Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

ELM VƏ TƏHSİL

Qərbi Azərbaycanda yeni türk əlifbasına keçid - Araşdırma

Qərbi Azərbaycanda yeni türk əlifbasına keçid -  Araşdırma

Bakı, 13 may, AZƏRTAC

Qədim tarixə, zəngin mədəniyyətə və ədəbi irsə malik Azərbaycan xalqı dünya sivilizasiyasına önəmli töhfələr verib. Qədim Azərbaycan dilinin formalaşması onun tarixi köklərinin dünya sivilizasiyasının ilkin çağlarına gedib çıxdığını əyani şəkildə sübut edir. Dünya mədəniyyətinin beşiyi olan şumerlərin dil elementlərinin dilimizdə də mövcudluğu, onların tarixi, milli və mənəvi dəyərlərimizdə əks olunması, keşməkeşli dolaylardan keçib bu günümüzədək gəlib çatması buna aydın nümunədir. Amma bütün bunlara baxmayaraq, dünya tarixində türklər qədər əlifbası dəyişdirilən, müxtəlif tarixi dövrlərdə fərqli mənşəli yazı sistemindən istifadə edən ikinci xalq demək olar yoxdur. Məlum olduğu kimi, Ərəb xilafəti Yaxın Şərq ölkələrinə hücuma keçərək türkləri özünə tabe etdirdikdən sonra ərəb əlifbasını qəbul etdirdi. Dilimizin zənginliyini, fonetik sistemini, özünəməxsusluğunu ifadə etmək imkanından çox uzaq olan ərəb əlifbasına qarşı mübarizənin önündə gedən, yeni əlifba ideyasını böyük ictimai hərəkata çevirən ilk azərbaycanlı, xalqımızın böyük mütəfəkkir oğlu, XIX əsr Azərbaycan elmi, mədəniyyəti və ədəbiyyatı tarixinə dahi şəxsiyyət kimi daxil olmuş, dilimizin varlığı və saflığı uğrunda qətiyyətlə, ardıcıl mübarizə aparmış insan Mirzə Fətəli Axundov olub. Onun başlatdığı bu yolla bir sıra xələfləri işıqlı ideyanın həyata keçirilməsi uğrunda böyük fədakarlıq göstəriblər. 1918-ci ildə Azərbaycan ziyalıları latın əlifbasının qəbul edilməsi üçün təşəbbüs göstərsələr də, buna nail ola bilməmişdilər. Məlumdur ki, bəzi mühafizəkarlar latın əlifbasının qəbul olunmasını istəmirdilər.

Bu fikirlər filologiya üzrə fəlsəfə elmləri doktoru, Qərbi

Azərbaycan İcmasının üzvü Cəlal Allahverdiyevin “Qərbi Azərbaycanda yeni türk əlifbasına keçid (1922-1929)” adlı məqaləsində yer alıb.

AZƏRTAC məqaləni təqdim edir: “1921-ci ilin yanvarında Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığı yanında əlifba islahatı üzrə Komissiya təşkil edildi. 1922-ci ilin aprelinədək fəaliyyət göstərən komissiya çox mühüm işlər gördü və latın əlifbasına keçid ideyası getdikcə daha real olmağa başladı. 1922-ci ilin mayında Yeni Türk Əlifbası Komitəsi yaradıldı.

Bakıda yaradılmış Yeni Türk Əlifbası Komitəsinin İrəvanda, Tiflisdə və Azərbaycanın başqa şəhərlərində də şöbələri fəaliyyət göstərməyə başladı. 1922-ci ildə yaradılmış bu şöbələr dövri olaraq Bakı Yeni Türk Əlifbası Komitəsinə məlumat və hesabat verirdilər. 1922-ci ilin dekabrında bir qrup İrəvan ziyalısının təşəbbüsü ilə yeni əlifbaya keçmək üçün Mərkəzi Büro yaradılsa da, qurumun fəaliyyəti bir o qədər nəzərə çarpmamışdı. Yalnız İrəvan Rabfakı nəzdindəki Türk şöbəsinin müəllim və tələbələri tərəfindən yeni əlifba dərnəyi qısa müddət ərzində fəaliyyət göstərmişdi. Bir müddət sonra bu dərnək də tənəzzülə uğramış, İrəvanda yaranmış yeni əlifba hərəkatı fəaliyyətsizliyə düçar olmuşdu. Bunun da ən başlıca səbəblərindən biri hazırlıqlı kadrların az olması, heç bir dəstəyin göstərilməməsi və vəsaitin çatışmaması idi.

