Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

ELM VƏ TƏHSİL

İrəvanın coğrafi mövqeyi və təbii şəraiti - alimlərin şərhi

İrəvanın coğrafi mövqeyi və təbii şəraiti -  alimlərin şərhi

Bakı, 7 yanvar, AZƏRTAC

Azərbaycan türklərinin qədim yurdları olan indiki Ermənistan adlanan ərazinin, o cümlədən İrəvan şəhərinin təbii şəraitinin öyrənilməsi hazırda oradan məcburi şəkildə digər ərazilərə köçürülmüş xalqımızın etnolandşaft yaddaşının təzələnməsində çox vacib və önəmli yerə malikdir. Bu məsələnin ciddi şəkildə araşdırılması həm də dünyanın siyasi, iqtisadi və sosial həyatında baş verən hadisələrlə də sıx bağlıdır. Dünyada siyasi tarazlığı qoruyub saxlayan, onu istiqamətləndirən Avrasiya materikidir. Burada siyasi tarazlığın pozulması bütün dünyada siyasi iqlimin dəyişməsinə və yenidən qurulmasına təsir edir. Qeyd olunan materikin kənarlarında baş verən geopolitik dəyişmələr və münaqişələr dünyadakı siyasi və iqtisadi proseslərin yenidən qurulmasından xəbər verir. Avrasiyada geosiyasi tarazlığın qorunub saxlanmasında isə tarix boyu materikdə mərkəzi mövqe tutan türk xalqlarına böyük ehtiyac olub. Bu səbəbdəndir ki, Türk Dövlətləri Birliyinin yaranmasına rəvac verilib. Hazırda Qafqazda da geosiyasi vəziyyət mürəkkəbdir və ayrı-ayrı dövlətlərin siyasi maraqlarının kəskin şəkildə toqquşduğu əraziyə çevrilib. Mövcud vəziyyətdən dövlətimizin uğurla çıxması bilavasitə hökumətimizin apardığı siyasi kursla sıx bağlıdır. Bu yaxınlarda Prezident İlham Əliyevin dəstəyi ilə Qərbi Azərbaycan İcmasının yaradılması da təsadüfi deyildir. Sosial-iqtisadi və siyasi hadisələr müəyyən məkanda cərəyan edir və formalaşır. Hər bir məkanın isə özünəməxsus coğrafi vəziyyəti və təbii şəraiti mövcuddur. Bunlara müvafiq olaraq İrəvan şəhərinin təbii şəraitinin, həmçinin coğrafi mövqeyinin öyrənilməsi, onun ictimaiyyətə çatdırılması olduqca vacib və maraqlıdır.

Bu fikirlər coğrafiya üzrə fəlsəfə doktorları Mirnuh İsmayılov və Səidə Zeynalovanın həmmüəllifi olduqları məqalədə yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

İrəvan şəhərinin əlverişli coğrafi mövqeyi və təbii şəraiti qədimdən bu ərazilərin insanlar tərəfindən məskunlaşmasına imkan yaradıb. Ətraf dağlıq ərazilərə nisbətən iqlimin mülayimliyi, relyefdə hamarsəthli plato-düzənliklərin üstünlüyü, məhsuldar torpaq-bitki örtüyü, əlçatan şirin su mənbələri və müxtəlif tərkibli tikinti materialları ilə zənginlik İrəvan şəhərinin yerləşdiyi ərazini tarixən insanların həyat fəaliyyəti üçün cəlbedici edib. İrəvan Qərbi Azərbaycan yaylasının mərkəzi hissəsini tutan Orta Araz çökəkliyindəki Ağrı düzənliyinin şimal-şərqində yerləşir. İrəvan şəhərinin yerləşdiyi çökəklik üç tərəfdən hündür dağ silsilələri ilə əhatə olunub. Şəhəri şimal-qərbdən Ağrıdağ, şimaldan Qarnıyarıq, Boztəpə və Dərəbaşı, şərqdən isə Qızılı dağları əhatələyir.

Cənuba doğru İrəvan dağdaxili çökəkliyi tədricən Araz çayı dərəsinə doğru alçalır. Şəhər iri su hövzələrindən kənarda yerləşir. Nisbətən yüksək oroqrafik hündürlüyə malik şəhərin ərazisində ən alçaq yerin okean səviyyəsindən hündürlüyü 860 metr, ən yüksək hissəsi isə 1510 metrə çatır.

