Qərbi Azərbaycan kəndləri - Baş Gərni
Bakı, 5 oktyabr, AZƏRTAC
Qərbi Azərbaycan İcmasının sədri, Milli Məclisin deputatı Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycan kəndləri ilə bağlı araşdırmalar aparıb. AZƏRTAC Əziz Ələkbərlinin “Qərbi Azərbaycan kəndləri” seriyasından növbəti yazısını təqdim edir.
Baş Gərni (Gərni, Göqam, Gög kənd)
Baş Gərni kəndi Gəmibasar mahalının dağlıq hissəsində, Ellər rayonunun mərkəzi olan Ellər qəsəbəsindən 32 kilometr cənub-şərqdə, Gərni çayının sağ kənarında yerləşir.
1828-ci ilə qədər kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar. 1826-1829-cu illər Rusiya-İran, Rusiya-Osmanlı müharibələri nəticəsində kənd xarabalığa çevrilmiş, 1830-cu illərdən sonra kənddə İrandan köçürülüb gətirilmiş ermənilər məskunlaşdırılmışlar.
“İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri“ndə (1590) və “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri“ndə (1728) Gərni nahiyəsinin Karni kəndi kimi qeydə alınıb. İkinci mənbədə kənddən dövlətin müxtəlif vergilər şəklində ildə 23 min ağça gəlir götürdüyü qeyd olunub ki, bu da kəndin kifayət qədər böyük kənd olduğunu təsdiq edir.
İvan Şopen (1832) bu kəndi Baş Gərni adı ilə Gərnibasar mahalının xaraba kəndləri sırasına daxil edib. Bu, kəndin 1826-1829-cu illər Rusiya-İran, Rusiya Osmanlı müharibələri zamanı böyük dağıntılara məruz qalmasına dəlalət edir.
İ.Şopen “Ərməniyədə qədim şəhər“ adlandırdığı Baş Gərni kəndinin tarixi haqqında maraqlı məlumatlar verib. O, şəhərin salınması ilə bağlı M.Xorenlinin aşağıdakı məlumatını xatırladıb: “Geqam (Gögqam - Ə.Ə.) Göyçə gölü sahillərindən Araz düzənliyinə qayıdıb, bir dağın dibində, yaxşı möhkəmləndirilmiş vadidə şəhər saldı və onu Geqam (Gögqam - Ə.Ə.) adlandırdı. Sonralar şəhər adını Geqamın nəvəsi Qarmın (bəzi mənbələrdə Qarnik - Ə.Ə.) adına güzəştə getdi və Gərni adlandı”.
Göründüyü kimi, M.Xorenlinin şəhərin tarixi ilə bağlı bu versiyasında Karni//Gərni toponiminin Qar-qar//Gər-gər//Her-her türk tayfasının adını daşıması fikri göz qabağındadır. Xatırladaq ki, İrəvan çuxurunda qədimdən məskunlaşan Qarqar türklərinin adı ilə burada çoxlu toponimlər olub. İrəvan xanlığı ərazisindəki 15 mahaldan ikisinin (Karbi//Qarbi və Karni//Gərni) bu etnonimdən yaranması da dediyimizi təsdiq edir.
Baş Gərni şəhərinin Ərməniyə tarixində xüsusi yeri olub. Eramızın I əsrində Ərməniyə çarı I Tiridat Gərni qalasında dördkünc yonulmuş daşdan qədim bizans arxitektura üslubunda bacısı Xosrovduxtun xatirəsinə saray-məbəd ucaltmış, bu əsrarəngiz sənət nümunəsinin üzərində öz adını yazdırmışdır. “Təxti-Tiridat” adı ilə tarixə düşən bu məbəd ərmən Arsak hökmdarlarının yay iqamətgahı olub. Vaxtilə burada yunanların hərbi qarnizonları yerləşirmiş, bölgəyə gələn dövlət nümayəndələri bu qalada dayanarmışlar.
Gərni şəhərində patriarx II Qriqori (867-897) və onun xələfi patriarx Maşos dəfn edilmişlər.
Çariça Tamaranın vaxtında (1184-1207) Gərni qalası onun tabeliyində olub, Xarəzm hökmdarı Sultan Cəlaləddin bu qalanın divarlari önündə gürcü qoşunlarını darmadağın edib, gürcülər Gərnibasar dərəsinin şimal hissəsinə qaçıb, böyük bir mağarada gizləniblər.
XIII əsrdə Hülakü xan bu dəbdəbəli sarayı öz hesabına bərpa edib. Məbəd XVII əsrdə zəlzələ nəticəsində dağılıb, 1969-1974-cü illərdə yenidən bərpa olunub.
Lakin təəssüf ki, Ərmən türklərinin bu qədim xristian mərkəzi sonralar öz funksiyasını itirdikcə əhəmiyyətini də itirib. Hətta 1826-1828-ci illər Rusiya-İran müharibəsi zamanı qala-kənd darmadağın edilib, türk-müsəlman əhalisi qovulub çıxarılıb. 1830-cu illərdən sonra burada İrandan gəlmə erməni mühacirləri yerləşdirilib. Belə ki, 1873-cü ilin statistikasında Baş Gəmi kəndində 92 təsərrüfatda 809 nəfər (421 kişi, 388 qadın) erməni əhali və kəndin kənarında monastır və monastır xarabalıqları qeydə alınıb.
Baş Gərni kəndinin mənbələrdə qeydə alınmış mikrotoponimləri də onun qədim türk yurdu olduğunu təsdiq edir. Belə ki, kəndin İrəvan qəzasında Çatmabulaqyurd adlı yaylaq yeri olub. 1886-cı ilə aid mənbədə Baş Gərni kəndinin yaxınlığında 275 desyatin ərazini əhatə edən Dəvəboyun (əslində Dəvəboynu - Ə.Ə.) adlı otlaq yerindən də bəhs olunur.
Kiçik Gilənar kənd sakini Xudaverdi Əlipənah oğlunun Baş Gəmi kəndinin Tülküdərəsi adlı 16 desyatin otlaq yerini ili 21 rubla 1884-1887-ci illər üçün icarəyə götürdüyü də həmin mənbədə qeyd olunub. Kəndin ərazisində Gərniçay adlı biçənək, Cənnətdərəsi adlı otlaq sahələri olub. Kəndin torpaqları Məmmədəlibulaq, Əlibulaq və Anabulaq bulaqlarının suyu ilə suvarılıb.
1935-ci il yanvarın 3-də kəndin Baş Gərni adı dəyişdirilərək Qarni qoyulub.
Bölmənin digər xəbərləri
