Bakı, 2 mart, Anara Axundova, AZƏRTAC

Sahib Məmmədov rus dilində yazan Azərbaycan şairidir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Rusiya Yazıçılar Birliyinin, Şimali Amerika Yazıçılar Birliyinin, Beynəlxalq Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Həm də boks üzrə idman ustasıdır.

Bir çox nüfuzlu mükafatlara, titullara və təltifnamələrə layiq görülmüş Sahib Məmmədov 2022-ci ildə ilin ən yaxşı beynəlxalq şair adını qazanıb (Pekin Beynəlxalq Poeziya Tərcüməsi Tədqiqatları Mərkəzinin rəyinə əsasən).

Sahib Məmmədov AZƏRTAC ilə söhbətində onun üçün şairliyin nə demək olmasından bəhs edib, bugünkü dünyada ədəbiyyatın tutduğu mövqe ilə bağlı fikirlərini bölüşüb.

- Sahib, Sizə tez-tez idmandan poeziyaya necə gəlməyiniz barədə suallar verirlər. Mənə isə maraqlıdır ki, Siz nə üçün boksla peşəkar məşğul olduğunuz halda, İqtisadiyyat Universitetində oxumağı seçdiniz?

- Ondan başlayaq ki, mən məktəbə bir il tez getmişəm, ona görə də, on birinci sinfi 15 yaşımda başa vurmuşam. Bu yaşda mənim fikrim-zikrim ancaq idmanla bağlı idi. Saysız-hesabsız məşqlər edərək, özümü tamamilə idmana həsr etmişdim. Lakin məktəbi bitirməyə bir il qalmış gələcək təhsilimlə bağlı seçim etmək barədə düşünməli oldum. İdman İnstitutuna daxil olduqdan sonra məşqçi qismində işləməyi heç özüm də istəmirdim, çünki idmançı olmağın nə demək olduğunu və necə böyük əmək tələb etdiyini bilirdim. Bəs, onda 14 yaşlı oğlan bu istiqamətlərdən hansını seçməli idi? O vaxt hələ heç şeirlə də məşğul olmurdum, buna nə həvəsim, nə də yaradıcılıq meylim yox idi. Hansında qəbul imtahanlarını vermək mənim üçün daha asan başa gələcəkdisə, həmin qrupu seçməklə bağlı çox bəsit qərar verməli oldum. Seçimim ikinci qrupun üzərində qərarlaşdı.

Bir il sərasər repetitor yanına hazırlığa gedəndən sonra, 15 yaşımda hər hansı daxili arzu və istək hiss etmədən İqtisadiyyat Universitetinin tələbəsi adını qazandım. Ümumiyyətlə, hesab edirəm ki, gələcək həyat yolunu çox gənc ikən seçmək hər zaman təqdirəlayiq hal deyil. Çünki daha yetkin yaşda hər şeyi yenidən götür-qoy edirik və hər şeyə tamamilə başqa nöqteyi-nəzərdən baxırıq. Nəticədə isə məyusluq baş verir, lap elə mənim özümdə olduğu kimi... Magistraturanı qırmızı diplomla bitirəndən sonra mənə aydın oldu ki, iqtisadiyyat və mən tamamilə ayrı-ayrı qütblərdəyik.

- Nəticədə, siz şair oldunuz. Həm də sadə şair olmadınız, canlı klassikə çevrildiniz: Sizi XXI əsrin Qorqudu adlandırırlar, şeirləriniz məktəb proqramına daxil edilib. Gənclik illərinizdə belə bir şeyin baş verəcəyini təsəvvür edə bilərdinizmi?

- Əgər gəncliyimin ilk çağlarında mənə bu barədə deyilsəydi, əlbəttə ki, inanmazdım. Amma hər insanın öz taleyi var, ona görə də, bizə Yaradanın nəyi nəsib edib-etməyəcəyini dəqiq bilə bilmirik, əks halda, yaşamaq da çox maraqsız olardı. Mənim yaradıcılıqla bağlı uğurlarıma gəldikdə isə, səmimi deyəcəyəm, hətta ən kiçik nailiyyətimə də sidq ürəkdən sevinirəm. Bu, mənə güc, ilham verir, insanlara, oxucularıma xidmət etmək həvəsi bəxş edir, əksinə heç bir halda özümü onlardan üstün tutmaq duyğusu oyatmır. Daha doğrusu, demək istədiyim odur ki, özümü heç vaxt incəsənət “ulduzlarının” siyahısına aid etməmişəm.

