-Zati-aliləri сənab Prezident!

Hörmətli iclas iştirakçıları!

Müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğunda Sizin möhkəm iradə və əzmlə etdiyiniz rəhbərlik, çəkdiyiniz titanik zəhmət hesabına ulu öndərimiz Heydər Əliyev ideyalarının reallaşdırılması nəticəsində həyata keçirilən uğurlu xarici siyasət, ədalətli iqtisadi və sosial islahatlar, nəhəng inkişaf potensialına malik neft strategiyası bu gün özünün bəhrələrini verməkdədir. Müasir qloballaşma dövrünün, yaşadığımız zamanın ortaya qoyduğu və bütün ölkələrin çarpışmalı olduğu çağırışları Siz düşünülmüş, aydın cavablarla qarşılayır, ölkəmizi, xalqımızı Sizə xas olan qətiyyətlə bu çağırışlardan doğan təhdidlərdən qoruyaraq irəli aparırsınız.

Bugünkü iclas ölkəmizin indisi, gələcəyi üçün heç də başqa sahələrdən az əhəmiyyətli olmayan, xalqımızın gələcək vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından vacib olan məsələyə həsr edilmişdir. Sizin qətiyyətlə, uzaqgörənliklə qoyduğunuz məsələlərin aktuallığı, vacibliyi onların həyata keçirilməsində özünü bariz nümayiş etdirir.

Bu gün Azərbaycan öz ehtiyaclarını ödəməyə qadir yetərincə suyun sahibi olmasına baxmayaraq, bir çox qonşu dövlətlərlə müqayisədə dəfələrlə az şirin su ehtiyatlarına malik ölkədir.

Şirin suyun iqtisadiyyatın bir çox sahələrində, habelə insan həyatında vacibliyi, zəruriliyi hamıya məlumdur. Hazırda Azərbaycan Respublikasının 35-36 milyard kubmetr şirin su ehtiyatları vardır. Bunun təxminən 26-27 milyard kubmetri Kür və Araz çaylarının gətirdiyi sulardır ki, bu da keçən əsrin əvvəllərindən bəri qonşu ölkələrdə artmaqda olan çirklənməyə məruz qalır.

Bundan əlavə, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi çərçivəsində Araz və Kür çaylarının qollarının da ağır dərəcədə çirklənmələrə məruz qalması Ermənistanın Azərbaycana qarşı apardığı total və təcavüzkar müharibənin arqumenti kimi görünür. Bu isə o deməkdir ki, təsəvvür edə biləcəyimiz perspektivdə bu çayların Azərbaycanın su ehtiyatlarının 70 faizdən çoxunu təşkil edən sularının keyfiyyətinin yaxşılaşacağını gözləmək çətindir və hətta beynəlxalq hüquq çərçivəsində də buna təsir etmək imkanları geniş deyildir. Qonşu ölkələr müvafiq beynəlxalq konvensiyalara qoşulmaqdan hələ ki, imtina edirlər.

Belə vəziyyət bu çayların suyundan istifadə edən əhalinin müxtəlif xəstəliklərə məruz qalması təhlükəsi yaradır. Ona görə də, transsərhəd çaylarda, o cümlədən işğal olunmuş ərazilərdən ölkəyə daxil olan çaylarda suyun keyfiyyətini daim nəzarətdə saxlamaq məqsədi ilə Qazax və Beyləqan rayonlarında müasir tipli analitik tədqiqat laboratoriyaları yaradılmış, müasir cihaz və avadanlıqla təchiz edilmişdir. Operativ rejimdə fəaliyyət göstərən bu laboratoriyalarda aparılan monitorinqin nəticələri əsasında 10 günlük bülletenlər hazırlanaraq əlaqədar dövlət strukturlarına, qərar qəbul edən şəxslərə təqdim olunur və internet səhifəsində yerləşdirilir.