1924-cü il aprelin 28-də Gümrüdə keçirilən azərbaycanlı müəllimlərin qurultayında komitə ziyalılar tərəfindən İrəvan Yeni Türk Əlifbası Komitəsi (YTƏK) adı altında yenidən təşkil olundu. Doqquz azərbaycanlı - Bala Əfəndiyev, Mehdi Kazımov, Miryusif Mirbabayev, Əşrəf Yusifzadə, Əziz İlyasov, Mirhüseyn Mirbağırov, Zərri Axundova, Ruqiyyə Mirbağırova, Səcidə Qayıbova və bir erməni Karapet Manukyan komitəyə üzv seçildi. Səməd Qulubəyov, Mirsadıq Mirheydərzadə, Cəfər Əliyev isə komitə üzvlüyünə namizəd oldular. Komitənin iclasında Bala Əfəndiyev sədr, Əziz İlyasov isə katib qismində fəaliyyət göstərmişdilər. Bundan sonra İrəvan YTƏK-in işində ciddi şəkildə dönüş yaranır və bölgələrdə də yeni əlifba şöbələri yaradılaraq fəaliyyətə başlayır.

İrəvan bürosu üzrə Bala Əfəndiyev sədr, Əziz İlyasov katib, Dilican bürosu üzrə Umud Süleymanov sədr, Abbas Əhmədov katib, Ağbaba üzrə Hacı Adurov sədr, Riza İsmayılov katib, Basarkeçər üzrə Teymur Muxtarov sədr, Mehdi Quliyev katib, Zəngəzur üzrə Yusif Abbasov sədr, Yaqub Əjdərov katib, Vedibasar üzrə Həsən Əmirov sədr, İsfəndiyar Babayev katib, Üçmüədzin üzrə Hüseyn Sadıqov sədr, Cəfərəli Əkbərov katib təyin edilirlər. Yerlərdə fəaliyyət göstərən bu büroların sədrləri və katibləri İrəvan YTƏK-in işçiləri hesab olunur və hər biri çox cüzi miqdarda əməkhaqqı alırdı. Bu bürolar İrəvan YTƏK-in direktivlərini və göstərişlərini yerlərdə icra edirdilər.

Bu böyük işlərin başlanğıcında isə 15 yaşından 50 yaşınadək insanların savadsızlığını ləğv etmək lazım gəlirdi. Amma İrəvan YTƏK-in Qərbi Azərbaycan miqyasında yeni əlifbaya keçid prosesini sürətləndirməsinə əngəl törədən əsas amillərdən biri maddi imkansızlıq idi. Bu vəziyyət isə yeni kursların açılmasına imkan vermirdi. Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, İrəvan YTƏK və azərbaycanlı ziyalılar yeni əlifbaya keçidin Türk xalqları arasında böyük ictimai-siyasi, mədəni əhəmiyyət daşıdığını aydın dərk edir, bu islahatın həyata keçirilməsi istiqamətində bütün mümkün vasitələrdən yararlanmağa çalışırdılar. Bakı YTƏK-in və şəxsən Səməd Ağamalıoğlunun maddi dəstəyi, həmçinin qayğısı sayəsində İrəvan ziyalılarının “savadsızlığı ləğvetmə” hərəkatı daha geniş vüsət almışdı. İrəvanda və bölgələrdə yeni əlifbaya keçid kampaniyasını daha da genişləndirmək üçün 1924-cü ilin mayında Bakı YTƏK-in sədri Səməd Ağamalıoğlu tərəfindən ilkin kömək üçün İrəvan YTƏK-ə 1000 manat pul vəsaiti göndərilmişdi.

