-Zati-aliləri, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev!

Hörmətli qonaqlar, xanımlar və cənablar!

Bu gün müstəqil Azərbaycan bütün sahələrdə böyük nailiyyətlər əldə edir və iqtisadiyyatının inkişafı üçün, Xəzərin zəngin karbohidogen ehtiyatlarının hasilatı və onların dünya bazarına çıxarılması sahəsində çox mühüm işlər görür.

Prezident Heydər Əliyevin neft strategiyası nəinki Azərbaycanın XXI əsrdəki inkişafının əsasını qoydu, həm də Xəzər regionundakı zəngin karbohidrogen potensialını hərəkətə gətirərək, yeni inkişaf mərhələsinə yol açdı və bütövlükdə regionun dünyanın ən böyük enerji mərkəzlərindən birinə çevrilməsində təşviqedici qüvvə rolunu oynadı.

Geofiziki-geoloji məlumatların və apardığımız kəşfiyyat işlərinin nəticələri göstərir ki, Xəzər dənizi öz karbohidrogen sərvətlərinin həcminə görə dünyanın ən zəngin bölgələri sırasındadır, Azərbaycan sektoru isə onun ən perspektivli və ümidverici sahələrindən biridir. Neft və qaz ehtiyatlarına görə Xəzər bölgəsi Şimal dənizi və Meksika körfəzi kimi zəngin ehtiyatları olan bölgələrlə bir sıraya aid edilə bilər.

Respublikamızda çıxarılan xam neftin həcmi ilbəil artmaqdadır. Əgər 1996-1998-ci illərdə neft hasilatı sabit səviyyədə qalaraq, 9,1 milyon ton olmuşdusa, 1999-cu ildən hasilat artmışdır. 2001-ci ildə respublikamızda 14,9 milyon ton, 2002-ci ildə isə 15,3 milyon ton neft çıxarılmışdır.

Növbəti 5 il ərzində Azərbaycan neft hasilatı sahəsində nəhəng inkişafın şahidi olacaqdır. Başlıca inkişaf, əsasən, zəngin “Azəri”, “Çıraq”, “Günəşli” (AÇG) yataqlarının işlənilməsi nəticəsində baş verəcəkdir. Bu yataqlar Bakı şəhərindən təxminən 100 kilometr aralıda, açıq dənizdə yerləşir.

“Əsrin müqaviləsi”nin həyata keçirilməsi nəticəsində hazırda “Çıraq-1” özülündən öncə nəzərdə tutduğumuzdan xeyli artıq, gündə orta hesabla 140 min barrel, yəni 19 min ton neft hasil olunur. Bu günədək oradan 25,4 milyon tondan artıq neft çıxarılmışdır. Bunun da 4 milyon tonu Bakı-Novorossiysk, 21,4 milyon tonu isə Bakı-Supsa boru kəmərləri vasitəsilə dünya bazarlarına çatdırılıbdır.

Lakin neftin hasilatını və ixracını artırmaq üçün Azərbaycanın və xüsusi ilə AÇG-nin imkanları bugünkündən qat-qat çoxdur. Son zamanlarda aparılan kəşfiyyat işləri göstərmişdir ki, yalnız bu yataqlarda sübut olunmuş və çıxarıla bilən neft ehtiyatları 5,4 milyard barrelə, yaxud 511 milyon tondan 730 milyon tona çatmışdır. Bu imkanlardan səmərəli istifadə etmək məqsədi ilə yataqların tammiqyaslı işlənilməsi proqramı hazırlandı və 2001-ci il avqustun 30-da onun ilk mərhələsinin- “Faza-1” layihəsinin başlanmasına qərar verildi.

Bu layihə “Azəri” yatağının mərkəzi hissəsinin işlənilməsinə yönəldilmişdir. “Faza-1” layihəsinin həyata keçirilməsi nəticəsində ilk neftin hasil olunması 2005-ci ilin birinci rübündə gözlənilir və ümumilikdə, “Çıraq-1” və Mərkəzi Azəri platformasından hasilat gündə 250 min barrelə, 2008-ci ildə isə yalnız bu iki platformadan 500 min barrel (ildə 25 milyon tona) çatacaqdır.

