini Hatayda, dağıntıların içində insanların acısını birbaşa yaşayaraq gördünüz. Həmin anlarda Azərbaycan xilasedicilərinin Hataya gəlişi, “tək deyilsiniz” mesajı sizə nə hiss etdirirdi?

- 2023-cü il fevralın 6-da Kahramanmaraşda baş verən və təsirini ən ağır şəkildə Hatayda göstərən dağıdıcı zəlzələlər təkcə böyük bir insani fəlakət deyil, eyni zamanda, dövlətlər və xalqlar arasında həmrəyliyin real sınağı oldu. Həmin dövrdə Hatay Mustafa Kamal Universitetində yeni fəaliyyətə başlayan biri kimi zəlzələni birbaşa yaşamış olmağım bu prosesi həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə dərindən hiss etməyimə səbəb oldu.

Zəlzələdən dərhal sonra ilk dəstəyi, - Hataya yeni köçdüyümüz üçün tanışlarımızın az olmasına baxmayaraq, - bütün imkansızlıqlara rəğmən bir-birinə sahib çıxan yerli əhalidən gördük. Daha sonra Azərbaycanın Türkiyədəki səfirliyi tərəfindən zəlzələ bölgələri üçün təyin olunmuş nümayəndələrin bizimlə əlaqə saxlaması, çətin günlərimizdə yanımızda olmağa çalışması və yenidən həyata bağlanmağımız üçün dəstək göstərməsi yaddaşımda silinməyəcək bir həmrəylik nümunəsi kimi qaldı. Bu prosesdə Azərbaycanın Türkiyəyə göstərdiyi sürətli, genişmiqyaslı və fasiləsiz dəstək iki ölkə arasındakı münasibətlərin təkcə diplomatik müstəvidə deyil, eyni zamanda, ictimai və emosional səviyyədə nə qədər dərin olduğunu bir daha göstərdi. Zəlzələni birbaşa yaşamış biri kimi deyə bilərəm ki, dağıntılar altında hiss olunan ən güclü duyğulardan biri “yalnız buraxılmamaq” hissi idi. Dağıntılar altından yüksələn “Məni eşidən varmı?” fəryadlarına azərbaycanlı axtarış-xilasetmə qruplarının “Siz tək deyilsiniz” cavabı bu hissin simvolik ifadəsi oldu.

- Zəlzələdən sonra günlərlə davam edən qorxu, itkilər və qeyri-müəyyənlik şəraitində Azərbaycan həkimlərinin, xilasedicilərinin və könüllülərinin bölgədə qalaraq son ana qədər çalışması yerli əhali üçün nə ifadə edirdi? Siz bunu bir Hatay sakini kimi necə xatırlayırsınız?

- Azərbaycandan gələn axtarış-xilasetmə qrupları, səhiyyə işçiləri və könüllülər yalnız dağıntılar altında qalan insanlara çatmaqla kifayətlənmirdilər. Onlar, eyni zamanda, sarsılmış ruhlara toxunur, ümidsizliyin içində ümid verir, qorxunun yerini güvən hissi ilə doldururdular. O günlərdə göstərilən bu dəstək təkcə fiziki yardım deyildi, bu, “yalnız deyilsiniz” mesajının canlı təcəssümü idi. Hər bir xilas edilən can, hər bir sıxılan əl, hər bir təsəlli dolu baxış insanların ayaqda qalmasına, həyata yenidən bağlanmasına kömək edirdi. Bu mənzərə bir daha göstərdi ki, humanitar yardım, sadəcə təcili ehtiyacları qarşılamaq deyil, eyni zamanda, xalqlar arasında etimadı möhkəmləndirən, ortaq taleyə və qardaşlığa söykənən güclü bir həmrəylik körpüsüdür və ən təsirli yumşaq güc nümunələrindən biridir. Mən Hatay xalqı ilə birlikdə “əsrin fəlakəti” adlandırılan bu zəlzələni şəxsən yaşayarkən, eyni zamanda, insani səviyyədə tək və kimsəsiz olmadığımızı da dərindən hiss etdim. Fəlakətdən dərhal sonra ortaya çıxan həmrəylik, sadəcə maddi yardımlar deyildi, ortaq tarix, mədəniyyət və tale şüurundan qidalanan güclü mənəvi bağların real təzahürü idi. Bu prosesdə göstərilən dəstək və həmrəylik böhran anlarında ictimai dayanıqlığın və qardaşlıq hüququnun nə qədər həlledici olduğunu bir daha sübut etdi.