1924-cü ilin oktyabrında İrəvan YTƏK azərbaycanlı məktəblərində dərslərin yeni əlifba ilə keçirilməsi haqqında dekret imzalamışdı.1925-1926-cı tədris ilində Qərbi Azərbaycanda birinci dərəcəli 115 azərbaycanlı məktəbində dərslər tamamilə yeni əlifba ilə keçirilməyə başladı. Bakıda başlanan və bütün türk respublikalarını, o cümlədən Türkiyəni hərəkətə gətirən yeni əlifba ideyasını İrəvanda və bölgələrdə getdikcə daha geniş və qətiyyətlə tətbiq edirdilər. Zaqafqaziya, o cümlədən sovet respublikaları yeni əlifbaya keçmək üçün Bakıda qurultay çağırılmasına hazırlaşırdı. Bu prosesə İrəvanda Ermənistan KPMK-nın nəzdində fəaliyyət göstərən Azsaylı xalqlar şöbəsinin müdiri, İrəvan YTƏK-in sədri Bala Əfəndiyev rəhbərlik edirdi. 1926-cı il fevralın 22-də İrəvan YTƏK tərəfindən çağırılan fövqəladə konfrans açılmışdı. Səməd Ağamalıoğlu, Lunaçarski, Kalinin və başqaları konfransın fəxri sədrləri seçilmişdilər. Konfransı İrəvan YTƏK-in sədri Bala Əfəndiyev açmışdı. Konfransda, həmçinin 1926-cı il fevralın 26-da Bakıda keçiriləcək Birinci Türkoloji Qurultaya nümayəndələr seçilmişdi. Sonra isə konfrans belə bir şüarla işini yekunlaşdırmışdı: “Yaşasın türk-tatar zəhmətkeşlərini birləşdirəcək asan və ümumi ədəbiyyat təməlini quracaq yeni türk-tatar əlifbasına əsas olacaq Türkoloji Qurultay”. Qurultayın nümayəndələri arasında Bala Əfəndiyev, Mustafa Hüseynov və Dilicandan olan Əziz İlyasov da var idi. Amma “Zəngi” qəzeti 1926-cı il fevralın 29-da professor H.Acaryanın da qurultayda iştirak etdiyini bildirir. Bala Əfəndiyev və Hraciya Acaryan qurultay nümayəndələri kimi siyahıya alınmışdılar. Ancaq Mustafa Hüseynov və Əziz İlyasov qurultayın rəsmi nümayəndələri siyahısına daxil edilməmişdilər. H.Acaryan qurultayda “Türk dilinin erməni dilinə təsiri” haqqında məruzə etmiş, erməni dilində 4000 türk sözünün olduğunu göstərmişdi.

Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi (MİK) və Xalq Komissarları Soveti (XKS) 1928-ci il iyulun 28-də qərar qəbul etdi ki, 1929-cu il yanvar ayının 1-dən etibarən Azərbaycanda və başqa respublikalarda yeni əlifbaya keçilsin. Amma bir məsələni də qeyd etmək yerinə düşər ki, Azərbaycanın özündə də heç Azərbaycan MİK və XKS-nin yeni əlifbanı qəbul etmək, 1929-cu il yanvarın 1-dən tamamilə yeni əlifbaya keçmək qərarı verilməmişdi. Çünki buna mərkəzi hökumət mane olurdu”.

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

Cevdet Yılmaz: Azərbaycanlı qardaşlarımızın coşqusunu ürəkdən bölüşürəm

Dördqat dünya çempionu: Rafael Ağayevlə eyni pillədə olmaq fəxrdir

Bakıda həftənin sonunadək hava şəraiti sabit keçəcək, rayonlarda intensiv yağıntılar olmayacaq

Ağdam rayonunun Şotlanlı kəndinin təməli qoyulub YENİLƏNİB

BSU-da 28 May - Müstəqillik Gününə həsr olunmuş tədbir keçirilib

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Xocalı şəhərinə köçən sakinlərlə görüşüblər YENİLƏNƏCƏK

Türkiyənin Milli Müdafiə Nazirliyi: “Bir millət, iki dövlət” anlayışı ilə hər zaman bir olmağa davam edəcəyik

Prezident İlham Əliyev Ağdam rayonunun Nəmirli kəndinin təməlini qoyub YENİLƏNİB

Ağdam rayonunun Güllücə kəndinin təməli qoyulub YENİLƏNİB

Selçuk Bayraktar: Birliyimiz və həmrəyliyimiz əbədi olsun

Prezident İlham Əliyev Ağdam rayonunun Tağıbəyli kəndinin təməlini qoyub YENİLƏNİB

General-mayor Dadaş Rzayev son mənzilə yola salınıb

Peruca Universitetində Azərbaycan - İtaliya münasibətləri mövzusunda tədbir keçirilib

Ağdamda mina partlaması nəticəsində xəsarət alan ANAMA əməkdaşının vəziyyəti açıqlanıb

Sabah Bakıda 24-29 dərəcə isti olacaq, rayonlarda bəzi dağlıq ərazilərdə yağış yağacaq