“Faza-2” layihəsi “Azəri” yatağının Şərq və Qərb hissələrinin işlənməsinə yönəldilmişdir və bu, “Faza-1” ilə birlikdə yatağın tam işlənilməsini başa çatdıracaqdır. Bu isə “Azəri” yatağında hasilatı artıracaq və ən azı gündə 800 min barrel, yəni ildə 40 milyon ton neft çıxarılacaqdır.

Üçüncü mərhələ- “Faza-3” çərçivəsində neft hasilatı 2008-ci ildə başlayacaq və ümumilikdə, ildə ən azı 50 milyon ton səviyyəsinədək artırmağa imkan verəcəkdir. Belə güman etməyə əsas vardır ki, 2010-2020-ci illərdə Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda neft hasilatı gündə 1,5-2 milyon barrelə, yəni ildə 75-100 milyon tona çatacaqdır. Hasilatın bu həcmi növbəti onillikdə dünyanın artan neft təlabatının 10 faizdən çoxunu ödəyə bilər.

Bu baxımdan 2002-ci il sentyabrın 18-də Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəmərinin tikintisinin təməlinin qoyulması və bu təntənəli mərasimdə üç ölkənin - Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə prezidentlərinin iştirak etməsi mühüm hadisəyə çevrilmişdir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri Xəzərlə Aralıq dənizi arasında Türkiyə boğazlarından yan keçən ilk birbaşa xətt olduğundan, regional əhəmiyyət kəsb edir. Kəmər Bakı şəhərindən başlamaqla, Gürcüstan ərazisindən keçərək, Türkiyənin cənub-şərqindəki Ceyhan limanına qədər 1760 kilometr olacaqdır.

Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəmərinin 11 sahibkar arasında son pay bölgüsü belədir: “bp” 30,1 faiz, ARDNŞ 25 faiz, “Yunokal” 8,9 faiz, “Statoyl” 8,71 faiz, TPAO 6,53 faiz, TotalFinaElf 5 faiz, “Eni” 5 faiz, “İtoçu” 3,4 faiz, “Delta Hess” 2,36 faiz, “İnpeks” 2,5 faiz və “Konoko-Filips” 2,5 faiz.

Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəmərinin sahibkarlarına İtaliyanın “Eni”, Fransanın TotalFinaElf, Yaponiyanın “İnpeks”, ABŞ-ın “Konoko-Filips” şirkətlərinin qoşulmağı nəticəsində Qazaxıstanın məşhur “Kaçaqan” yatağından gələcəkdə hasil olunacaq və bu şirkətlərə məxsus neftin də Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəməri ilə nəqli real fakta çevrilir.

Qazaxıstan hökuməti Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsinə böyük dəstək göstərməklə yanaşı, bu layihəyə qoşulması üçün Azərbaycana müraciət etmişdir və bu məqsədlə danışıqların aparılması üçün tədbirlər həyata keçirilmişdir. 2002-ci ilin dekabr ayında Amerika Birləşmiş Ştatları hökumətinin təşəbbüsü və səfir cənab Stiven Mənin sədrliyi ilə Londonda aparılan görüşlərdə bu məsələ müzakirə olunmuş və tərəflər aşağıdakı nəticəyə gəlmişlər:

-Azərbaycan və Qazaxıstan arasında müvafiq hökumətlərarası sazişlər hazırlansın. Əsas prinsiplər isə razılaşdırılmışdır və bunlardan ibarətdir ki, Aktau-Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri iki sistemdən ibarət olacaqdır. Yalnız bir Şərq-Qərb enerji dəhlizi olacaqdır;