İrəvan şəhərinin yerləşdiyi Orta Araz çökəkliyi mürəkkəb geoloji quruluşa malik tektonik əyilmə-qırılma zonasına uyğun gəlir. Qeyd olunan çökəklik tektonik quruluşuna görə bir-birindən fərqli iki sinklinoriuma müvafiq olaraq Naxçıvan və Ağrı düzənliklərindən ibarət iki fiziki-coğrafi vilayətə ayrılır. Orta Araz çökəkliyinin Naxçıvan düzənliyi hazırda əsasən Azərbaycan Respublikasının sərhədləri daxilində yerləşir. İndiki Ermənistan ərazisində yerləşən Ağrı düzənliyinin şimal-şərq hissəsinə bəzən İrəvan çökəkliyi də deyilir.

İrəvanda seysmiklik 6-7 bala çatır. Lakin şəhərin bəzi rayonlarında bu kəmiyyət 8 və bəzən də 9 balla qiymətləndirilir.

Kiçik Qafqaz və Pont dağlarının yaratdığı baryer effekti və eyni zamanda, mütləq hündürlüyünün çox olması burada subtropik iqlim qurşağının özünəməxsus kifayət qədər kontinental iqlim tipinin yaranmasına şərait yaradır. Ağrı (İrəvan) düzənliyinin yayı çox isti keçir. Havanın illik temperatur amplitudası 32 dərəcəyə çatır. İl ərzində 200-300 mm yağıntı düşür. Yay ayları nisbətən yağıntılı keçir.

Uzunluğu 141 km olan Zəngi çayı Göyçə gölündən başlayaraq İrəvan şəhərindən keçir və onu iki hissəyə bölür. Aşağı axında Zəngi çayı Türkiyə ilə sərhəddə Araz çayına qovuşur. Əsasən yeraltı sular, atmosfer yağıntıları və qar ərinti suları ilə qidalanır.

İrəvan ərazisi Ağrıdağ düzənliyinin şimal-şərqində yerləşir. Torpağın əmələ gəlməsi prosesi zəif təbii bitki örtüyü olan quru kontinental iqlimdə baş verir, buna görə də torpaqlar zəif humus qatına malik yarımsəhra tipinə aiddir. Yağıntının az olması və yüksək buxarlanma qabiliyyəti ərazidə qədimdən suvarmanın tətbiqinə şərait yaradır.

Geniş yayılmış torpaq növü qəhvəyi torpaqlardır. Qəhvəyi torpaqların şəhər daxilində müxtəlif yarımtiplərinə rast gəlinir. Bu torpaqlar şəhərin əsas hissələrində demək olar ki, texnogen çirklənməyə və deqradasiyaya məruz qalıb.

Bir sıra alimlərə görə, florasının xarakterinə əsasən Orta Araz çökəkliyi Qərbi Azərbaycan-İran flora vilayətinin bir hissəsi hesab edilir. Bu florostik əyalət Kiçik Asiya, Qərbi Azərbaycan və İranın semiarid və arid bölgələrini əhatə edir. Bu flora əyalətində endemik bitki növlərinin sayı ümumi tərkibin 20 faizini təşkil edir. Orta Araz çökəkliyində yovşan və şoran yarımsəhra bitkiləri üstünlük təşkil edir.

Halofit formasiyalı bitki örtüyü 500-1400 metr hündürlükdə yayılıb. Bu bitki formasiyaları İrəvan çökəkliyinin şoran torpaqları üçün xarakterikdir. Əksər hallarda halofitlər şirəli olur. Ətli şorangə yüksək şoranlaşmış torpaqlarda və quru şoran torpaqlarda çox geniş yayılıb.

Avan çökəkliyi və Kotay yaylasında ot bitkilərindən ibarət dağ-çöl qurşağı geniş sahə tutur. Relyefin müxtəlifliyi və hündürlük fərqinin 500 metrdən çox olması şəhər landşaftının formalaşmasında əsas rol oynayır. Relyefin mürəkkəbliyi şəhərsalma üçün çətin şərait yaradır. Şəhər ərazisində relyefin morfometrik təhlilləri göstərir ki, burada hamar səthlər 40 faiz, az meylli yamaclar 50 faiz, dik yamaclar isə ərazinin 10 faizini əhatə edir.

Hazırda İrəvan şəhərinin əhatə etdiyi ərazidə mövcud landşaftların 26 faizi təbii, 74 faizi isə antropogen komplekslərdir. Təbii landşaftlar əsasən şəhərətrafı ərazilərdə, çay vadilərində və şəhər daxilindəki kiçik meşəlik ərazilərdən ibarətdir.