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Xocalı şəhərində 15 çoxmənzilli binada təmir və yenidənqurmadan sonra yaradılan şəraitlə tanış olublar YENİLƏNƏCƏK

Azərbaycanın paraatletika üzrə milli komandası Vətənə dönüb

Baş Prokurorluq: Ağdamda ANAMA əməkdaşının minaya düşməsi faktı ilə bağlı araşdırma aparılır

Nizami rayonunda 4 min manatlıq lotereya biletləri oğurlayan şəxs saxlanılıb

Azərbaycanın Müstəqillik Günü Təl-Əviv şəhərində qeyd edilib

28 May - Müstəqillik Günü münasibətilə Dövlət Sərhəd Xidmətində silsilə tədbirlər keçirilib

Macarıstanın Prezidenti Tamaş Şuyokdan

İtaliya Respublikasının Prezidenti Sercio Mattarelladan

Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutunun direktoru Qriqori Trubnikovdan

Botanika İnstitutu və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti əməkdaşlığa başlayır

Moldova Respublikasının Qaqauziya Muxtar Ərazi Qurumunun (Qaqauz Yeri) rəhbəri Yevgeniya Qutsuldan

GUAM-ın Baş katibi Altay Əfəndiyevdən

“Ukrayna Azərbaycanlıları Alimlər Şurası” İctimai Təşkilatının sədri Arif Quliyevdən

Ulu Öndər Heydər Əliyevin Tbilisidəki abidəsi ziyarət olunub

Kanadalı deputat parlamentdə Azərbaycanın Müstəqillik Günü münasibətilə çıxış edib

Hacıqabulda narkotik vasitənin təsiri altında avtomobil idarə edən sürücü aşkarlanıb

Türkiyə XİN: Azərbaycanlı qardaşlarımızın qürur və coşqusuna ürəkdən qatılırıq

FHN: Ötən gün 5-i azyaşlı olmaqla 7 nəfər xilas edilib

Azərbaycanın Müstəqillik Günü Astana şəhərində də qeyd olunub

Tozlu hava şəraiti davam edir

Milli Məclisin sədri İnkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətləri ilə bağlı beynəlxalq konfransda iştirak edib

Müdafiə Nazirliyi 28 May - Müstəqillik Günü münasibətilə videoçarx hazırlayıb VİDEO

Dövlət Komitəsi erkən uşaqlıq dövründə inkişafla bağlı üçgünlük təlimlərə başlayıb

DİN: Dələduzluğa görə axtarışda olan 8 nəfər saxlanılaraq istintaqa təhvil verilib

Ağdamda mina partlayışı olub: ANAMA-nın əməkdaşı xəsarət alıb

28 May - xalqımızın qürur və şərəf tarixi

Ötən gün təhvil götürülən silah-sursatın sayı açıqlanıb

Əlcəzairdə Azərbaycanın Müstəqillik Günü qeyd edilib

DİN: Ötən gün cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 49 nəfər saxlanılıb

Cümhuriyyət dövründə dil məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilməsi xalqımızın tarixində əhəmiyyətli iz qoyub

Blinken Azərbaycanı Müstəqillik Günü münasibətilə təbrik edib

Professor Musa Qasımlı: Bu il Cümhuriyyətin ildönümü tamamilə fərqli bir əhvali-ruhiyyədə qeyd olunur

Keniya Respublikasının Prezidenti Uilyam Samoi Rutodan

Konqo Respublikasının Prezidenti Deni Sassu-Nqessodan

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Müstəqillik Günü ilə bağlı paylaşım edib

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti – 106 il: Dövlət müstəqilliyi ən böyük dəyərimiz və sərvətimizdir

Adrian Efros: Azərbaycan beynəlxalq arenada öz mövqeyini möhkəmləndirmək üçün güclü bacarıq nümayiş etdirib VİDEO

Bu gün Xalq artisti Habil Əliyevin doğum günüdür

Qəsdən adam öldürməkdə şübhəli bilinən şəxs tutulub

Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi

Azərbaycan gimnastı: Rəqabət bizi qorxutmur, əksinə daha güclü edir

İsveçin təhsil naziri: Məktəblərimizdə cinayətkarlar çalışır

Səməd Seyidov Rusiya Federasiya Şurası sədrinin müavini ilə görüşüb

“Qız qalası əfsanəsi” filminin 100 ili tamam olur

“Google”un törəmə şirkəti Hindistanda PUA istehsalına başlamağı planlaşdırır

Yığma üzvü: Nəticəmizi dəstək sayəsində əldə etdik

Qulaq təmizləyici çöpdən istifadə infeksiyaya səbəb ola bilər

Bakı və Moskva Rusiyanın Xankəndidə baş konsulluğunun yaradılması məsələsini müzakirə ediblər

