Bakı, 8 oktyabr, AZƏRTAC

Sentyabrın 27-də Dağlıq Qarabağda baş verən növbəti eskalasiya Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsini bir daha dünya ictimaiyyətinin diqqət mərkəzinə gətirdi. Bu münaqişənin başlamasından təxminən 30 il keçir. Buna baxmayaraq, problemin həlli istiqamətində heç bir müsbət irəliləyiş olmayıb. Bu müddətdə Ermənistanda həyata keçirdikləri işğalçılıq siyasətinin hansı fəsadlarla nəticələnəcəyini az-çox anlayan və problemi həll etməyə çalışan siyasətçilər ümumiyyətlə siyasi arenadan uzaqlaşdırılıb. Bu fakt sübut edir ki, Dağlıq Qarabağın işğalı ümumilikdə erməni xalqının deyil, Ermənistan hakimiyyəti və onun xarici havadarlarının marağındadır. Ermənistan vətəndaşlarının öz övladlarını Dağlıq Qarabağa xidmətə göndərmək istəməməsi faktı da bu arqumentimizi təsdiq edir.

Bu fikirlər Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının zabiti Xəyal İsgəndərovun “Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin payız böhranı: Ermənistanın aqressiyası fonunda Azərbaycanın tükənən səbri” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Nikol Paşinyan hakimiyyətə gəldiyi gündən bəri qeyri-konstruktiv siyasət yürüdən erməni liderlərindən biridir. Onun Dağlıq Qarabağın statusu ilə bağlı diletant davranışı bu siyasətin bariz nümunəsidir. Belə ki, Paşinyan müsahibələrindən birində Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsini iddia edib. Keçmiş Sovet İttifaqı üzrə mütəxəssis Joşua Kuçeraya görə, münaqişənin həlli ilə bağlı Azərbaycan ilə danışıqları canlandırmağa söz versə də, bu çıxışı ilə Paşinyan sərt mövqe tutduğunu nümayiş etdirdi. Digər bir çıxışında Paşinyan Dağlıq Qarabağın danışıqlarda “müstəqil respublika” kimi iştirakını israr edir ki, bu da onun əvvəlki açıqlamasına ziddir. 2020-ci ilin fevralında Münxen Təhlükəsizlik Konfransında Prezident İlham Əliyev və baş nazir Nikol Paşinyan arasında təşkil olunan debat, habelə Paşinyanın cari ilin avqustunda BBC-nin tanınmış müxbiri Stefen Sakura verdiyi müsahibə Ermənistan hakimiyyətinin ən yüksək səviyyədə öz arqumentlərini dəstəkləmək iqtidarında olmadığını sübut etdi. Halbuki hakimiyyətə gəlməzdən əvvəl Nikol Paşinyan “öz xalqını sülhə hazırlamaq” yolu ilə danışıqları canlandıracağını vəd etmişdi.

Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycan beynəlxalq hüquq normalarına riayət edir, beynəlxalq təşkilatların qərarlarına hörmətlə yanaşır və bütün öhdəliklərinə sadiq qalır. Ancaq Prezident İlham Əliyevin də dəfələrlə dediyi kimi, Azərbaycanın səbri tükənməz deyil. Dünyada heç bir xalq erməni xislətində bir millətin davranışlarına dözməzdi. Paşinyan siyasəti sələflərindən daha aqressivdir. Hər halda onun ölkəni idarəetmə strategiyası erməni ambisiyalarının sonu olacaq və keçmiş Ermənistan prezidenti Ter-Petrosyanın xəyalının reallaşması ilə nəticələnəcək. Çünki Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə ilk dəfə 1997-ci ildə ümid yaranmışdı. Ter-Petrosyan real və praqmatik bir dəyərləndirmə aparmaqla Ermənistanın istənilən halda varlı və qüdrətli Azərbaycanla qarşılaşmalı olduğunu bildirmişdi. O, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi səbəbindən ölkəsinin iqtisadi blokadaya alınmasının Ermənistanın uzunmüddətli iqtisadi həyat qabiliyyətinə zərər verəcəyindən narahat idi. Onun sözlərinə görə, bu, Qarabağın təhlükəsizliyini və Ermənistanın siyasi-iqtisadi rifahını təmin etmək üçün bir şans idi. Lakin o, dərhal vəzifəsindən kənarlaşdırıldı və xələfi Robert Köçəryan danışıqlar prosesində durğunluq yaratdı.