-Qazaxıstanda neft hasil edən şirkətlərin dəstəklənməsi və onların neftini Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəməri ilə nəql etməsinə şərait yaradılması lazım olacaqdır;

-Azərbaycanda və Qazaxıstanda neft sənayesində işləyən sərmayəçilərin və investisiyaların dəstəklənməsi məsələləri həll ediləcəkdir;

-mövcud sazişlərin və hüquqların dəyişməzliyi və hər iki tərəfdən tanınması və sair;

-Qazaxıstan və Azərbaycan hökuməti tərəfindən rəsmi işçi qrupları yaratmaq və növbəti danışıqları bu il martın 10-da Almatı şəhərində keçirmək.

Neft yataqlarının işlənilməsini həyata keçirən Azərbaycan tezliklə təbii qaz ixrac edən ölkəyə çevriləcəkdir. Bu təbii qaz Bakı şəhərinin cənub-şərqində sahildən 80 kilometr aralıda yerləşən və 1 trilyon kub metrdən çox ehtiyata malik nəhəng, dünya miqyaslı “Şahdəniz” qaz-kondensat yatağından alınacaqdır. Əsas qaz həcmlərinin Cənubi Qafqaz boru kəməri ilə Türkiyəyə nəql olunması nəzərdə tutulduğu üçün Azərbaycan və Gürcüstan da bu sistemdən qazla təchiz olunacaqlar. “Şahdəniz” yatağının tammiqyaslı işlənilməsi qaz hasilatının illik həcminin artırılmasını təmin edəcək və bu, Azərbaycan qazının gələcəkdə Avropaya - Yunanıstana, İtaliyaya və Balkan ölkələrinə ixracına imkan yaradacaqdır.

Bunu da demək istərdim ki, “Şahdəniz” yatağı 1999-cu ildə kəşf olunmuş, orada üç kəşfiyyat quyusu qazılmışdır. Bu quyuların sınağı nəticəsində məlum oldu ki, son 20 ildə dünyada belə qaz yatağı açılmamışdır. Bu, bizə çox böyük imkanlar yaratdı və indi yatağın işlənilməsi üçün çoxlu tədbirlər görürük. İndi biz sizinlə konfransdayıq. Ancaq bu gün Bakıda “Şahdəniz” yatağına aid olan bütün sənədlər Azərbaycan dövləti və “Şahdəniz”in işlənilməsində iştirak edən şirkətlər arasında imzalanır. Bu bizə imkan verəcək ki, fevralın sonunda rəhbər komitə tərəfindən qərar qəbul edək və bununla da yatağın işlənilməsinə başlayaq.

Birinci mərhələdə böyük platforma tikilməsi nəzərdə tutulubdur. Bu platformada 10 quyu qazılacaq və bunlardan ildə 8,1 milyard kubmetr qaz hasil ediləcəkdir. Dediyim kimi, Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanan sazişə uyğun olaraq, onun ildə 6,6 milyard kubmetri Türkiyəyə satılacaqdır. Bu, bizim üçün çox məsuliyyətlidir. Bunların hamısını gercəkləşdirmək üçün tələb olunan ümumi sərmayənin məbləği, indiyədək qoyulmuş sərmayələr də daxil olmaqla, təxminən 20 milyard ABŞ dollarına bərabərdir.

Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Cənubi Qafqaz boru kəmərlərinin tikilməsi məsələsində böyük irəliləyiş əldə edilmişdir. BTC-nin ətraf mühitə və sosial sahəyə təsirinin qiymətləndirilməsi sənədləri hər üç ölkənin - Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin hökumətləri tərəfindən qəbul olunub təsdiq edilmişdir.

Azərbaycanda, Gürcüstanda və Türkiyədə tikinti işlərini aparmaq üçün hazırlıq tədbirləri görülür. Bakı-Tbilisi-Ceyhan dəhlizinin torpaq sahibləri müəyyənləşdirilib, lazımi sənədlər təsdiq olunub, müvafiq icazələr və lisenziyalar alınıbdır. Azərbaycana, Gürcüstana və Türkiyəyə borular gətirilir, tikinti üçün lazımi tədbirlər görülür.