Tarixən sənaye-texnogen landşaftların yerləşməsi çay vadiləri ilə məhdudlaşırdı. İndi isə bu landşaftlara şəhərin müxtəlif hissələrində rast gəlmək mümkündür. Bütün dövrlərdə şəhər landşaftının əmələ gəlməsi və dinamikasında əsas amillər iqlim, geoloji-geomorfoloji faktorlar, o cümlədən ərazinin təbii landşaft xüsusiyyətləri əsas rol oynayıb.

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

İspaniya insanabənzər meymunlar haqqında qanun qəbul edən ilk ölkə olacaq

Türkiyə, Azərbaycan və ŞKTC-nin qadın sahibkarları əməkdaşlıq məsələlərini müzakirə ediblər

Ev heyvanına sahib olmaq psixi sağlamlıq üçün əhəmiyyətlidir

İlon Mask “Windows”dakı nasazlığı İT tarixində ən böyük uğursuzluq adlandırıb

Gürcüstan və Çin nümayəndə heyətləri Orta Dəhlizin inkişaf perspektivlərini müzakirə ediblər

Blinken: İsraillə HƏMAS arasında atəşkəs üzrə danışıqlar sona yaxınlaşıb

Ukrayna və Böyük Britaniya müdafiə imkanlarının inkişafına dair saziş imzalayıblar

Çaqqalın hücumuna məruz qalan Şəki sakini xəstəxanalıq olub

İdman jurnalistləri arasında Milli Mətbuat Gününə həsr olunmuş intellektual yarış keçirilib

Avropa Universitet Oyunları: Azərbaycan badmintonçularından ibarət komanda növbəti dəfə uduzub

Kəlbəcər rayonunda mina hadisəsi baş verib, xəsarət alanlar var

Gürcüstanda amnistiya nəticəsində məhkumların 10 faizi azadlığa çıxacaq

“Əl-Cəzirə” rəsmisi BAMF-ın fəxri mükafatına layiq görülüb

Muxtar Babayev: Bütün fikirləri nəzərə alaraq dayanıqlı inkişafa nail olmağa çalışmalıyıq

Bəzi dairə seçki komissiyalarının tərkibində dəyişiklik edilməsi barədə
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının QƏRARI

2024-cü il sentyabrın 1-nə təyin edilmiş Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə növbədənkənar seçkilərdə Ədalət Partiyasının səlahiyyətli nümayəndələrinin və maliyyə məsələləri üzrə səlahiyyətli nümayəndələrinin qeydə alınması haqqında
 Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının QƏRARI

2024-cü il sentyabrın 1-nə təyin edilmiş Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə növbədənkənar seçkilərdə Vəhdət Partiyasının səlahiyyətli nümayəndələrinin və maliyyə məsələləri üzrə səlahiyyətli nümayəndələrinin qeydə alınması haqqında 
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının QƏRARI

2024-cü il sentyabrın 1-nə təyin edilmiş Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə növbədənkənar seçkilərdə Azad Vətən Partiyasının səlahiyyətli nümayəndəsinin qeydə alınması haqqında
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının QƏRARI

2024-cü il sentyabrın 1-nə təyin edilmiş Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə növbədənkənar seçkilərdə Müsavat Partiyasının səlahiyyətli nümayəndələrinin və maliyyə məsələləri üzrə səlahiyyətli nümayəndəsinin qeydə alınması haqqında
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının QƏRARI

2024-cü il sentyabrın 1-nə təyin edilmiş Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə növbədənkənar seçkilərdə Gələcək Azərbaycan Partiyasının səlahiyyətli nümayəndələrinin və maliyyə məsələləri üzrə səlahiyyətli nümayəndələrinin qeydə alınması haqqında
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının QƏRARI

2024-cü il sentyabrın 1-nə təyin edilmiş Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə növbədənkənar seçkilərdə səsvermənin yeri və vaxtı barədə seçicilərin məlumatlandırılmasına dair bildirişlərin forması, sayı və hazırlanması qaydası haqqında 
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının QƏRARI

Çimərlik voleybolu üzrə Azərbaycan çempionatlarının qalibləri mükafatlandırılıblar

Mərkəzi Seçki Komissiyasının 2024-cü il 15 iyul tarixli iclas protokolunun təsdiq edilməsi barədə
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının QƏRARI

Sorğu: Demokratlar Partiyasında əksəriyyət Kamala Harrisin prezident olmasını istəyir

“ARAF” kuboku uğrunda konkur yarışlarına start verilib

® Azərbaycan dili üzrə natiqlik çempionatının yarımfinal mərhələsi yekunlaşıb

Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu Astara rayonunda arxeoloji qazıntıları davam etdirir

