Akademiyasının həqiqi üzvü, hazırda ölkəmizin qonağı olan Rudolf Nikolayeviç İvanov “Əlahəzrətin general-adyutantı” kitabını bu əfsanəvi şəxsiyyətə həsr etmişdir.

AZƏRTAC 26 kitabın müəllifi olan Rudolf İvanov barədə əvvəllər də yazmışdır. Onun kitabları arasında Qafqaz qəhrəmanları haqqında tədqiqatlar xüsusi yer tutur. Buna görə də təsadüfi deyil ki, bir çox fəxri adlara layiq görülən Rudolf Nikolayeviçə Dağıstanın Xunzax rayonunun fəxri vətəndaşı və Naxçıvan Dövlət Universitetinin fəxri doktoru adları xüsusilə əzizdir.

R.İvanov Bakıda dəfələrlə olmuşdur. Üstəlik, özünün etiraf etdiyi kimi, həyata ilk vəsiqəni burada, hərbi dəniz məktəbində almışdır. Görünür, bu səbəbdən də özünün gənclik illərinin keçdiyi şəhərə hər gəlişindən həmişə məmnunluq duyur, buraya səfərinə kömək edənlərə, ilk növbədə, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO-nun xoşməramlı səfiri, Milli Məclisin deputatı, tədqiqatçıya hər cür yardım və dəstək göstərən Mehriban xanım Əliyevaya hədsiz minnətdardır.

Alimin Bakıya indiki gəlişi qədim diyar olan Azərbaycana həsr etdiyi “Əlahəzrətin general-adyutantı” tarixi monoqrafiyasının qarşıdakı təqdimatı ilə bağlıdır. AZƏRTAC-ın müxbiri də müəlliflə bu ərəfədə görüşmüşdür.

-Rudolf Nikolayeviç, Siz Azərbaycanda tanınmış adamsınız. Burada Qafqazın tarixi, hələlik az tanıdığımız, lakin fəxr edə biləcəyimiz həmvətənlərimizlə bağlı hər bir əsərinizi maraqla qarşılayırlar. Budur, indi Siz general Hüseyn xan Naxçıvanskini təqdim edirsiniz. Sizin sayənizdə onun qəhrəmanlıq yolunun bütün mərhələləri Azərbaycan xalqına məlum olacaqdır. Sizi Hüseyn xan Naxçıvanskinin həyatı haqqında materialları axtarmağa nə sövq etmişdir?

-XX əsrin əvvəlində Qafqazda görkəmli dövlət xadimi, jurnalist, rəssam olmuş Maqsud Əlixanov haqqında kitablar üzərində işləyərkən mən onun Dağıstanın Xunzax kəndindəki məzarını ziyarət etdim. Yadımdadır, gördüklərim məni məyus etdi, çünki məzar bərbad vəziyyətdə idi, halbuki bir vaxtlar Əlixanov Tbilisidə, Kutaisidə qubernator olmuşdu. Təbiətən cəsur insan olan məhz Əlixanov Bayazitin müdafiəsi haqqında həqiqəti üzə çıxarıb dərc etdirdi, 1877-1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsinin həqiqi qəhrəmanlarının adlarını göstərdi. Elə ondaca öyrəndim ki, Maqsud Əlixanovun həyat yoldaşı çox qeyri-adi bir insanın - Əlahəzrətin general-adyutantı Hüseyn Xan Naxçıvanskinin bacısı olmuşdur.

Təbii ki, mən bu məlumatla maraqlandım və arxivlərə müraciət etdim. Onun bütün həyat yoluna dair birbəbir faktlar, zərrə-zərrə məlumatlar topladım. Sübuta yetirdim ki, o, Naxçıvan xanlarının məşhur sülaləsinin dördüncü nəslini təmsil edir və bu sülalənin əsasını Kəlbalı xan Naxçıvanski qoymuşdur. O, qüdrətli sima idi, ondan çəkinirdilər, Qafqazın bütün canişinləri ona hörmət edirdilər, çünki onun qətiyyətindən, güclü iradəsindən xəbərdar idilər. Sonuncu monoqrafiyamın qəhrəmanı Hüseyn xanın ulu babası məhz belə bir insan olmuşdur. Babası Ehsan xan Naxçıvanski də cəsur hərbi sərkərdə kimi tanınmışdı. Həm də atası kimi, onu da yüksək mənəviyyat meyarı sayırdılar.

Kornetlikdən tam süvari generallığınadək şərəfli yol keçmiş Hüseyn xanın 34 illik hərbi və döyüş fəaliyyəti ona yüksək ad - Əlahəzrət imperatorun general-adyutantı adı verilməsi ilə nəticələnməsi heç də təəccüblü deyildir. Generalın xidməti siyahısına Dağıstan, Nijni Novqorod süvari polklarının, Leyb-qvardiya süvari polkunun rəhbəri kimi göstərdiyi xidmətlər də daxildir. Hüseyn xan xüsusi sərkərdəlik istedadına malik idi və bu, Birinci dünya müharibəsinin ön cəbhəsində süvari diviziyasına, korpusuna komandanlıq edərkən özünü parlaq şəkildə büruzə vermişdir. Bütün bunlar nəzərdən qaçmırdı: Hüseyn xan Rusiyanın 20 mükafatı ilə təltif edilmişdi, onların arasında yüksək orden – iki Müqəddəs Georgi ordeni də vardı.