Əslində, cənab Prezident, Siz “Xəzər dənizinin çirklənmədən qorunması üzrə bəzi tədbirlər haqqında” və “Əhalinin ekoloji cəhətdən təmiz su ilə təminatının yaxşılaşdırılması ilə əlaqədar bəzi tədbirlər haqqında” 2007-ci il 20 iyun tarixdə imzaladığınız sərəncamlarla elə bir strategiyaya imza atmısınız ki, bu, qonşu ölkələr indi də, gələcəkdə də ölkəmizə daxil olan su ehtiyatlarını nə qədər çirkləndirsələr belə, Azərbaycanın bu təhlükələrin qarşısını ala biləcəyinə əsas yaradır.

Sərəncamınıza uyğun olaraq, Sizin də qeyd etdiyiniz kimi, ölkənin 50 yaşayış məntəqəsində hər kəndin istifadə etdiyi çay və ya kanalın suyunun tərkibinə Dünya Səhiyyə Təşkilatının standartlarına uyğun hazırlanmış, sutkada 20-30 kubmetr su təmizləyən qurğular quraşdırılmışdır. Həmin 50 kənddə 170 kilometrə yaxın bölüşdürücü şəbəkə çəkilmiş, 404 supaylayıcı bulaq-məntəqələri tikilmiş, su mənbələrindən təmizləyici qurğulara qədər 3 kilometrdən çox borular çəkilmiş, abadlaşdırma işləri aparılmışdır. Nəticədə Yevlax, Zərdab, Kürdəmir, İmişli, Sabirabad, Saatlı, Salyan və Neftçala rayonlarında yaşayan və Azərbaycanda bu günə qədər ən keyfiyyətsiz sudan istifadə etməyə məcbur olan 55 min insan (birinci mərhələdə ən pis sudan istifadə edən kəndlər seçilmişdir) qısa zamanda adambaşına gündə 20-25 litr hesabı ilə keyfiyyətli içməli su ilə təmin olunmuşdur.

Möhtərəm cənab Prezident, bu o deməkdir ki, istifadə etdiyi suyun keyfiyyətinə görə sonuncu yeri tutan təxminən bütöv bir rayonun əhalisi qədər insan ən qısa zamanda Sizin göstərişiniz əsasında və nəzarətiniz altında ən keyfiyyətli içməli su ilə təmin olunmuşdur. Bəzi yerlərdə elektrik xətlərində gərginliyin az olması ilə bağlı problemləri həll etmək üçün (Neftçala və Salyan rayonlarının kəndlərində belə bir problem qalmışdır) külək və günəş enerjisindən istifadə zəruridir. Sizin göstərişinizə əsasən, qurğuların gələcəkdə külək və günəş enerjisindən istifadə edən generatorlar əsasında fəaliyyətə keçməsi üçün layihə hazırlanmışdır. Bunun xərcinin 50 faizini Azərbaycan hökuməti ödəmiş olarsa, qalan yarısını ödəməyi beynəlxalq strukturlar öhdəsinə götürmüşlər. Belə olan halda, bütün qurğular tam şəkildə yerlərdə istehsal olunan enerji əsasında fəaliyyət göstərə biləcəkdir. Yerdə qalan enerji ehtiyatından, - bu, təxminən 20-25 kilovat enerji deməkdir, - kənddə məktəbin kompyuter sinfi və ya xəstəxanası istifadə edə bilər.

Bu prosesin ikinci mərhələsində daha 12 rayonun (Ağcabədi, Biləsuvar, Yevlax, Zərdab, Kürdəmir, İmişli, Sabirabad, Saatlı, Salyan, Neftçala və Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur və Culfa rayonları) 50 kəndində təmizləyici qurğuların tikilib quraşdırılmasına hazırlıq işləri gedir. Bunlar nisbətən böyük kəndlərdir və 112 min əhalini əhatə edir, bəzi kəndlərdə 50-60 qurğu quraşdırmaq lazım gələcəkdir.

