Bakı, 10 may, AZƏRTAC

Ulu Öndər Heydər Əliyev milli məfkurənin baniləri olan görkəmli şəxsiyyətlər haqqında yeri gəldikcə önəmli fikirlər söyləyib. Ayrı-ayrı tədbirlərdə səsləndirdiyi fikirlərdən əlavə Ümummilli Lider 2000-ci il dekabrın 29-da yeni əsr və üçüncü minillik münasibətilə Azərbaycan xalqına müraciəti zamanı da Azərbaycanın mədəni inkişaf tarixinə xronoloji ardıcıllıqla nəzər salıb, hər bir dövrün özünəməxsus xarakteristikasını verib. Eyni zamanda, həmin dövrün çiçəklənməsində mühüm xidmətləri olmuş dahi şəxsiyyətlərin fəaliyyətinə də obyektiv münasibətini nümayiş etdirib.

Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülnar Səma söyləyib. O bildirib ki, həmin müraciətdə xalqımızın əsrlər boyu yaratdığı mədəniyyət və ədəbiyyat nümunələrinin həyat eşqi, azadlıq və müstəqillik duyğuları aşıladığı göstərilib, qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatının qüdrətli sənətkarları haqqında dəyərli fikirlər söylənilib: “Dastanlarımız kimi möhtəşəm sənət abidələri, dünya sivilizasiya tarixində silinməz izlər qoymuş Qətran Təbrizi, Nizami Gəncəvi, Əfzələddin Xaqani, Xətib Təbrizi, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli kimi korifeylərin yaradıcılığı ümumbəşəri ideyaların tərənnümünə, haqqın, ədalətin, humanist idealların bərqərar olmasına xidmət etmişdir. Səfiəddin Urməvinin, Əcəmi Naxçıvaninin, Sultan Məhəmməd Təbrizinin dünya mədəniyyəti xəzinəsinə verdikləri incilər sənətsevərləri indi də heyran qoyur”. Bu sitatda həm Azərbaycan ədəbiyyatının folklor nümunələri, həm də orta əsrlərin ən qüdrətli şairləri nümunə göstərilir. Eyni zamanda, həmin çağlarda yaşamış musiqiçi, xəttat, memar, rəssam və başqa sənət sahələrinin təmsilçilərinin adları çəkilir. Müraciəti zamanı Heydər Əliyev xalqımızın dünya elminə bəxş etdiyi töhfələrlə fəxr etməyə haqqı olduğunu xüsusi vurğulayır və onlara da öz münasibətini əks etdirir. Nəsirəddin Tusinin, Əbülhəsən Bəhmənyarın, Şihabəddin Sührəvərdinin və digər mütəfəkkirlərin adlarının dünya elm aləminə yaxşı tanış olduğunu, Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda təşəkkül tapmış intibahın dünya mədəniyyəti tarixinin ən parlaq səhifələrindən biri olduğunu xatırladır.

Alim vurğulayıb ki, Heydər Əliyev həmin müraciəti zamanı bu günlə tarix arasındakı bağları nəzərdən keçirib, tarixi mərhələlər arasındakı məntiqi əlaqəni zərgər dəqiqliyi ilə göstərib. XX əsrdə qazandığımız uğurların, o cümlədən müstəqil dövlət qurmaq əzmimizin köklərini uzaq və yaxın tariximizdə, xüsusilə XIX əsrdə formalaşmış və təşəkkül tapmış qaynaqlarda axtarıb tapmaq lazım gəldiyini qeyd edir. Bildirir ki, bu qaynaqlar həm ayrı-ayrı görkəmli şəxsiyyətlərin, Abbasqulu ağa Bakıxanov və Mirzə Kazım bəy kimi nadir insanların çox uğurlu yaradıcı fəaliyyətində öz əksini tapıb, həm də birbaşa milli maarifçilik ideyalarının gerçəkləşməsi ilə bağlı olub. Doğrudan da, XIX əsrə diqqət yetirdikdə elmi nailiyyətlər sahəsində məhz iki şəxsiyyətin adı öncüllər sırasındadır ki, hər ikisinin adı müraciət zamanı çəkilib.

Ulu Öndər “Qori Müəllimlər Seminariyasının məzunlarından olan Cəlil Məmmədquluzadə, Süleyman Sani Axundov, Üzeyir bəy Hacıbəyov, Həbib bəy Mahmudbəyov, Rəşid bəy Əfəndiyev, Firudin bəy Köçərli kimi görkəmli maarifçilər təhsildə gedən islahatlara güclü təkan verirdilər” - fikirləri ilə həm seminariyanın, həm adları çəkilən ədiblərin, həm də maarifçilərin zamanında və sonrakı dövrdəki mövqeyinə dürüst münasibət bildirib. Bununla yanaşı, fikirlərini elə formada ifadə edib ki, adları çəkilən şəxsiyyətlərin fəaliyyətləri haqqında tam təsəvvür formalaşdırmaqla bərabər, həyata keçirilən bütün yeniliklərdən məlumatlı olursan.