Belə bir faktı da xüsusi vurğulamaq istərdim ki, Hüseyn xan, əsasən, müsəlmanlardan ibarət olan və “Dikaya diviziya” adı ilə məşhur olan süvari diviziyasının yaradıcılarından biri idi. Bu diviziyaya imperator II Nikolayın qardaşı Böyük knyaz Mixail Aleksandroviç komandanlıq edirdi. Yeri gəlmişkən, Böyük knyazın ilk döyüş sınağı onun bilavasitə rəisi olan Hüseyn xan Naxçıvanskinin ciddi nəzarəti altında keçmişdi. Mən bir ədəbi qaynaqda oxudum ki, “Dikaya diviziya” döyüşçülərinin qəhrəmanlığına heyran qalan general Kornilov onlardan xahiş etmişdi ki, belə qartallar yetirmiş atalarına onun təşəkkürünü çatdırsınlar.

-Rudolf Nikolayeviç, yəqin ki, bütün bu materialları toplamaq Sizin üçün asan olmamışdır. Axı, bir çox arxivlər inqilabdan sonra, elə sonralar da dağıdılmış, talan edilmişdi. Sizin üçün nələr informasiya mənbələri olmuşdur?

-Əlbəttə, ilk növbədə, hərbi tarix arxivi. Orada Rusiya-Türkiyə müharibəsi haqqında materiallar, o cümlədən Bayazitə dair qovluqlar və digər sənədlər vardır. Mən bu cüzi məlumatları bir-bir toplayır, ümumiləşdirir və araşdırırdım. Vaxtilə rəsmi sənədlər, o cümlədən imperatorun əmrləri “Russkiy invalid” qəzetində dərc edilirdi. Bəzi materialları isə Baş hərbi məcmuədə tapdım. Demək istəyirəm ki, mənim ən nadir arxiv materiallarından istifadə etmək imkanım vardı. Müraciət etdiyim, - xüsusən Azərbaycanda, - insanların ürəkyananlığının mənə çox köməyi dəyirdi. Onlar başa düşürdülər ki, məşğul olduğum iş bu adamlara öz xalqının tarixini daha yaxşı öyrənməyə imkan verəcəkdir. Onların bunu anlaması mənim üçün xoş idi.

-Siz general Hüseyn xan Naxçıvanski haqqında tədqiqatınızı başa çatmış hesab edirsinizmi?

-Təəssüf ki, yox. Heç cür razılaşa bilmərəm ki, Azərbaycan xalqının iftixarı olan bu böyük insanın taleyi bizə hələ də axıradək məlum deyildir. Biz onun nə vaxt və nədən vəfat etdiyi, harada torpağa tapşırıldığı barədə suallara cavab verə bilmirik. Təəssüf ki, arxivlərdə belə məlumatlar yoxdur. Halbuki belə olmamalıdır. Böyüklüyü və xidmətləri barədə əfsanələr yayılmış insanın taleyi naməlum qala bilməz. Axı, o, inqilabdan sonra, artıq sovetlər ölkəsində də bir müddət, Fövqəladə Komissiyanın sədri Uritskinin imzaladığı orderə əsasən həbsə alındığı vaxtadək Petroqrad hərbi dairəsi qoşunlarının tərkibində olmuşdur. Çox ümid edirəm ki, kələfin ucu tapılacaq və Hüseyn xan Naxçıvanski “itkin düşmüş” hesab edilməyəcəkdir.

-Sizə qəhrəmanınızın indiki nəsilləri barədə bir şey məlumdurmu? Gərək ki, Siz Naxçıvanda da olmusunuz?

-Bəli, olmuşam. Mən dəvətə və səxavətli qonaqpərvərliyə görə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbova

çox minnətdaram. Yubileyimin orada, dünyaya bu qədər böyük insanlar verən Naxçıvan torpağında təntənə ilə qeyd edilməsi məni çox təsirləndirdi. Belə görkəmli övladlar yetirmiş diyarda olmaq mənim üçün xoş idi. Cənab Talıbov Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru, akademik İsa Həbibbəyli ilə birlikdə mənə işim üçün hər cür şərait yaratmışdılar və hər bir məsələdə kömək edirdilər.

Qəhrəmanımın varislərinə gəldikdə isə, təəssüf ki, mənə artıq məlum olanlardan və öz kitabımda yazdıqlarımdan başqa, hələlik təzə bir məlumat yoxdur.

-Sonuncu sualım. Rudolf Nikolayeviç, gələcək planlarınızla bölüşə bilərsinizmi?

-İndi mən Naxçıvan diyarının yetirdiyi beşinci general – Cəmşid Naxçıvanski haqqında kitabı nəşrə hazırlayıram. Kitaba belə ad vermişəm: “Briqada komandiri Naxçıvanskinin həyatı və həlak olması”. Lakin bu, çox güman, Zaman haqqında, satqınlığın və çuğulluğun həyat normasına çevrildiyi dəhşətli vaxtlar haqqında kitab olacaqdır. Material, əsasən, toplanmışdır. Amma axtarışlar davam edir.

-Rudolf Nikolayeviç, sağ olun. Sizə uğurlar arzulayıram.