Müvafiq icra hakimiyyətləri ilə razılaşdırılmaqla, Azərbaycanda suyun keyfiyyətində problemlər olan və 504 min əhalini əhatə edən 337 kənd müəyyənləşdirilmişdir. Sizin tapşırığınıza əsasən həyata keçiriləcək və məsələyə məhz strateji yanaşmanı əks etdirən tədbirlər nəticəsində 700 minə yaxın əhali Dünya Səhiyyə Təşkilatının standartlarına uyğun olan sudan istifadə edəcəkdir. Bu da onların səhhətinə təsir edən mənfi halların aradan qaldırılmasına şərait yaratmaqla bərabər, ölkə xaricində yaranan ekoloji təhdidlərdən birini səmərəli surətdə neytrallaşdıracaqdır.

Bu tədbirlər 2015-ci ilə qədər təhlükəsiz içməli su ilə təmin olunmayan əhalinin sayının iki dəfə azaldılması və keyfiyyətli su ilə təmin etmək barədə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2002-ci ildəki çağırışına Azərbaycan tərəfindən vaxtından əvvəl və tam cavab verilməsi, ümumiyyətlə, bu problemin aradan qaldırılması ilə nəticələnəcəkdir.

Kəndlərdə içməli suyun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədi ilə quraşdırılmış modul tipli sutəmizləyici qurğuların istismarının təşkili, eləcə də suyun keyfiyyətinə daimi nəzarət edilməsi üçün müvafiq bələdiyyələrin nümayəndələrinə xüsusi təlim keçirilmişdir. Eyni zamanda, nazirlikdə texnoloji nəqliyyat vasitələri ilə təmin edilmiş idarə də yaradılmışdır. Hazırda işin öhdəsindən səmərəli şəkildə gəlirlər. Biz hər gün məlumat alırıq və yerlərdə hansısa texniki nasazlıq yaranan kimi, bunu aradan qaldıra biləcəyik.

Cənab Prezident, sutəmizləyici qurğuların quraşdırıldığı dövrdə daxil olan çoxsaylı məktublarda əhali bu sahədə həyata keçirilən tədbirlərlə bağlı Sizə öz dərin və çox səmimi minnətdarlığını bildirir. Çünki bu, həmin kəndlərin hər bir sakininə Sizin fərdi qayğınız deməkdir.

Kür və Araz çaylarından başqa, qalan şirin su ehtiyatlarımızın 4-5 milyard kubmetri yeraltı suların, təxminən bir o qədəri də ölkə daxilindəki digər çayların payına düşür. Bu baxımdan su ehtiyatlarından səmərəli istifadə edərək, Oğuz-Qəbələ-Bakı kəməri vasitəsilə qarşıdakı tarixi dövr üçün paytaxtın su probleminin həlli sahəsində qəbul etdiyiniz qərarlar, xüsusilə onların icrası üçün qüvvələri səfərbər etmək və nəhəngliyi ilə seçilən layihənin maliyyə vəsaitini heç bir borca girmədən təmin etmək bacarığı Sizin fəaliyyətinizin əlamətdar göstəricisidir.

Eyni zamanda, ölkənin şimal-şərqindəki nisbətən kiçik çayların dənizə axan suları hesabına nəhəng su anbarının yaradılması nəinki indiyə, həm də onilliklərə, hətta yüzilliklərə hesablanmış möhtəşəm və sanballı qərardır. Bununla bərabər, ölkəmizin yeraltı və kiçik daxili çaylardakı su ehtiyatlarının qorunması üçün əlavə tədbirlərin görülməsi su strategiyamızı daha davamlı edə bilər. Minlərlə kəndimizdə, xüsusən yeraltı su ehtiyatları üzərində və çoxsaylı dağ çaylarının kənarlarında yerləşən yaşayış məntəqələrində ənənəvi sanitariya qurğularından imtina edərək, modul tipli kiçik müasir təmizləyici qurğulardan istifadəyə keçmək bu baxımdan çox səmərəli görünür. Bu yolun düzgün olduğunu başqalarının təcrübəsi də təsdiq edir. İnkişaf etmiş ölkələrdə bu, müvafiq qanunlarla da tənzimlənmişdir. Əslində, Xəzəryanı ölkələr sırasında ilk dəfə olaraq, Azərbaycanda da bu sahədə müəyyən təcrübə yaranmışdır.

