Layihə sentyabrın 1-də başlamaqla 3 il müddətinə nəzərdə tutulub

Bakı, 17 iyul, Nihad Budaqov, AZƏRTAC

Azərbaycan Çindən Tyan-Şan dağları boyunca Qırğızıstan, Türkmənistan, İran və Türkiyə ərazisinədək uzanan geniş bir ərazidə aktiv tektonikanın və zəlzələlərin tədqiq edilməsinə yönəlmiş meqalayihəyə qoşulub. Azərbaycanın bu mühüm layihədə iştirakı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasındakı (AMEA) gənc Azərbaycan alimlərinin Oksford, Kembric universitetlərinin alimləri, habelə BP şirkətinin aparıcı mütəxəssisləri ilə əməkdaşlıq etməsi üçün gözəl imkan yaradır. Tədqiqatlar geoloji inkişafın tarixi, eləcə də tədqiq olunan regionlarda və bitişik ərazilərdə aktiv tektonik proseslərin, seysmik aktivliyin və potensial təbii risklərin ətraflı xəritələşdirilməsi sahəsində yeni mühüm məlumatlar əldə etməyə imkan verəcək.

Xəzər regionunda böyük iş təcrübəsi olan, bölgənin geologiyasını mükəmməl bilən və BP tərəfindən layihəyə rəhbərlik edən “BP-Azerbaijan” şirkətinin geoloji-kəşfiyyat və qiymətləndirmə işləri üzrə vitse-prezidenti Qreq Rayli AZƏRTAC-a müsahibə verib. Müsahibəni təqdim edirik.

- Cənab Rayli, Azərbaycanın bu meqalayihəyə qoşulması fikri necə yarandı? AMEA, Böyük Britaniyanın Oksford və Kembric universitetləri, habelə BP kimi mühüm qurumların mütəxəssislərini bir araya gətirməyi necə bacardınız?

- Əslində bütün bunların necə baş verdiyi olduqca maraqlı hadisədir. Bildiyiniz kimi, neft və qaz sənayesi elm və mühəndisliyi özündə birləşdirir.

Azərbaycanın bu meqalayihəyə qoşulmasının təşəbbüskarı, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü olan dünya şöhrətli alim, professor Rəşid Cavanşir olub və o, BP-də işləməyə başlamazdan əvvəl AMEA-nın Dərin Neft və Qaz Sahələrinin Problemləri İnstitutunun elm üzrə direktor müavini işləyib və orada ilk dəfə Kanada, ABŞ və İngiltərədəki şirkətlərlə birgə tədqiqatların aparılmasına dair müqavilələr bağlayıb. O, 200-dən çox kitab və məqalə dərc edib, “Energy Sources” (ABŞ) jurnalının regional redaktoru işləyib və “Journal of Petroleum Science and Engineering” (Niderland) jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olub. O, BP-də bir sıra rəhbər vəzifələrdə çalışıb, eyni zamanda, 2003-2006-cı illərdə Şimal dənizinin (Şotlandiya) cənub hissəsində əməliyyatlar üzrə biznes bölümünün rəhbəri, 2009-2012-ci illərdə Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə üzrə regional prezident və daha sonra isə 2012-2015-ci illərdə BP-nin (London) strategiya və inteqrasiya məsələləri üzrə baş vitse-prezidenti olub.

R.Cavanşir bu mühüm əməkdaşlığı təşkil etmək üçün öz unikal təcrübəsindən istifadə etdi və Azərbaycanının və Böyük Britaniyanın elm ictimaiyyətləri ilə çalışdı.

Həmçinin AMEA-nın vitse-prezidenti, akademik İbrahim Quliyevin rəhbərliyi ilə akademiyanın alimlərini və professor Riçard Uolkerin rəhbərliyi ilə Böyük Britaniyanın məşhur fədakar alimlərini özündə birləşdirən son dərəcə səriştəli mütəxəssislər qrupunu da xüsusi qeyd etmək istərdim. İ.Quliyev həmişə dünyanın ən böyük elmi mərkəzləri ilə əməkdaşlığın tərəfdarı olan, müzakirələrə açıq, gənc alimlərlə işləməyə böyük diqqət ayıran dinamik bir alim olub və bu cür də qalır. AMEA-nın müasir avadanlıqlarla təchiz olunmuş bir elmi mərkəz kimi malik olduğu texniki bazası, dünyanın elmi institutları ilə oxşar layihələr üzrə əməkdaşlıqda uğurlu iş təcrübəsi bu layihə çərçivəsində araşdırmaların ən yüksək səviyyədə aparılacağını inamla deməyə imkan verir.

