Tələbəlik illəri onun üçün heç də asan keçmədi. Həyatda rastlaşdığı ədalətsizliklərə dözməyən gənc Rza şah rejiminə qarşı iğtişaşlarda iştirak etdiyinə görə həbs olundu. Tələbəlik illərinin beş ayını həbsxanada keçirdi. Onunla birlikdə Təbrizin tanınmış alim və ziyalıları - şairlər, ədəbiyyatşünaslar, filosoflar və tarixçilər də dəmir barmaqlıqlar arxasına salınmışdılar. Onların insaniyyət, şəxsiyyət barədə hikmətamiz söhbətləri Rzanın həyat yolunu, cəmiyyətə baxışını dəyişdi.

Həbsxanadan çıxdıqdan sonra yenidən məhkum olunacağından ehtiyat edən Rza 1981-ci ildə bacısı Pəriçöhrlə birlikdə Fransada sığınacaq tapdı. Dünyanın mədəniyyət mərkəzlərindən hesab edilən Fransa və onun paytaxtı Paris, mehriban fransızlar Şərq mühitində böyümüş Rza üçün yeni bir dünya oldu. Bu yeni dünyada Rza arxitektura ilə birdəfəlik vidalaşdı. Canlı mühit onu daha çox cəlb edirdi. Elə buna görə də çoxdan arzuladığı fotojurnalist peşəsinə qəlbən bağlandı.

Rza yeni peşəsində fotoportret janrına üstünlük verdi. Bu janr ona insanlarla daim təmasda olmaq, onları yaxından tanımaq imkanı yaratdı, insanlar onun çəkdiyi fotoportretlərin əsl qəhrəmanları oldu. Rza deyir ki,

bu fotoların hər biri mənim həyatımın bir parçasıdır.

Fransada bir müddət BMT-nin humanitar proqram üzrə məsləhətçisi vəzifəsində çalışan Rza 1990-cı ildən həyatını birdəfəlik ən keyfiyyətli şəkillərinə görə dünyada məşhur olan və Amerikada nəşr edilən “National Geoqraphic” jurnalı ilə bağladı. Jurnalın sifarişlərini yerinə yetirən Rza müxtəlif ölkələrdə oldu. Onun səyahət xəritəsinin coğrafiyası geniş və zəngindir. Bosfordan Çin səddinə, Filippindən Mərkəzi Asiyaya, Livandan Əfqanıstana, Ruandadan Sarayevaya, Yəməndən Bosniyaya, Anqoludan Qafqaza səfər marşrutları, müxtəlif ölkələrlə, müxtəlif insanlarla tanışıq onun həyat tarixçəsinə yeni-yeni səhifələr yazdı. 110 ölkədə olmuş Rza dünyanın tanınmış fotojurnalisti kimi şöhrət qazandı. 1998-ci ildə ona Beynəlxalq mətbuat sahəsində foto işləri üzrə münsiflər heyətinin üzvü kimi məsul bir vəzifə həvalə edildi.

Həyatını dəfələrlə ölümlə üzbəüz qoymaqdan çəkinməyən Rza dünyanın qaynar nöqtələrinə gedərək, yurd-yuvasından didərgin düşmüş qaçqın və məcburi köçkün insanları arayıb-axtarır, bu adamların müsibətlərinə şərik olur, öz sənəti, istiqanlı münasibəti ilə onların kədərini yüngülləşdirməyə çalışır, qayğılı surətlərini fotoaparatının “yaddaşına” köçürür.

Əfqanıstanda olarkən milli qəhrəman Məsud Şahla görüşlərini, bu görüşlər zamanı gecələr sübhə qədər onunla Şərq ədəbiyyatından, poeziyasından, klassiklərdən söhbət etdiyini, hətta bəzən qızğın mübahisələr apardığını bu gün də yaxşıca xatırlayır. Faciəli ölümündən bir qədər əvvəl Fransaya rəsmi səfərə gəlmiş Məsud Şah Rzanı Senatın sədri Kristian Ponsle ilə tanış etmişdi. Bu tanışlıq sonralar Rzanın həyatında mühüm rol oynamışdır.

Dostu, əfqan xalqının mübariz oğlunun qətlə yetirilməsi xəbəri Rzanı yaman sarsıtdı. Hətta ilk vaxtlar bu xəbərə inanmaq belə istəmirdi. Dostluq borcunu sonuncu dəfə yerinə yetirməyi qarşısına məqsəd qoyan Rza 2002-ci il aprelin 2-də Fransada Məsud Şahın həyat yolundan söhbət açan fotosərgi təşkil etdi. Senatın binasında açılmış sərgidəki fotoların satışından əldə olunan vəsaitin əksəriyyətini Əfqanıstanda yaratdığı “Ayna” assosiasiyasının fonduna köçürdü. O, bu assosiasiyanı dostunun xatirəsini əbədiləşdirmək naminə yaratmışdır. Digər tərəfdən isə, bu ölkəyə hədsiz maraq göstərdi. “Müstəqil informasiyasız həqiqi demokratiya yoxdur” sözlərini özünə deviz seçmiş assosiasiya 25 müstəqil mətbu orqanını və 250-dən artıq jurnalisti öz ətrafında birləşdirmiş və ölkədə müstəqil mətbuatın inkişafına hərtərəfli kömək göstərmişdir.