Cari ilin 6 ayında AKTA-ya 20 subyekt üzv qəbul olunub

Naxçıvan şəhərində ət satışı məntəqəsində ciddi nöqsanlar aşkarlanıb

Avropa Universitet Oyunları: Azərbaycan badmintonçularından ibarət komanda Litvaya məğlub olub

İyulun 20-22-də “Yalan məlumatların ifşası: Dezinformasiyaya qarşı mübarizə” mövzusunda II Şuşa Qlobal Media Forumu keçiriləcək

Probasiya sahəsində Türkiyə ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi imkanları müzakirə edilib

Yalçın Rəfiyev: İqlim maliyyə fəaliyyət fondu vasitəsilə 1 milyard dollar vəsait toplamağa çalışırıq VİDEO

Türkiyənin Milli Hərbi Dəniz Qüvvələri sabah Şimali Kiprdə 50 gəmi ilə parad keçirəcək

İstanbulda Osmanlı dövrünə aid tarixi saray muzey kimi istifadəyə verilib

Göygöldə “Ekoloji maarifləndirmədən başlayan yaşıl gələcək” mövzusunda təlim proqramı təşkil edilib

Uşaqlıq xəyallarını gənclik hədəflərinə çevirmək zamanıdır

II və III ixtisas qrupları üzrə qəbul imtahanlarının nəticələri açıqlanıb: bir nəfər 400 bal toplayıb

COP29 Akademiyasının rəsmi açılış mərasimi keçirilib

“Dərman vasitələrinin, dərman maddələrinin və tibb vasitələrinin dövlət qeydiyyatına alınması, dövlət reyestrinə daxil edilməsi və dövlət reyestrinin aparılması Qaydaları”nın təsdiq edilməsi və “Dərman vasitələrinin dövlət qeydiyyatına alınması və reyestrinin aparılması Qaydaları”nın təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 13 iyul  tarixli 108 nömrəli Qərarının ləğv edilməsi barədə
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin QƏRARI

149 il əvvəl əkilən toxumlar gülüstan yaratdı

® “INMerge” İnnovasiya Sammiti nədir?

“Texnologiya və innovasiyalar” işçi qrupunun birinci yarımil üzrə fəaliyyətə dair növbəti iclası keçirilib

Avstraliyalı xokkeyçi Olimpiadada iştirak üçün barmağının bir hissəsini amputasiya etdirib

Saymon Still: COP29 bizə çox böyük ümidlər verir

Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan rayonlarında Bərpa, Tikinti və İdarəetmə Xidməti tərəfindən 3 rayonda görülən işlər açıqlanıb VİDEO

Mərkəzi Seçki Komissiyasının növbəti iclası keçirilib

Fransanın Azərbaycana qarşı hüquqi və siyasi reallığa sığmayan bəyanatlarının heç bir təsiri olmayacaq  - ŞƏRH

Nigar Arpadarai: Çalışırıq ki, bütün tərəfdaşlar COP29-a öz töhfələrini versinlər

Xarici siyasət uğurlarımız Azərbaycan Prezidentinin beynəlxalq arenada nüfuzunun ifadəsidir  ŞƏRH

Muxtar Babayev: COP29 sədrliyi olaraq, regional fəaliyyətlərlə bağlı təşəbbüslər irəli sürmüşük

® Məlahət Qəhrəmanova: Kimyəvi maddələrdən çox istifadə, keyfiyyətsiz qida və normal həyat rejiminin olmaması saçlara böyük zərər verir

Elm və təhsil naziri Xaçmazda vətəndaşlarla görüşüb

Bolnisidə “Ana dilimizi sevək və sevdirək” layihəsinin iştirakçıları mükafatlandırılıb

Azərbaycan Premyer Liqası və Kubokunda yeni mövsümün təqvimi açıqlanıb

“Avropa Siyasi Birliyi” Zirvə toplantısında Azərbaycan Prezidentinə olan yüksək diqqət ölkəmizin qitə üçün önəminin göstəricisidir - ŞƏRH

Ölümlə nəticələnən qəzada xəsarət alan sürücü barədə qətimkan tədbiri seçilib

Məhkumlara narkomaniyanın zərərli təsirləri barədə məlumat verilib

Azərbaycan güləşçiləri Dünya Seriyasının növbəti mərhələsində mübarizə aparacaqlar