Dünya birliyi birmənalı şəkildə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll olunması prinsipini dəstəkləyir. Minsk Qrupuna həmsədrlik edən hər üç ölkə 2007-ci ildə təqdim olunan Madrid prinsiplərini əsasında konsensusa gəlib. Lakin Ermənistanın səbatsız və qeyri-konstruktiv yanaşması bu prinsiplərin yerinə yetirilməsində əsas maneəyə çevrilib. Məsələn, Ter-Petrosyanın problemi həlletmə cəhdlərindən sonra ilk dəfə olaraq 2009-cu ilin yanvarında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan Madrid təkliflərinin (köhnə versiya) prinsipcə qəbul edilə biləcəyinə dair nikbinliklərini bildirmişdilər. Lakin 2009-cu ilin sonunda Sarkisyan öz öhdəliklərindən boyun qaçırdı. Qəribədir ki, ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərindən heç biri hökumətin bu prinsipləri qəbul etməsi üçün Ermənistana hər hansı təzyiq göstərilməsi təklifini nəzərdən keçirmədi. Bu, iki tərəf arasında vasitəçi funksiyasını üzərinə götürmüş təşkilatın səmərəsizliyini və ikili standartlarını sübut edir. Ermənistan hakimiyyətinin, eləcə də ATƏT-in Minsk Qrupunun məqsədi problemi həll etmək deyil, sadəcə vaxtı uzatmaqdır.

Bu gün Azərbaycan rəhbərliyinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı prinsipial və konstruktiv mövqeyi regionda tamamilə yeni bir vəziyyətə gətirib çıxarıb. Bunun ilk səbəblərindən biri də odur ki, Azərbaycan ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində Ermənistanın üz-üzə gəldiyi ölkə deyil. Eyni zamanda, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ciddi nəticələr əldə edilib. Beləliklə, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə əlaqədar bölgədə yeni bir reallıq ortaya çıxıb. Artıq bütün üstünlüklər bizdədir və Prezident İlham Əliyevin hücum diplomatiyasının uğurla həyata keçirilməsi üçün heç bir maneə qalmayıb. Dövlətimizin başçısının qeyd etdiyi kimi, “Dağlıq Qarabağ tarixi Azərbaycan torpağıdır. Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri əsasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll edilməlidir. Azərbaycan dövləti və xalqı heç vaxt imkan verməyəcək ki, onun əzəli torpağında ikinci qondarma erməni dövləti yaradılsın. Ölkəmizin ərazi bütövlüyü danışıqlar mövzusu deyil və olmayacaq”.

Ermənistan hakimiyyəti hər zaman Dağlıq Qarabağ ermənilərinin öz müqəddəratlarını təyinetmə hüququna istinad etməyə çalışır. Beynəlxalq hüquqdan məlumdur ki, öz müqəddəratını təyinetmə etnik azlıqlara deyil, xalqlara məxsus hüquqdur. Ermənilərin belə bir hüququ vardı və bundan ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində istifadə etdilər, öz ölkələrini - Ermənistan Respublikasını yaratdılar. İndi onların başqa bir ölkənin ərazisində ikinci erməni “respublikası” yaratmaq hüququ yoxdur. ABŞ-da 2 milyon, Rusiyada 2,5 milyon erməni var. Fransada 750 mindən çox erməni yaşayır. Niyə bu insanlar “öz müqəddəratlarını təyinetmə hüququndan” istifadə edib bu ölkələrdə üçüncü, dördüncü və s. erməni “respublikaları” yaratmırlar? Bunu edə bilməzlər, çünki etnik azlıq olduqları üçün bunu etmək imkansızdır. Ancaq ermənilər bunu Azərbaycan ərazisindəki bir neçə on minlik əhali ilə etməyə çalışıb. Tədqiqatçı Milena Sterio da sübut edir ki, öz müqəddəratını təyinetmə prinsipi Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan ayrılması qənaətinə gətirib çıxarmır. 1920-ci ildə 300-ə yaxın kiçik adadan ibarət bir arxipelaq olan Aland adalarının isveç dilində danışan xalqı Finlandiyadan ayrılmaq və İsveçlə birləşmək üçün səsvermə keçirməyə çalışmışdı. Alandlıların iddiasına Millətlər Liqası nəzdində yaradılan ekspertlər komitəsində baxıldı və onların Finlandiyadan ayrılma hüququnun olmadığı müəyyənləşdirdi. Çünki etnik azlıq hər hansı dövlətdən bir müstəsna halda ayrıla bilər: əgər həmin dövlət etnik azlığa qarşı ədalətli mövqe nümayiş etdirmək və ya effektiv təminat vermək iqtidarında deyilsə. Başqa sözlə, öz müqəddəratını təyin etmək istəyən bir qrup beynəlxalq hüquq tərəfindən tanınan dövlətlər birliyindən əsassız olaraq kənarlaşdırıldığını hiss edən qrupdur. Şübhəsiz, bu, bir həqiqətdir ki, ermənilər Azərbaycanda heç vaxt belə bir problemlə qarşılaşmayıblar. Hətta təkcə Dağlıq Qarabağda deyil, Bakı da daxil olmaqla ölkəmizin müxtəlif bölgələrində ən sanballı vəzifələr tutublar. Ancaq siyasi qarşıdurmada bir vasitə kimi xarici aktorlar tərəfindən manipulyasiya edildilər. Bu məqamda Levon Ter-Petrosyanın Dağlıq Qarabağ problemi ilə bağlı fikirlərinə toxunmaq vacibdir. Ter-Petrosyan 1992-ci il martın əvvəlində “təhlükəsizlik zəmanətləri sistemi”nin yaradılması və Dağlıq Qarabağ bölgəsinin silahsızlaşdırılması barədə danışarkən aşağıdakı variantı təklif etmişdi: “Dağlıq Qarabağın tam muxtariyyəti, blokadanın aradan qaldırılması və normal həyatın təmin olunması. Bu gün verilən belə bir qərar, düşünürəm ki, həm Qarabağ, həm də Azərbaycan üçün məqbul olacaq. Kadr məsələləri də daxil olmaqla daxili problemlərin yerli hakimiyyət orqanları tərəfindən həll ediləcəyi belə bir muxtariyyət varsa, tərəflər razılığa gələ bilərlər. Hesab edirəm ki, Azərbaycan daxilində muxtar respublika statusu bütün tərəfləri tamamilə qane edəcək. Çünki Qarabağ, eyni zamanda, Azərbaycanın bir hissəsi olaraq qalır, respublikanın ərazi bütövlüyü qorunur və Qarabağ xalqına həyat təminatı verilir. Budur, bizim mövqeyimiz. Hər səviyyədə müzakirə etməyə hazırıq”. Bundan əlavə, 1997-ci ildə Ter-Petrosyan Qarabağ məsələsi ilə bağlı populist vədlər verən siyasi rəqiblərinə Ermənistan, o cümlədən Dağlıq Qarabağ erməniləri üçün ola biləcək fəlakətli nəticələr barədə xəbərdarlıq etmişdi: “Azərbaycanın indi təklif etdiyi (tam muxtariyyət) ilə razılaşmasaq, gələcəkdə güclənən Azərbaycan bizə bunu də təklif etməyəcək. Ermənistanın Azərbaycan ilə ayaqlaşmaq üçün iqtisadi və demoqrafik potensialı yoxdur, buna görə də tədricən Azərbaycandan geri qalacağıq. Tarixdə dəfələrlə olduğu kimi, ermənilər sonda heçnəsiz qalacaqlar”. Bu gün Ter-Petrosyanın rasional proqnozu artıq gerçəkləşmək üzrədir. Ermənilər istəsələr də, istəməsələr də reallığı qəbul etməlidirlər.