Qum fırtınası haqqında bilmədiklərimiz

Avropa çempionatında çıxışını başa vuran qrup hərəkətləri üzrə Azərbaycan komandası Vətənə qayıdıb VİDEO

Malta və Kosovo NATO Parlament Assambleyasına assosiativ üzv qəbul edilib

Türkiyədə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olmasının 140-cı ildönümü münasibətilə silsilə tədbirlər keçirilib

Bakıda Azərbaycanın Müstəqillik Gününə həsr olunmuş mühazirə təşkil olunub

Gənc gimnastlar: Azərbaycanı Avropa çempionatında təmsil etmək əla hissdir

Bakıdakı Rus evində “Slavyan yazısı və mədəniyyəti günü” qeyd edilib

Zaqatalada 44 yaşlı qadın qətlə yetirilib

Azərbaycan Prezidenti: “Yaşıl dünya naminə həmrəy olaq” şüarı bizim COP29 missiyamızın ruhunu əks etdirir

Prezident: İnkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətlərinin səslərinin yüksək və aydın eşidilməsi üçün əlimizdən gələni edəcəyik

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan həmişə İnkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətlərinin legitim maraqlarını və narahatlıqlarını müdafiə edib

Türk Dövlətləri Təşkilatı 28 May – Müstəqillik Günü münasibətilə Azərbaycanı təbrik edib

İnkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətlərinin “Dayanıqlı firavanlıq üçün istiqamətin müəyyən olunması” mövzusunda 4-cü Beynəlxalq Konfransının iştirakçılarına

Yığmanın məşqçisi: Vətənə medalla dönmək qürurverici hissdir

Budapeştdə Azərbaycanın Xalq rəssamı Arif Hüseynovun fərdi sərgisi açılıb

Azərbaycan millisinin yoldaşlıq oyunları üçün heyəti açıqlanıb

Azərbaycanın dörd idmançısı Batumidə keçirilən turnirin qalibi olub

Prezident İlham Əliyev Müstəqillik Günü münasibətilə paylaşım edib

Səfir: Azərbaycanın COP29-a ev sahibliyi etməsi ölkəmizin və bütün region üçün mühüm mərhələdir

Laçında 32 ildən sonra keçirilən futbol yarışının qalibi müəyyən olub

Autizmli şəxslər üçün sosial xidmətlərin Malta modeli ilə tanışlıq səfəri olub

Azərbaycan diplomatları Cümhuriyyətin qurucularının Fransadakı məzarlarını ziyarət ediblər VİDEO

Nizami Kino Mərkəzində “Qarabağın cizgiləri” adlı sərgi açılıb

28 May - Müstəqillik Günü Bişkekdə qeyd olunub

Avropa çempionatında uğurlu çıxış edən Azərbaycan gimnastları Vətənə dönüblər VİDEO

Bakı İlahiyyat Kollecinin loqosunun müəyyən edilməsi üçün müsabiqə elan olunur

Vəkillərin lazımi biliyə və peşə hazırlığına yiyələnmələrinə diqqət yetirilir

Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Xarici əlaqələr komitəsinin sədri Fuat Oktaydan

Çin Yeni Kaledoniyadan 18 vətəndaşını təxliyə edib

Azərbaycanın yeniyetmə rəssamlarının əsərləri Koreya Respublikasında sərgidə nümayiş olunur

Rusiyanın “SAFMAR Qrupu” Səhmdar Cəmiyyətinin prezidenti Mixail Qutseriyevdən

Pxenyan: Hərbi kəşfiyyat peykinin buraxılışı uğursuz olub

Kür çayı Tovuz rayonunda da fəsadlar törədib FOTO VİDEO

® ABB səhmdarlarına 185 000 000 manat dividend ödəyəcək!

Türkiyədə şəhid Məmmədağa Səfərovun adını daşıyan məktəbdə ona həsr olunan guşə açılıb

Bosniya və Herseqovinanın Serb Respublikasının Prezidenti Milorad Dodikdən

Bolqarıstan Respublikasının Prezidenti Rumen Radevdən