Cənab Prezident, ölkəmizin tərəqqisinə və müasirləşməsinə yönələn digər Sərəncamınıza (“Xəzər dənizinin çirklənmədən qorunması üzrə bəzi tədbirlər haqqında”) uyğun olaraq, Xəzərin ekoloji mühitinin mühafizəsi sistemində beynəlxalq standartlara cavab verən modul tipli sutəmizləyici qurğulardan ibarət 8 stansiyadan əlavə, daha biri istismara verilmişdir. Bu, yeraltı stansiyadır. Həmin ərazinin inkişafını, çox böyük proqramların həyata keçirilməsini nəzərə alaraq, orada 2100 kubmetr həcmində yeraltı beton-dəmir bunkerdə 500 kubmetr su təmizləyə bilən qurğu quraşdırılıb və istifadəyə hazır vəziyyətdədir.

Dünənə olan məlumata görə, digər 8 stansiyanın işlədiyi ərazilərdə, -xüsusilə Mərdəkan və Şüvəlan ərazilərində - sahil zolağının nə vəziyyətdə olduğu hamıya məlum idi, - göl və bataqlıqlarda suyun səviyyəsi 2/3-dək azalmışdır.

Pirallahı adasında Dövlət Neft Şirkəti tərəfindən əlavə vəsait sərf edilərək, lazımi səviyyədə yenidən qurulmuş, - cənab Prezident, Sizə məruzə etmişdim, ondan sonra vəziyyət tamamilə dəyişdi və yüksək səviyyədə işlər görüldü, - köhnə qurğuda təmizlənmiş çirkab sularını ümumiyyətlə dənizə atmadan, 187,2 hektar yaşıllığı suvarmaqdan ötrü istifadə etmək üçün layihə hazırlanmışdır. Əslində, bu pilot layihənin həyata keçirilməsi ölkənin bütün ərazilərində, xüsusən su qıtlığı olan yerlərdə tullantı sularından səmərəli istifadə üçün təcrübə mənbəyi olacaq və bununla da yeraltı suların və kiçik çayların çirklənməsinin qarşısı alınacaqdır.

Cənab Prezident, Xəzər dənizinin və onun akvatoriyasının çirklənməsinin qarşısının alınması sahəsində bu tədbirlər Xəzəryanı dövlətlər arasında Sizin şəxsi təşəbbüsünüzlə ilk dəfə Azərbaycanda həyata keçirilmişdir. Ümumiyyətlə, tullantı sularının yaranma mənbəyindən uzaqlaşdırılmadan təmizlənməsi üçün təmizləyici qurğuların lokal çirklənmə mənbələrində qurulması sahəsində ardıcıl tədbirlərin davam etdirilməsini və Azərbaycanda gələcəkdə bu qurğulara tələbatın yüksək olacağını nəzərə alaraq, iqtisadi səmərəlilik və yeni iş yerlərinin yaradılması baxımından həmin qurğuların istehsalının ölkəmizdə təşkili məqsədəuyğun olardı.

Bütün ölkə üzrə hər bir yaşayış məntəqəsində təmizləyici qurğuların qurulması və tullantı sularının təmizlənərək, suvarma və digər məqsədlər üçün istifadə olunması barədə proqramın hazırlanmasını məqsədəuyğun hesab edirik. Belə bir proqramın həyata keçirilməsi su qıtlığı ilə bağlı problemləri həll etməklə yanaşı, yeraltı su mənbələrinin və daxili çayların təmiz saxlanılmasına şərait yaradacaqdır.

Möhtərəm cənab Prezident, çıxışımı yekunlaşdıraraq, Sizi əmin etmək istərdim ki, ölkəmizin, xalqımızın inkişafına yönəlmiş bütün Fərman və Sərəncamlarınız Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin kollektivi tərəfindən bundan sonra da təxirə salınmadan və tam şəkildə həyata keçiriləcəkdir.

X X X

Dövlətimizin başçısı iclasda yekun nitqi söylədi.