FƏAL “MOLLA NƏSRƏDDİN”Çİ İSMAYIL HƏQQİNİN 125 YAŞI TAMAM OLUR
Bakı, 21 dekabr (AZƏRTAC). Mütəfəkkir yazıçı, jurnalist və ictimai xadim C.Məmmədquluzadəyə aid mənbələrdə onun yaxın silahdaşlarından biri, fəal “Molla Nəsrəddin”çi İsmayıl Həqqi Həsənzadənin 125 yaşı tamam olur.
Tədqiqatçı jurnalist Nəriman Əliyev Gürcüstan arxivlərində və mətbuatında görkəmli maarifçi, Tiflisdə Azərbaycan teatrının yaradıcılarından, «Şərqi-Rus», «Qeyrət» və «Molla Nəsrəddin» nəşriyyatlarının ilk mürəttiblərindən biri olmuş İsmayıl Həqqinin həyat yolu və fəaliyyəti haqqında xeyli material toplamışdır.
N.Əliyev demişdir ki, İsmayıl Həsənzadə o zamanlar Ələkbər Cəfərov, Rəcəb Xocayev, İsmayıl və Ələkbər Məmmədovlarla birlikdə Azərbaycan mətbuatı sahəsində çox ağır bir şəraitdə işləməli olmuşdur. «Molla Nəsrəddin» jurnalı çıxmağa başlayanda bir müddət onun mətbəəsində işləmiş, sonra Bakıya köçmüş və orada «Kaspi» mətbəəsində mürəttiblik etmişdir. Burada o, böyük şair M.Ə.Sabirlə tanış olmuş, tanışlıq getdikcə dostluğa çevrilmişdir. «Bir xatirə» adlı yazısında İ.Həqqi Sabirlə görüşlərini və söhbətlərini çox səmimi bir dillə təsvir etmişdir. Bu xatirədə onun «Molla Nəsrəddin»dəki işi və C.Məmmədquluzadə ilə münasibətləri haqqında da maraqlı məlumat vardır. İ.Həqqi yazır «…1909-cu ildə Tiflisə, evimizə qayıtdım. Bir az istirahətdən sonra yenə mürəttib sifəti ilə «Molla Nəsrəddin» jurnalında çalışmağa başladım. Hər həftə böyük Sabirimizin ləzzətli və mənidar şeirlərini düzürdüm. 1910-cu ilin payızında redaktorumuz Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə «Molla Nəsrəddin» jurnalını Qızdırmalıya (Məşədi Həbib Zeynalov), Məmmədəli Sidqiyə və mənə tapşırıb Qarabağa getmişdi...».
Mirzə Cəlil və Məmmədəli Sidqinin məktublarından aydın olur ki, Sabirin xəstələndiyi və vəfat etdiyi, «Molla Nəsrəddin»in maddi vəziyyətinin getdikcə ağırlaşdığı 1910-1911-ci illərdə İsmayıl Həqqi fədakar və sadiq mollanəsrəddinçilərdən biri imiş. Cavan ədəbiyyat və mətbuat həvəskarı olan İsmayıl Həqqi «Molla Nəsrəddin»in öz işini davam etdirməsi üçün əlindən gələni əsirgəməmişdir; mürəttiblikdən əlavə, o, jurnalın nəşrində Mirzə Cəlilə böyük əməli yardım göstərmişdir.
İ.Həqqinin Tiflisin «Salki keçidi»ndə yaşayan həyat yoldaşı Bibixanım nağıl edərdi ki, o vaxtlar tez-tez Mirzə Cəlil, Ömər Faiq, Əliqulu Qəmküsar və başqa yazıçılar onların evinə yığışıb «Molla Nəsrəddin»in işləri barədə danışar, tədbir tökər, yazı yazıb hazırlayardılar.
