Stokholm, 24 dekabr, Nərgiz Cəfərli, AZƏRTAC

İsveçdəki “Lava” nəşriyyatında görkəmli Azərbaycan yazıçısı Əzizə Cəfərzadənin ingilis dilində “Bakı 1501” romanı işıq üzü görüb. Yazıçının əsərləri vətənpərvərlik məzmunu və tarixi irsə dərin hörməti ilə seçilir.

Nəşrin tərcüməsi və redaktəsini İsveçdə yaşayan həmvətənimiz, Höteborq Universitetinin dosenti, elmlər doktoru Səadət Kərimi tərəfindən həyata keçirilib. Kitab yazıçının oğlu Turan İbrahimin sifarişi ilə nəşr olunub. Əsərin ruhu ilə səsləşən üz qabıqlarının bədii tərtibatı yaradıcılığında köhnə Bakıya həsr olunmuş çoxsaylı əsərlərin xüsusi yer tutduğu rəssam Fuad Tahir Manafov tərəfindən hazırlanıb.

“Bakı 1501” romanında XVI əsrin əvvəllərinin hadisələri – Azərbaycanın artıq tarixi və siyasi reallıq kimi mövcud olduğu dövr əks etdirilir. Əsərdə həmin dövrün müharibələri və dini qarşıdurmaları, Səfəvilər sülaləsinin yüksəliş prosesi, qızılbaş ordusunun Şamaxıya və Bakı qalasına yürüşü, eləcə də ilk səfəvi hökmdarı – dövlət xadimi, sərkərdə və şair kimi təqdim olunan Şah İsmayıl Xətainin mürəkkəb və çoxşaxəli obrazı öz əksini tapıb.

Romanın yeni nəşri Avropa oxucusu üçün Azərbaycan tarixinin əsas səhifələrindən birini açır və adı milli ədəbiyyatda xüsusi yer tutan yazıçının bədii irsi ilə tanış olmaq imkanı yaradır. Yeni ilin yanvar ayında “Lava” nəşriyyatı kitabın geniş oxucu auditoriyası üçün rəsmi təqdimatını keçirməyi planlaşdırır.

AZƏRTAC kitab üzərində aparılan iş və onun beynəlxalq auditoriyaya çıxışı ilə bağlı ətraflı məlumat almaq məqsədilə layihənin üç iştirakçısı ilə əlaqə saxlayıb.

Turan İbrahim: Anamın romanının İsveçdə ingilis dilində nəşr olunması xəbəri məni çox sevindirdi. Qeyd etmək istərdim ki, Səadət xanım dəfələrlə Əzizə Cəfərzadənin yaradıcılığına həsr olunmuş tədbirlər təşkil edib və 2021-ci ildə Bakıda Əzizə xanımın ev-muzeyini ziyarət edərkən “Bakı 1501” romanını ingilis dilinə tərcümə etmək niyyətini açıq bəyan etmişdi. Həmin vaxt bu, səmimi bir arzu kimi səslənirdi, bu gün isə onun real həyata keçdiyini görürük.

Üz qabıqlarının vizual obrazı nəşrin bədii konsepsiyasını üzvi şəkildə tamamlayan Fuad Tahir Manafovun iki əsəri əsasında formalaşdırılıb. Qeyd etmək istərdim ki, bu, Əzizə xanımın üz qabıqları onun tərəfindən hazırlanmış artıq beşinci kitabıdır.

Bu əsər haqqında danışarkən həmişə vurğulayıram ki, bu roman, yəqin ki, Əzizə xanımın, eyni zamanda, ən çox tənqid olunan və ən çox nəşr edilən, ən çox təriflənən və sevilən əsərlərindən biridir. Mənim fikrimcə, onun xüsusi ədəbi taleyi də məhz bununla bağlıdır.

Kitabın ilk nəşrinə hazırlıq mərhələsində “Yazıçı” nəşriyyatı əsəri görkəmli tarixçimiz, akademik Ziya Bünyadova rəyə göndərmişdi. Akademik romanı yüksək qiymətləndirmiş və onun nəşrini dəstəkləmişdi ki, bu da müəllif üçün mühüm peşəkar etiraf idi.

Əsər ilk dəfə 1981-ci ildə 40 min nüsxəli tirajla nəşr olunub. Əlavə edim ki, “Aləmdə səsim var mənim” kitabından sonra çap edilən məhz bu roman yazıçının yaradıcılığında yeni mərhələnin başlanğıcı olmuş və ona geniş oxucu şöhrəti qazandırmışdır.

2015-ci ildən etibarən kitab Azərbaycanda müxtəlif nəşriyyatlar tərəfindən nəşr olunur, 2016-cı ildən isə “XAN” nəşriyyatında mütəmadi şəkildə çap edilərək bu günədək Azərbaycan və rus dillərində oxuculara təqdim edilir. 1989-cu ildə roman rus dilində 50 min nüsxəli tirajla nəşr olunub, 2019–2021-ci illərdə İranda iki dəfə köhnə əlifba ilə Azərbaycan dilində çap edilib, 2023-cü ildə isə Türkiyədə nəşr olunub.