- Bu faciəni şəxsən yaşamısınız. O günlərdən sonra “qardaşlıq”, “dövlətlərarası həmrəylik” anlayışlarına baxışınızda nə dəyişdi və Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini bu təcrübə fonunda bir alim, müəllim kimi necə dəyərləndirirsiniz?

- Beynəlxalq münasibətlər prizmasından baxdıqda, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərin qarşılıqlı şəkildə işləyən möhkəm “yumşaq güc” əlaqəsi olduğu aydın görünür. Türkiyə uzun illərdir ki, Azərbaycanla mədəni diplomatiya, iqtisadi əməkdaşlıq, təhsil sahəsində qarşılıqlı əlaqələr və siyasi dəstək vasitəsilə sıx və təsirli münasibətlər qurur. Lakin bu münasibətlər heç vaxt təktərəfli olmayıb. Eyni zamanda, Azərbaycan da Türkiyəyə öz yumşaq güc imkanları ilə mühüm töhfələr verir. Azərbaycan çoxölçülü humanitar yardım yanaşması ilə böhranlardan zərər çəkmiş bölgələrə yalnız rəmzi jestlərlə deyil, institusional, planlı və davamlı dəstək göstərir. Bunun ən bariz nümunələri sırasında Türkiyədə 2021-ci və 2024-cü illərdə baş vermiş genişmiqyaslı meşə yanğınları, eləcə də 2023-cü il 6 fevral zəlzələləri zamanı göstərilən kömək dayanır. Bu dəstək bir daha sübut etdi ki, Azərbaycan üçün qardaşlıq təkcə sözlə deyil, çətin günlərdə konkret əməllərlə ifadə olunan bir dəyərdir. Azərbaycandakı dövlət qurumları və vətəndaşlar tərəfindən toplanan maddi və mənəvi yardımlar Türkiyəyə çatdırılıb, yenidənqurma prosesinə dəstək məqsədilə maliyyə töhfələri açıqlanıb. Zəlzələdən sonrakı dövrdə Kahramanmaraşda “Azərbaycan Məhəlləsi” adlandırılan yaşayış layihəsinin salınması da bu dəstəyin yalnız təcili yardım mərhələsi ilə məhdudlaşmadığını, uzunmüddətli bərpa və yenidənqurma prosesini də əhatə etdiyini göstərir.

Bütün bu faktlar Azərbaycanın humanitar yardım potensialının böhran anlarında ortaya çıxan keçici bir refleks kimi deyil, institusionallaşmış xarici siyasətin tərkib hissəsi olduğunu göstərir. Bu yardımlar, eyni zamanda, iki ölkə arasındakı münasibətlərin təkcə emosional yaxınlığa deyil, konkret və davamlı əməkdaşlığa əsaslanan bir təsir mühitinə çevrildiyini də sübut edir. “Əsrin fəlakəti” adlandırılan bu zəlzələ Türkiyənin ictimai yaddaşında silinməsi mümkün olmayan dərin bir yara açıb, xüsusilə Hatay və Hatay Mustafa Kamal Universiteti üçün çox ağır itkilərə səbəb olub. Bu böyük fəlakətdə universitet 35 akademik əməkdaşını, 23 inzibati işçisini, 32 fəhlə və müqaviləli əməkdaşını, eləcə də 105 tələbəsini itirib. Bu itkilər, sadəcə statistik rəqəmlər deyil, bilik istehsal edən, əməyi daşıyan və gələcəyin ümidi olan bir nəslin itirilməsi deməkdir. Daha elmi prizmadan baxıldıqda isə “Əsrin fəlakəti” təkcə əsrin ən böyük təbii fəlakətlərindən biri deyil, eyni zamanda, iki qardaş xalq arasında “əsrin qardaşlığının” möhkəmləndiyi tarixi bir dönüş nöqtəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Fəlakətin yaratdığı dağıntı acının ortaqlaşdırıcı təsiri ilə həmrəyliyi dərinləşdirib, insani və ictimai bağların böhran anlarında necə gücləndiyini açıq şəkildə ortaya qoyub.

Fürsətdən istifadə edərək zəlzələdə həyatını itirən bütün əməkdaşlarımızı və insanlarımızı dərin hörmət və ehtiramla yad edirəm.