Tovuzdakı uğursuzluqdan aqressivləşən Ermənistan hökuməti silahlı qüvvələrini Ermənistan ilə Azərbaycan sərhədində, eləcə də işğal olunmuş ərazilərdə cəmləşdirməyə başladı. Ermənistanın başqa torpaqları ələ keçirmək məqsədilə Azərbaycana qarşı hücum əməliyyatı planlaşdırması barədə kəşfiyyat məlumatları var idi. İraqda və Suriyada təlim keçən YPG/PKK terrorçularının Dağlıq Qarabağ bölgəsinə köçürülməsi faktı da arqumentimizin bir sübutudur. Dünya birliyi Paşinyanın “xalqı sülhə hazırladığını” düşünərkən Ermənistan hakimiyyəti müharibəyə hazırlaşırdı. Nəhayət, sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələri bütün cəbhəboyu hücum əməliyyatlarına başladı. Lakin Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurla həyata keçirdiyi əks-hücum əməliyyatları onların yeni ərazi işğal etmək arzusunu ürəyində qoydu. Azərbaycan rəhbərliyi davamlı olaraq Ermənistan hökumətinə pis niyyətlərindən çəkinmək barədə xəbərdarlıq etmişdi. Lakin erməni xisləti Paşinyan hakimiyyətinin bu xəbərdarlıqlardan nəticə çıxarmasına imkan vermədi. Biz bu gün onlara Ter-Petrosyanın proqnozunu xatırladırıq: “Bu müharibə Ermənistanın sonu olacaq”. İndi peşman olmaq üçün belə çox gecdir.

Nəticə

Azərbaycan tolerant ölkədir, lakin bu, o demək deyil ki, Ermənistan hökumətinin kaprizlərinə dözməlidir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü heç vaxt müzakirə mövzusu olmayıb və olmayacaq. Azərbaycan Dağlıq Qarabağa tam muxtariyyət verməyə hazır idi və münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinin ən vacib elementini (əhalinin təhlükəsizliyi) təmin etmək üçün iradəsini ortaya qoyub. Lakin Ermənistan hökuməti danışıqları və münaqişəni uzatmaq üçün əlindən gələni etdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsində Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarından dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılması tələb edildiyindən, Ermənistan hökumətinin heç bir şərt qoymaq hüququ yoxdur. Haqq Azərbaycanın tərəfindədir. Azərbaycan Ordusu separatçılara və terrorçulara qarşı döyüşür, Azərbaycan ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizə aparır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi: “Biz haqq yolundayıq, biz özümüzü müdafiə edirik. Biz heç kimin torpağına göz dikməmişik, heç kimin torpağında, Ermənistan ərazisində Azərbaycan silahlı birləşmələrinin heç bir məqsədi, hədəfi yoxdur. Ancaq biz öz torpağımızda özümüzü müdafiə edəcəyik və işğal edilmiş torpaqlarımızı işğalçılardan azad edəcəyik”.