Qeyd etmək istərdim ki, əvvəllər BP şirkətində qlobal geoloji-kəşfiyyat və tədqiqat işlərinə məsul olan doktor Mayk Deyli, Böyük Britaniyanın Oksford Universiteti ilə birlikdə bu layihədə iştirak edir. Onun təcrübəsi və biliyi, şübhəsiz ki, layihənin həyata keçirilməsinə kömək edəcək. Beləliklə, bu layihə yüksək elmin tərəqqisinə və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın inkişafına sadiq olan alimlərin güclü entuziazmı nəticəsində ərsəyə gəlib.

- Seysmik və tektonik proseslərin öyrənilməsinin əhəmiyyəti zəlzələlərin baş verdiyi, tektonik proseslərin aktiv olduğu regionlar üçün xüsusilə aktualdır. Bu yaxınlarda Xəzər dənizində çox sayda neft və qaz yatağının olduğu ərazidə palçıq vulkanının püskürməsi bunu bir daha təsdiqlədi. Bu layihənin ölkəmizdəki əsas məqsədləri nədən ibarətdir?

- Azərbaycanda və Xəzər dənizində aparılan birgə tədqiqat işləri daha geniş icmanın və beynəlxalq alimlər konsorsiumunun bir hissəsini təşkil edir. Təklif olunan tədqiqat proqramı Cənubi Xəzər hövzəsində və ona bitişik ərazilərdə tektonik inkişaf tarixinin, aktiv tektonikanın, zəlzələlərin və təbiətlə bağlı risklərin və təhlükələrin öyrənilməsini əhatə edir. Proqram dənizdəki seysmik məlumatların təfsirindən tutmuş qurudakı tektonik geomorfologiya və paleoseysmologiyaya qədər olan bütün növ tədqiqatları əhatə edir.

Cənubi Xəzər hövzəsinin tektonik tarixinin və inkişafının öyrənilməsi seysmik əksolunmalara dair məlumatların və mövcud seysmoloji məlumatların təhlili və təfsiri yolu ilə həyata keçiriləcəkdir. Buraya zəlzələlər, qravimetrik və maqnitometrik məlumatlar bazası daxildir. Məsələn, Şimal Abşeron-Abşeron-Kür çayı xətti boyunca əsas struktur elementlərinin xəritələşdirilməsi, geoloji inkişaf tarixinin öyrənilməsi planlaşdırılır.

Yerüstü tədqiqatlar nəticəsində tektonik inkişaf tarixi, aktiv tektonizm, mümkün zəlzələlərin və onunla bağlı (həm yaşayış məntəqələri üçün, həm də boru kəmərləri də daxil olmaqla regiondakı mühüm infrastruktur şəbəkəsi üçün) potensial risk və təhlükələrin proqnozlaşdırılmasına dair məlumatlar əldə ediləcək.

Bu növ tədqiqatların nəticələri çoxşaxəli olacaq. Yerin təkində baş verən tektonik proseslər və zəlzələlər haqqında məlumatların effektiv şəkildə toplanılması, iki geoloji cismin toqquşduğu dərin geoloji prosesləri daha yaxşı anlamağa kömək edəcək. Bu toqquşma, yer qabığında və dərin bölgələrdə hərəkətə səbəb olan iki böyük geoloji plitənin bir-birinə doğru yaxınlaşmasının nəticəsidir ki, bu proses də öz növbəsində zəlzələlərin baş verməsinə səbəb olur. Bu proseslərin daha yaxşı başa düşülməsi potensial olaraq mümkün zəlzələnin baş vermə tezliyini və sahəsini proqnozlaşdırmağa kömək edə bilər.