Mirzə Cəlil xəstəliyinə və bəzi başqa səbəblərə görə Qarabağda Kəhrizli kəndində qalmalı olanda İsmayıl Həqqi jurnalın müvəqqəti redaktoru M.Sidqinin sağ əli idi. Məktublarından birində ədib yazır: «İsmayıldan üzr istəyirəm. Söz verirəm ki, gələn poçtla ona pul göndərim…».
O, kəndə getməyə hazırlaşdığını, redaksiyanın bir çox işlərini İ.Həqqiyə tapşırdığını qeyd edir: «Mən bu gün gedirəm kəndə Original da yoxdur. İsmayıl səndən original gözləyəcək. Nə qədər mümkün eləsən çox yaz… Bir də, ehtiyatlı yaz ki, bir şəxsiyyətə toxunmasın. Çünki dəxi mən görməyəcəm. İsmayıl mənə göndərməmiş çap edəcək».
1912-ci ildə «Molla Nəsrəddin»in nəşri müvəqqəti dayanır. Bu, jurnalın bütün dostları kimi İ.Həqqini də çox kədərləndirir. Məktublarından birində o yazır: «… İşimizin nə cür pırtlaşıq olduğu özünə məlumdur: iş təzə (mətbəə və mağaza açmasına işarə edir), ətraf borc, nişanlı adam, qənaət bilmirəm, üzüm yumşaq… «Molla Nəsrəddin»in dayanmağı bizi lap dala saldı». Bu zaman İsmayıl Həqqinin əsas işi Tiflisdəki Azərbaycan teatrına kömək etmək idi. Bəzən o, «Ölülər»də Şeyx Nəsrullahı oynayırdı.
İ.Həqqi hələ 1910-cu ildə Zubanov adlı xalq evindəki Azərbaycan teatr dəstəsinin təşkilatçılarından biri olmuş və bu dəstə ilə birlikdə İran və Türkiyə qastrollarına getmişdir. Həmin teatr dəstəsinin təşkilində və fəaliyyətində C.Məmmədquluzadənin müstəsna rolu olmuşdur.
«Molla Nəsrəddin»in müvəqqəti fasilə etdiyi vaxtlarda İsmayıl Həqqi Tiflisin Voronsovski (indiki Rustaveli) küçəsində «Şərq» adlı mətbəə və kitab mağazasında böyük iş aparmışdır. İ.Həqqidən bir neçə tərcümə də qalmışdır. «Ənvari-Şərqiyyə» adlı məcmuədən götürülmüş «Məşhur filosof Volterin təbiətlə muhavirəsi» sərlövhəli dialoq, habelə rus yazıçısı İ.Qorbunov-Posadovun «Çolaq uşaq» əsəri buna misal ola bilər.
Sovet hakimiyyəti illərində İ.Həqqi mətbuatda və Tiflisdə Azərbaycan teatrında çalışmışdır. O, 1929-1930-cu illərdə «Yeni kənd» qəzeti redaksiyasında, sonralar isə Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının mətbəəsində işləmişdir. İ.Həqqi bu dövrdə də «Molla Nəsrəddin» və onun redaktoru ilə əlaqəsini kəsməmişdir. O, Mirzə Cəlillə məktublaşmışdır. Ədib «Xatiratım» adlı məşhur əsəri üzərində işləyərkən İsmayıl Həqqiyə məktub yazıb, «Molla Nəsrəddin»in nəşri ilə əlaqədar bir neçə suala cavab verməsini xahiş etmiş və ondan cavab almışdı.
İsmayıl Həqqi Həsənzadə 1938-ci ildə 53 yaşında vəfat etmişdir.
İ.Həqqi 1937-ci ildə Stalin repressiyasına məruz qalmış, ölümündən sonra, 1957-ci ildə isə bəraət almışdır.
Xatırladaq ki, dekabrın 22-də Tbilisidə İsmayıl Həqqinin anadan olmasının 125 illiyi qeyd ediləcəkdir.
Bölmənin digər xəbərləri