Bununla yanaşı, Ulu Öndər mətbuat sahəsinin fədakarlarını da unutmur: “Bakının inkişafı, əhalinin artması, ziyalı qüvvələrin yetişməsi, informasiya məkanının genişlənməsi milli mətbuatın yaranması ehtiyacını doğururdu. Bunu ilk dərk edən görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabi bu istiqamətdə məqsədyönlü iş aparırdı. 1875-ci il iyulun 22-də “Əkinçi” qəzetinin ilk nömrəsi çıxdı və bununla Azərbaycan mətbuatının bünövrəsi qoyuldu. Cəlil Məmmədquluzadənin təşəbbüsü və başçılığı ilə nəşrə başlayan “Molla Nəsirəddin” jurnalı nəinki Azərbaycanın, hətta bütün Şərqin mətbuat tarixində özünəməxsus məktəbin əsasını qoydu. Bu, Azərbaycanda milli mətbuatın formalaşıb öz təbii inkişaf axarına düşməsindən xəbər verirdi”. Sitatın ilk cümləsinə fikir versək, görərik ki, Ümummilli Lider milli mətbuatın yaranması zərurətini tamamilə milli amillərlə bağlayır. Azərbaycan mətbuat tarixində ən önəmli yer tutan iki şəxsiyyətin adını isə ayrıca qeyd edir. Müraciət zamanı ən çox diqqət çəkən məsələlərdən biri elə budur. Yəni hər yeniliyin yaradıcısı öz yenilikləri ilə birlikdə xatırladılır.

Yeni dövrün ədəbiyyatının formalaşmasından danışarkən Nəcəf bəy Vəzirovun, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin, Mirzə Ələkbər Sabirin, Süleyman Sani Axundovun, Üzeyir bəy Hacıbəyovun, Nəriman Nərimanovun, Haşım bəy Vəzirovun, Cəlil Məmmədquluzadənin, Abbas Səhhətin, Məhəmməd Hadinin, Abdulla Şaiqin, Əli bəy Hüseynzadənin, Əhməd Ağaoğlunun, Əhməd Cavadın, Hüseyn Cavidin və başqalarının əvəzsiz xidmətlərini yada salır. XX əsrə qədəm qoyan Azərbaycanın artıq bir çox sahələrdə, o cümlədən mədəniyyət, maarif və milli mətbuat sahələrində olduqca mühüm nailiyyətlər əldə etdiyini, ən başlıcası isə müasir burjuaziya təbəqəsinin formalaşıb ölkənin ictimai həyatında mühüm rol oynamağa başladığını diqqətə çatdırır. Həmin dövrdə Azərbaycan ziyalılarının müxtəlif sahələrdə göstərdiyi fəaliyyətin milli dirçəliş, milli oyanış, milli ruhun aşılanması proseslərinə xidmət etdiyini də etiraf edir.

“Tarixi müraciət zamanı sovet dövrü Azərbaycan ədəbi-mədəni həyatına da yer ayrılıb, ən mühüm tarixi proseslər təhlil olunub. Bu sırada repressiyaya məruz qalmış ədiblərin yad edilməsi, onlara qarşı edilən haqsızlığın Azərbaycan üçün nə qədər böyük itki olduğunun xatırladılması xüsusilə diqqəti cəlb edir. Müraciətin hərtərəfli və əhatəli olmasına baxmayaraq, təbii ki, Ulu Öndərin ədiblərə verdiyi yüksək dəyəri yalnız bir çıxış əsasında sistemləşdirmək mümkün olmur. Çünki o, həm sovet dövründə, həm də müstəqillik dövründə etdiyi bir çox çıxışlarında Azərbaycan ədibləri haqqında fikirlərini bölüşüb. Hakimiyyətə ikinci dəfə gəldikdən sonra da yaradıcı şəxsiyyətlərə qarşı qayğıkeş münasibətini davam etdirib. Beləliklə, dərin milli köklərə malik olan Azərbaycan ədəbi fikir tarixinin öyrənilməsində Heydər Əliyevin tarixi məzmunlu çıxışlarının əhəmiyyətinə bir daha şahid olduq. Bu fikirlərin təbliği və tədqiqi dövlətçiliyimizin qorunması baxımından önəmlidir”, - deyə G.Səma fikrini yeklunlaşdırıb.