- Bu cür birgə seysmoloji və geofiziki tədqiqatlarda iştirak etmək BP şirkəti üçün hansı əhəmiyyəti daşıyır?

- Həmin layihə elmi-tədqiqat layihəsidir və biz bu cür layihələri alqışlayırıq. Tədqiqat zamanı həm Xəzər hövzəsində, həm də quruda baş verən seysmik və tektonik proseslər barədə əldə edilən yeni məlumatlar şirkətin işində vacib əhəmiyyət daşıyır, çünki bu, neft və qaz çıxardığımız karbohidrogen hövzəsini daha yaxşı anlamağımıza kömək edə bilər.

Hesab edirəm ki, bu layihədə qarşıya qoyulmuş tapşırıqlar üzərində nə qədər çox alim işləyərsə və əməkdaşlıq edərsə, uzunmüddətli perspektivdə bizim üçün bir o qədər yaxşı olar. Azərbaycanın uzunmüddətli tərəfdaşı kimi, biz, həmçinin artan qarşılıqlı anlaşmadan da bəhrələnirik. Bundan əlavə, bu, əməkdaşlıq üçün yaxşı bir fürsət və gənc azərbaycanlı alimlərlə təcrübə mübadiləsi üçün gözəl bir imkandır.

Onu da qeyd etmək istərdim ki, BP-dən bu layihədə geologiya sahəsi üzrə iki yerli gənc aparıcı mütəxəssis iştirak edir.

- Cari ilin mart ayında bu layihə çərçivəsində "Azərbaycan və Cənubi Xəzərdəki aktiv tektonikanın və zəlzələlərin birgə tədqiqi" adlı ilk onlayn seminar keçirildi, görüşlər təşkil edilir. Konkret praktiki işlər, xüsusən də sahə işləri nə vaxta nəzərdə tutulur?

- Layihə 2021-ci il sentyabrın 1-də başlamaqla 3 il müddətinə nəzərdə tutulub. Mart ayında Böyük Britaniyanın Oksford Universiteti, AMEA-nın Yer Elmləri Bölməsi və Milli Elmlər Akademiyasının Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi tərəfindən təşkil olunan ilk onlayn seminar müzakirələr üçün bir növ başlanğıc rolunu oynadı. İclasın moderatoru Oksford Universitetinin və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının əməkdaşı, professor kimi hər iki tərəfi təmsil edən Rəşid Cavanşir oldu.

Layihənin həyata keçirildiyi müddətdə hər il sahə işləri və tədqiqat qruplarının iclasları keçiriləcək. Bunlar BP və AMEA ilə tərəfdaşlar arasında keçirilən görüşləri ilə bir yerdə təşkil olunacaq. Paleoseysmik tədqiqatlar Qərbi Xəzər qırılma zonasında aparılacaq. Qırılmalar sahildən cənuba doğru uzanır, beləliklə sahil və dəniz məhdudiyyətlərini yer, sürət, seysmik potensial və tektonik tarixlə əlaqələndirə bilərik.

Potensial riskləri və təhlükələri qiymətləndirmək məqsədilə Qafqaz dağlarının ətəklərində qırılmaların sürüşmə sürətini və paleoseysmik tarixini müəyyənləşdirmək və ehtimal olunan maksimum həcmini qiymətləndirmək üçün sahə tədqiqatlarının aparılması nəzərdə tutulur. Layihənin 2-ci və 3-cü illərində Azərbaycanda daha konkret tədqiqat sahələri müəyyən ediləcək və aktiv qırılma zonalarının ətraflı xəritəsi tərtib ediləcək. Layihənin 1-ci və 2-ci ilinin sonunda görülən işlərin gedişi və əldə edilmiş nəticələr haqqında birgə hesabatlar təqdim ediləcək və 3-cü tədqiqat ilinin sonunda isə yekun hesabat hazırlanacaq.

Bütün layihə iştirakçılarının qarşısında görülməli böyük və maraqlı iş dayanıb və şübhəsiz ki, layihə çərçivəsində qarşıya qoyulmuş tapşırıqlar ən yüksək səviyyədə həll ediləcək.