Kəmərin Azərbaycan hissəsinin tikintisi üçün 42 düyməlik borular Yaponiyada istehsal olunmuşdur. Bunlar Gürcüstanın Qara dəniz sahilindəki Poti limanına gətirilərək, bu il yanvarın 22-də Bakıya çatdırılmışdır. Bakı-Tbilisi-Ceyhanın Azərbaycan hissəsi üçün təxminən 39 min boru lazım olacaq ki, bunun da ümumi uzunluğu 460 kilometr edir. Hər gəmi ilə 25-30 kilometr uzunluğunda boru gətiriləcək və bunların daşınması təxminən 7 ay çəkəcəkdir.

Hazırda boru kəməri sisteminin tikinti və istismarını təmin etmək üçün layihənin maliyyələşdirilməsindən ötrü Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, ixrac kredit agentlikləri, sığorta və kommersiya bankları daxil olmaqla, geniş beynəlxalq kreditorlar qrupundan vəsait almaq üçün danışıqlar aparılır. Onu da demək istəyirəm ki, hörmətli Prezidentimizin Amerika Birləşmiş Ştatlarına bu səfərindən istifadə edərək, biz -nümayəndə heyətinin üzvləri dünən dörd maliyyə qurumu - OPEK-in, Dünya Bankının, ABŞ-ın ixrac-idxal bankının və Beynəlxalq Maliyyə Korparasiyasının rəhbərləri ilə görüşmüşük. Bu görüşlər çox faydalı, konstruktiv keçdi. Bizi maraqlandıran bütün məsələlərə toxunduq. Bütün bu qurumlarda böyük nikbinlik, onlar layihəyə inanırlar, bunu dəstəkləyirlər və kredit ayırmağa hazırdırlar. Hesab edirəm, bu, böyük nailiyyətdir. Ona görə ki, burada hörmətli Prezidentimiz dedi, bu layihənin həyata keçirilməsində çətinliklər çox olubdur. Biz bu çətinlikləri ardıcıllıqla aradan qaldırırıq.

Bu danışıqların həm gedişini, həm də əldə edilən razılaşmaları müsbət qidmətləndirmək olar və biz inanırıq ki, ilin sonuna kimi iş proqramlarına və vaxt cədvəllərinə uyğun olaraq, bütün məsələlər uğurla həllini tapacaqdır.

Xəzər bölgəsi və Qafqaz regionu üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən bu nəhəng layihələr bütün dünyada, xüsusilə tranzit və qonşu ölkələrdə, sərmayəçilər arasında, beynəlxalq maliyyə qurumlarında, yerli və xaricdə olan qeyri-hökumət təşkilatlarında çox böyük maraq və əks-səda doğurmuşdur.

Bakı-Tbilisi Ceyhan kəmərinin investorları və sahibkarları bu layihəni ən yüksək beynəlxalq standartlarla həyata keçirmək, bütün inşaat işlərində tranzit ölkələrin hökumətləri ilə açıq və şəffaf şəkildə əməkdaşlıq etmək niyyətindədirlər. Hər bir ölkədə, beynəlxalq qurum və təşkilatlarda bu layihələrə böyük inam yaratmaq üçün biz açıq müzakirələrə hazırıq və bütün maraqlı tərəfləri bu müzakirələrə dəvət edirik.

Şərq-Qərb enerji dəhlizi zamanın tələbidir, dünya iqtisadiyyatının vacib bir hissəsidir, region və Avropa ölkələrinin enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasının ayrılmaz amilidir. Nəhayət, tranzit ölkələrin iqtisadi inkişafının və bu regionda yaşayan xalqların rifahının yaxşılaşdırılması üçün ən vacib elementlərdən biridir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəməri artıq reallıqdır.

Diqqətinizə görə çox sağ olun.