Hələ 200 il əvvəl Çindən Afrikaya qədər danışılan ortaq türk dili olub
Bakı, 6 iyun, AZƏRTAC
Turan Mərkəzi Asiyada tarixi bir ərazi olub. Əsl turanlılar Turun nəslindən gələn türk qəbiləsidir. Turan adına “Avesta” və Firdovsinin “Şahnamə” əsərində rast gəlmək olur. Tarixi İran-Turan müharibələrində Əfrasiyab (Alpərtonqa) Turan imperatoru (xaqanı) olaraq nəql edilir. Turan sözü XIX əsrdən etibarən ideoloji bir terminə çevrildi. Bu ideologiya türk tarixində siyasi, hərbi və mədəni sahələrə öz təsirini göstərdi. Cəmi 200 il əvvəl türk dili yeganə dil idi və onu bilməklə Çindən Şimali Afrikaya sərbəst səyahət etmək olurdu. Türk dialektlərindəki fərqlər o qədər az idi ki, danışıq zamanı xalqların ləhcələri kimi səslənir, biri digərindən çox fərqlənmirdi.
Bu sözlər AMEA A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılovun “Hələ 200 il əvvəl Çindən Afrikaya qədər danışılan ortaq türk dili olub” adlı məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.
Əslində Turan, insanların bir-birini mükəmməl başa düşdüyü, ticarət etdiyi təkdilli vahid ərazi idi. 1840-cı il tarixli “Rus mülklərinin Zaqafqaziyadakı icmalı” kitabında deyilir: “Tatar dediyimiz xalqlar tatar adını bilmir və tatar dilinə türk dili deyirlər. Bu dili bilməklə, Çindən Kazana, Krıma, buradan Mərakeşə və Məkkə vasitəsilə Hindistana səyahət edə bilərsiniz. Türk dili ümumtürk xalqları üçün bir dialektdir. Fransız dili Avropada olduğu kimi”.
Bu nəhəng ərazidə bir dilin geniş yayıldığını görürük. Bu dil nə məktəblərdə, nə kolleclərdə öyrədilməyib, bu dili insanlar adi məişət qaydalarını öyrəndikləri kimi öyrənirdilər. Belə ki, Krım, Kazan tatarları, noqaylar, qırğızlar, qazaxlar, Xəzər dənizinin şərqindəki tarixi bölgə, Kiçik Asiya və Türkiyə xalqları yerli ləhcədə cüzi fərqlərin olmasına baxmayaraq, eyni dildə danışırdılar. XIX əsrə qədər türkdilli yazıçılar sadəcə türk dilində yazır və onları həm özbəklər, həm qırğızlar, həm də noqaylar mükəmməl başa düşürdülər - o dövrdə milli dillərə bölünmə yox idi.
Turan dövləti Avrasiyanın geniş ərazilərində çoxlu tayfalardan ibarət ortaq dilli tək xalq kimi yaşayırdı. 1920-ci ildə kommunistlər “Parçala və hökm sür” prinsipinə əməl edərək, Turan dövlətinə məxsus xalqları tək-tək qəbilələrə bölərək, hər birinin öz respublikalarını qurdular, bu dövlətlər üçün fərqli dil qaydaları yaratdılar. Belə ki, Turan dövləti 26 ərazi vahidinə parçalandı və onlarla unikal əlifba tərtib edildi. Bir zamanlar slavyan dilləri də eyni sxemlə bölüşdürülmüşdü. Məsələn, Belarus lüğətlərini tərtib etmək üçün rus dilindən ən uzaq və ya təhrif olunmuş sözü götürmüşdülər. Beləliklə, türkdilli Turan dövləti qəsdən ayrı-ayrı hissələrə bölüşdürüldü və bu dövlətlər arasında nifaq salınmasına cəhdlər edildi. Vaxtı ilə bir xalq olan tayfalar indi bir-birini çətin anlayır, bəzən də heç anlamırlar.
Hazırda türk dilləri bir-birini çətin anlayan alt qruplara parçalanıb. Bütövlükdə türk xalqlarının yalnız ortaq adət-ənənələri, bəzi ortaq sözləri və ifadələri var. Bəlli ki, bu türk xalqları üçün yeni bir fenomendir. Əgər supergüclərin siyasi qərarları olmasaydı, indi bu türk xalqları mükəmməl bir şəkildə vahid bir toplum, hətta vahid dil, vahid mədəniyyətə malik imperiya yarada bilərdilər. Ancaq acı bir təsadüf Turan birliyinə son qoydu.
Türk xalqları həm Avropa və həm də monqoloid xüsusiyyətlərə malik olduqları üçün adətən bu iki irqin vəhdəti kimi görünürlər. Amma bir az dərindən araşdırma aparsaq, türklərin avropalılar və asiyalılarla ortaq kökə malik olduqlarını görə bilərik. Bu gün səsləndirilən “Turan” dövlətlər birliyinin (Türk Dövlətləri Birliyi), vahid türk əlifbası və ya vahid türk dili ideyası türklər üçün yenilik olmamalı o, özünün keçmiş əsasları üzərində qurulmalıdır.
Bölmənin digər xəbərləri