Digər sərgiləri kimi, Rzanın bu sərgisi də böyük müvəffəqiyyət qazandı. On minlərlə tamaşaçını cəlb etmiş sərgi fransız ictimaiyyətində böyük rəğbət doğurdu. Fransa mətbuatı öz səhifələrində sərgi və onun müəllifi barədə yazılara geniş yer verdi.

Artıq fotojurnalist kimi məşhurlaşmış Rza ürəyinin bir parçası olan Azərbaycanı heç vaxt unutmur. 1990-cı illərin Qanlı Yanvar hadisələri zamanı Rza Diqqəti təcili Bakıya gəlmiş, xalqımıza üz vermiş faciənin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. Xaricdə yaşayan soydaşlarımız arasında doğma Azərbaycanın müstəqilliyinə ən çox sevinənlərdən biri də Rza olmuşdur. Elə həmin vaxtdan Rza Bakı ilə müntəzəm əlaqə saxlamış, burada təşkil edilmiş sərgilərdə tez-tez öz əsərlərini nümayiş etdirmişdir.

Fotojurnalistlikdən əlavə, həm də xeyriyyəçi kimi tanınan Rza və bacısı Pəriçöhr dünya şöhrətli Prezidentimizin çağırışına ilk səs verənlərdən biri olmuşdur. Onlar Bakının Səbail rayonunda məskunlaşmış zəngilanlı məcburi köçkünlərin uşaqları üçün 2002-ci ildə öz vəsaitləri hesabına 62 şagird yeri olan məktəb binasını tikdirərək istifadəyə vermiş və onu lazımi avadanlıq və tədris ləvazimatı ilə təmin etmişlər. Qardaş və bacı bu gün də məktəblə sıx əlaqə saxlayır, uşaqlara hərtərəfli kömək göstərirlər.

Bu il avqust ayının 1-dən Senatın yerləşdiyi Lüksemburq bağında təşkil etdiyi “Çarpazlaşmış talelər” adlı növbəti fotosərgi Rzanın yaradıcılığında yeni mərhələ oldu. Sərgi ilə yanaşı, eyniadlı fotoalbom nəşr etdirən Rza öz sevimli mövzusuna sadiq qalmış, qaynar nöqtələrdə məhrumiyyətlərə düçar olmuş insanların fotoportretlərini yaratmışdır. Sərgidə dünyanın 20-dən çox ölkəsində yaşayan insanların talelərindən bəhs edən fotoşəkillər nümayiş etdirilir. Ekspozisiyaya tamaşa edənlər hər bir şəklin qarşısında uzun müddət ayaq saxlayır, fotolarda əks olunmuş adamların talelərinə biganə qala bilmir, bir anlıq olsa da, onların həyatı ilə yaşayır və hətta bəziləri göz yaşlarını gizlətməyi bacarmırlar.

Fransanın “Fiqaro”, “Mond”, “Liberasyon”, “Pariziyən”, “Parimatç” və digər mətbu orqanlarında sərgi ilə bağlı dərc olunmuş yazılarda cənublu soydaşımız və onun əsərləri barədə xoş sözlər deyilmiş, Rzanın yaradıcılığının əsas məziyyətlərindən danışılmışdır. Ayrı-ayrı televiziya kanalları sərgi barədə maraqlı verilişlər göstərmişdir. Rza və onun yaradıcılığı haqqında qısametrajlı sənədli film də çəkilmişdir.

Sentyabrın 30-dək davam edəcək sərgidə ölkəmizlə bağlı beş fotoportret nümayiş etdirilir. Onlardan ikisi Ağdam və Xocalı faciəsinə həsr edilmişdir. “Fiqaro” qəzetində Rza barəsində getmiş böyük bir məqalə ilə birlikdə ən yaxşı əsərlərdən biri kimi, ağdamlı ananın portreti də dərc edilmişdir.

Rzanın dünyada baş verən hadisələrin bir növ aynası hesab olunan bu sərgisində nümayiş etdirilən azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünlərin fotoları hər yerdə öz çirkin xislətlərini büruzə verən ermənilərin ciddi etirazına səbəb olmuşdur. Onlar Ermənistanın işğalçılıq siyasətini fransız ictimaiyyətinə dolğun şəkildə çatdıran bu əsərləri sərgidən yığışdırmağı Rzadan tələb etmiş, hətta ona hədə-qorxu da gəlmişlər. Lakin xaricə səfərlərində dəfələrlə ölümlə üzləşmiş Rza bu hədələrə əhəmiyyət verməmişdir.

Öz foto dünyasını yaşayan Rza Diqqətinin həyatında sərhəd anlayışı yoxdur. Yaradıcılığının əsas amili insan fenomenidir, insan şəxsiyyətidir və insani cizgiləridir. O, yaratdığı fotoportretlərində bunları tamaşaçılara olduğu kimi çatdırdığını biləndə özünü xoşbəxt hesab edir, gördüyü işdən ləzzət alır.

Rzanın çoxlu planları vardır. Onların bir qismi müstəqillik yolunda inamla irəliləyən doğma Azərbaycanla bağlıdır. Daimi səfərdə olan Rza tezliklə onları həyata keçirmək niyyətindədir. Bu yolda ona yeni, daha böyük uğurlar arzulayırıq.