2022-ci ildə mərhum deputat, jurnalist və ictimai-siyasi xadim Qənirə Paşayevanın təşəbbüsü ilə kitab Özbəkistanda özbək dilində nəşr edilib və Qənirə xanım nəşrin təqdimatında iştirak etmək üçün bu ölkəyə xüsusi səfər edib.

Həmçinin qeyd etmək istərdim ki, roman uşaq auditoriyası üçün sadələşdirilmiş formada Azərbaycan dilində də nəşr olunub. Bundan əlavə, əsər Misirdə ərəb dilinə tərcümə edilib və həmin tərcümə əsasında elmi tədqiqat işi yazılıb. Ərəb dilinə tərcümə tam hazır olsa da, hələlik nəşr olunmayıb və hazırda nəşriyyat axtarışı aparılır.

Səadət Kərimi: Mən Əzizə Cəfərzadə tərəfindən, eləcə də romanda təqdim olunan görkəmli şairlər – Xətai, Nəsimi və Füzuli tərəfindən istifadə edilmiş bütün əsas terminləri orijinal formada saxlamağa çalışmışam. Avropa oxucusu üçün rahatlıq məqsədilə mətn həmin terminlərin mötərizələrdə və qeydlərdə izahı ilə təmin edilib.

Əminəm ki, “Bakı 1501” romanının dil və üslubunun aydınlığı, müəllif qələminin orijinallığı, milli-etnik məzmunla zəngin hadisə və süjet xətlərinin daxili dinamikası Avropa oxucusunda dərin təəssürat yarada biləcək.

Bu valehedici əsər sayəsində Avropa oxucusu Azərbaycan tarixinin əsas dövrlərindən birinə səyahət etmək və çoxsaylı hadisələrin xəyali iştirakçısına çevrilmək imkanı əldə edəcək. Əzizə Cəfərzadə tarixi yalnız faktlar və sənədlər vasitəsilə deyil, onu dövrün canlı nəfəsi ilə dolduraraq təqdim edir. “Bakı 1501” romanında xalqın etnoqrafik yaddaşının əsas xətlərinin aydın şəkildə müəyyən olunduğu bütöv və ifadəli zaman mənzərəsi yaradılıb.

Müəllifə xas bədii fantaziya ilə təsvir olunan dövrün təbii mənzərəsi və tarixi panoraması qurulur. Əsər boyu yazıçı ardıcıl və inandırıcı şəkildə Azərbaycan vətənpərvərliyi ideyalarını və Azərbaycan dilinin əhəmiyyətini ön plana çəkir.

Fuad Tahir Manafov: Uzun müddətdir ki, Milli Mədəni-Tarixi İrsin Tədqiqi Fondu Əzizə xanımın romanlarının yenidən işlənməsi və yeni bədii tərtibatını mənə həvalə edir. Onların sırasında “Səyyah”, “Cəlaliyyə”, “Aləmdə səsim var mənim” və “Vətənə qayıt” romanlarının üz qabıqları da yer alır.

Kitabın bədii tərtibatı həm maraqlı, həm də olduqca məsuliyyətli bir işdir. Roman, povest və ya oçerk zəngin və cəlbedici məzmuna malik olsa belə, bədii tərtibat oxucunun ilk təəssüratının formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Oxucu ilə kitabın ilk təması məhz üz qabığı vasitəsilə baş verir. Sanki rəssam burada əsərin məzmunu haqqında gizli bir mesaj ötürür və bu mesaj oxucunu bütün oxu prosesi boyunca müşayiət edir.

Hakimiyyət uğrunda mübarizə, gizli saray intriqaları, düşmənlərlə qarşıdurma, torpağa və Vətənə sevgi, eləcə də əsas tarixi hadisələr “Bakı 1501” romanında böyük ustalıqla təqdim olunub və mən də məhz bunu üz qabığında əks etdirməyə çalışmışam.

Kitabın arxa üzündə yerləşdirilmiş şəkil “Şərqin qapıları”, ikinci adı ilə “Şərq” adlanır. Əsərin kompozisiyası İçərişəhərin Şərq qapılarının obrazı əsasında qurulub. Qapıların şərq istiqamətinə yönəlməsi bu adın formalaşmasına səbəb olub. İçərişəhərin vertikal kompozisiyası Şərq memarlıq üslubunun xarakterik xüsusiyyətidir.

Ümumilikdə, Əzizə xanımın bütün tarixi romanları aydın və axıcı dillə yazılıb ki, bu da oxucunun hadisələrin gedişinə asanlıqla daxil olmasına imkan yaradır. Bu baxımdan “Bakı 1501” romanı da istisna təşkil etmir. Məhz buna görə Əzizə xanımın növbəti romanının bədii tərtibatı üzərində işi səmimi maraq və peşəkar həvəslə qəbul etdim.