Avropa İttifaqı və Serbiya litium tədarükünə dair saziş imzalayıb

“YAŞAT” Fondunun Londondakı yay məktəbi maraqlı məqamlarla yadda qalır

Qaydar Abdikerimov: Azərbaycan Orta Dəhlizin əsas aparıcı ölkələrindən biridir

"İpək yolları gənclərin gözü ilə" adlı fotomüsabiqəyə qeydiyyatın vaxtı uzadılıb

Ersin Tatar: Kipr türklərinə yaxın münasibətinə görə Prezident İlham Əliyevə səmimi-qəlbdən minnətdaram

Yerli kiçik və orta biznes nümayəndələrinə COP29 tərəfdaşlıq proqramı təqdim olunub

Moldova portalı Prezident İlham Əliyevin “Avropa Siyasi Birliyi”nin Zirvə toplantısında iştirakından yazıb

Emmanuel Makron Fransanın ekoloji öhdəliklərinə qarşı çıxır

Bugünədək azad edilmiş ərazilərdə yerquruluşu üzrə görülən çöl ölçmə işlərinin həcmi açıqlanıb

Media nümayəndələri üçün növbəti “Sosial jurnalistika” təlimi təşkil edilib

Azərbaycanı “Paris-2024”də təmsil edəcək paracüdoçular bəlli olub

Azİİ e-Kitab Evinə “EBSCO Discovery Service”dən ödənişsiz istifadə imkanı verilib

İlin birinci yarısında 187 repatriantla sosial reabilitasiya işi aparılıb

Mağazada ödəmə terminalını talayan şəxs saxlanılıb

Azərbaycan Aktauda keçirilən “Şimal-Cənub” nəqliyyat ticarət-ixracat forumunda təmsil olunur

Naxçıvanda “İqlim dəyişikliyi və insan hüquqları” mövzusunda konfrans keçirilib

Yeni doğulmuş uşağın ölməsi faktı ilə bağlı başlanmış cinayət işinin istintaqı yekunlaşıb

İT sistemlərində yaranan problem Britaniyada bir çox sektora təsir göstərib

® “Euromoney” ABB-ni “İlin ən yaxşı bankı” seçdi!

Stenli Kubrikin doğum günündə “Parıltı”nın çəkilişləri barədə film nümayiş olunacaq

DOST Agentliyinin Müşahidə Şurasının iclası keçirilib

Marneulidə 50-yə yaxın azərbaycanlı gənc “International Cultural Programs” təlimində iştirak edib

Ağdamda ekoloji məsələlər üzrə işçi qrupun iclası keçirilib YENİLƏNİB VİDEO

Əqli Mülkiyyət Agentliyi texnologiyaların kommersiyalaşdırılmasına dəstək verir

Məzahir Pənahov: Parlament seçkilərində iştirak etmək üçün 806 nəfər dairə seçki komissiyalarına müraciət edib VİDEO

Qanunvericiliyə edilən dəyişikliklər mobillik sahəsində effektiv tənzimlənmənin tətbiqinə şərait yaradır

Aİ Ermənistanla viza rejiminin liberallaşdırılması ilə bağlı dialoqa başlamaq məsələsini müzakirə edəcək

Bölgələrdə fermerlərə səyyar xidmət göstərilir

Milli Kitabxanada professor Ceyran Mahmudovaya həsr olunmuş kitab sərgisi açılıb

Azərbaycan millisinin baş məşqçisi: Portuqaliya yığması barədə geniş danışmağa ehtiyac yoxdur

MSK daha 5 siyasi partiyanın səlahiyyətli nümayəndələrini qeydə alıb VİDEO

“Şerif”in futbolçusu: Bakıda “Zirə”yə qalib gələcəyimizə inanırdıq

Bakıda təhlükəli və qurumuş ağacların götürülməsi davam etdirilir

Rövzət Qasımov: Səsvermənin yeri və vaxtı barədə seçicilərin məlumatlandırılmasına dair bildirişlərin paylanılması kütləvi şəkildə həyata keçirilir

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq edilib

30 ildən sonra nəşi tapılan şəhid Bəxtiyar Hümbətov Yevlaxda torpağa tapşırılıb

Dördüncü “Yüksəliş” müsabiqəsinin final mərhələsinə start verilib YENİLƏNƏCƏK VİDEO

Elektron Təhlükəsizlik Xidməti “Windows” əməliyyat sistemini yeniləməməyi tövsiyə edir

AZƏRTAC-ın fotoqrafları mükafatlandırılıblar

Bakıda tanışını itələyərək öldürməkdə şübhəli bilinən şəxslə bağlı cinayət işi başlanıb

Agentlik I sinfə qəbul prosesi ilə bağlı valideynlərə çağırış edib