- “Ulduz” olsanız da, olmasanız da, ölkəmizi çoxsaylı beynəlxalq müsabiqələrdə layiqincə təmsil edirsiniz, çox vaxt da qalib gəlirsiniz. Yeri gəlmişkən, poeziyada rəqiblərin olmadığını deyirsiniz... Bəs, onda bu müsabiqələr nə üçündür?

- Bəli, həqiqətən, mən bu fikrin tərəfdarıyam ki, poeziya idman yarışı deyil, poeziyada heç bir rəqib mübarizə aparmamalıdır. Ümumiyyətlə, poeziyada rəqiblər olmamalıdır. Məgər ağacda oturub nəğmə oxuyan quşlar bir-biri ilə rəqabət aparırlar?

Müsabiqələrə və istənilən poetik meydanlara gəldikdə isə, bütün bunlar sırf poetik ruhun, əhvali-ruhiyyənin yüksəldilməsi üçün, bir sözlə, ilhamın artırılması üçündür. Belə tədbirlərdə iştirak edən müəllif zalın enerjisi ilə yüklənir, digər müəlliflərlə tanışlıq və ünsiyyət üçün fürsət yaranır... Bu isə hər zaman maraqlıdır. Üstəlik, qələbə qazanmaq mümkün olanda isə, onda bu, ikiqat xoşbəxtliyə çevrilir. Təkrar edirəm, bu, mənə gələcək fəaliyyətimlə bağlı stimul verir. Belə müsabiqələrdə iştirak etməklə, şübhəsiz ki, təcrübəyə yiyələnirsən, münsiflər heyətinin tənqidlərini dinləyirsən, ərsəyə gətirdiyinə artıq kənardan, oxucunun gözü ilə baxmağa başlayırsan. Böyük beynəlxalq müsabiqələrə gəldikdə isə bu, Azərbaycanı növbəti dəfə layiqincə təqdim edə bilmək və qələbə qazanıldığı təqdirdə öz ölkənin bayrağını ən ucaya yüksəldə bilmək imkanıdır.

- Hansı qələbə Sizin üçün daha əlamətdar olub?

- Mənim üçün ən əlamətdar qələbələrdən biri Rusiyanın “Rusiyanın Qızıl Lələyi”mükafatı idi. Bu mükafata indiyədək Rimma Kazakova, Yevgeni Yevtuşenko, Mixail Zadornov layiq görülüblər. Bundan başqa, Çində məni 2022-ci ildə dünyanın ən yaxşı şairi elan ediblər. Ancaq mən diplomların, medalların azlığı-çoxluğu ilə öyünmürəm, çünki əsas qələbələrimin hələ qarşıda olduğuna inanıram.

- Müsahibələrinizin birində döyüş sənəti ilə poeziya arasındakı fərqlərdən danışmısınız. Bəs, bu iki fərqli sfera arasındakı oxşar cəhətlər nədən ibarətdir?

- Şübhəsiz ki, idman və yaradıcılıq müqayisə olunmayan sahələrdir. Lakin oxşarlıq az da olsa, var: bu, gərgin əməkdir, çünki onların hər biri yaradıcılıq tələb edir.

Qədim Romada qladiatorların hər biri bu müqəddəs həqiqəti bilirdi: “Ludusda nə qədər çox tər töksən, arenada bir o qədər az qan axıdarsan”.

- Qladiator – olduqca maraqlı müqayisədir… Ancaq indi mənim yadıma Sizin digər bir müqayisəniz düşdü. Sizin bir şeiriniz var, orada qeyd edirsiniz ki, “şair hər kəsin yerinə əzab çəkmək üçün doğulan adamdır”. Bir dəfə isə şairi peyğəmbərlə müqayisə etdiniz və dediniz ki, onun missiyası xalqın carçısına çevrilməkdir.

- “Şair - xalqın öz səsidir” - əzablardan bəhs edən şeir məhz bu sözlərlə başlayır. Şair haqqında söz açdığı qəhrəmanların obrazına daxil olur, məsələn, aktyor da canlandırdığı personajın rolunu ifa edir. Aktyor bu zaman öz şəxsiyyətini arxa planda qoymağı bacarmalı, canlandırdığı qəhrəmanın məhz özü olduğuna inanmalıdır, onun həyatı ilə yaşamalıdır, emosiyalarını hiss etməli və onları real şəkildə ötürməyi bacarmalıdır. Yalnız bu zaman tamaşaçı onun rolunun həqiqiliyinə və səmimiliyinə inanır. Əks halda, o, çox pis aktyordur. Şairlərdə də belədir. Axı, insanların bir çoxu əzab-əziyyət içində yaşayır, şair isə insanların bu ağrısını hiss etməli, öz daxilində hiss etməli, məhz bundan sonra onu sözlərlə ifadə etməlidir. Lakin missiya bundan ibarət deyil! Axı o carçıdır, insanları təmizliyə, yaxşılığa, xeyirxahlığa səsləyir, bu əzablar məngənəsindən çıxış yolu göstərir. Adətən belədir: insan özünü yaxşı hiss etmirsə, insanlarla şadyanalığı və sevinci bölüşə bilməz. Hər insan ancaq ürəyində olan emosiya və duyğuları paylaşmaqla kifayətlənir. Bəs, ürəkləri kədərdən necə təmizləmək olar, əzab çəkən insanı öz dərd-sər məngənəsindən necə çəkib çıxarmaq olar? Cavab çox sadədir, həmin insanın ağrısını öz ağrın kimi qəbul etməlisən, onu bu bataqlıqdan çıxaracaq ən səmərəli yolu görməyə çalışmalısan. Ona görə də, şeirdə məhz belə deyilir:

“Səadət bəxş etmək üçün,

Dərdə şərik olmaq üçün doğulur şair...”

- Bir vaxt demişdiniz ki, özünüzü nəsrdə sınamaq istəyirsiniz. Hansısa planlarınız, nəsr əsərləriniz varmı?

- Hələlik xüsusi işlərim yoxdur, təkcə Rus Dram Teatrı üçün yazdığım “Xoşbəxtliyin dəyəri” adlı çox böyük olmayan hekayəm var. Ancaq güman edirəm ki, gələcəkdə olacaq.

- Sizin həm də 2019-cu ildə Bakıda uğurla nümayiş etdirilən “Su pərisi” adlı poetik tamaşanız var. Onu yenidən səhnələşdirmək planınız varmı? Yaxud, yeni tamaşa haqqında düşünürsünüzmü?

- Bu il həmin tamaşanın yenidən səhnələşdirilməsini planlaşdırmıram. Çünki bu, yaradıcılıq gecəsi çərçivəsində çox vaxt aparır, yeni tamaşa quruluşları barədə isə hələlik susmağa üstünlük verirəm. Məncə yüz dəfə danışmaqdansa, bir dəfə yerinə yetirmək daha yaxşıdır. Qoy, bu, tamaşaçılarımız üçün sürpriz olsun.

- “Su pərisi”ndə də tamaşaçılara xoş sürpriz hazırlamışdınız – özünüz həmin əsərdə rollardan birini ifa etmişdiniz. Həm də ədəbi gecələrdə tez-tez çıxışlar edirsiniz, öz şeirlərinizi səsləndirirsiniz. Bu, Sizdə əla alınır. Buna necə qərar verdiniz? Axı, şeir yazmaq başqa, onu oxumaq, artistlik etmək isə başqa bacarıq tələb edir.

- Peşəkar şəkildə aktyorluq sənətinə heç bir yerdə yiyələnməmişəm. Boş vaxtım olanda şeirləri ucadan və ahənglə oxuyuram, deklamasiyaya fikir verirəm, hər sözü maksimum dərəcədə hiss etməyə, duymağa, onları düzgün intonasiya ilə səsləndirərək çatdırmağa çalışıram. Amma hər zaman özümə münasibətdə tənqidi yanaşdığıma görə, öz nəticələrimdən nadir hallarda razı qalıram. Qiraətimin dinləyicilərin xoşuna gəlib-gəlmədiyinə isə əlbəttə ki, mən qərar verə bilmərəm.

- Ədəbi gecələr haqqında danışaq: bizim şəhərdə son vaxtlar çox sayda belə tədbir keçirilir. Necə düşünürsünüz, bu tendensiya nə ilə əlaqədardır?

- Ölkəmizdə ədəbiyyatın populyarlaşma ərəfəsində olması əlbəttə ki, bizi sevindirməyə bilməz. Bu hal, sözsüz ki, mədəniyyət sahəsindəki tərəqqi və inkişafla birbaşa əlaqədardır. Bu inkişafın göstəricisi isə şübhəsiz ki, gənclərin mənəvi dəyərlərə böyük maraq nümayiş etdirməsidir. Axı, bədii ədəbiyyat insanlarda mənəvi və əxlaqi dəyərləri tərbiyə edir, onları praqmatik məişət bataqlığında boğulmağa imkan vermir. Bu, sırf ideoloji dəyərlərin maddi dəyərlər üzərində üstünlük əldə etdiyi sahədir.

- Bəs, dünyada ədəbiyyatın vəziyyəti nə yerdədir? Siz çoxlu səyahət edirsiniz, beynəlxalq müsabiqələrə qatılırsınız. Çox güman ki, bununla bağlı hər hansı yekun nəticə çıxara və hətta proqnoz verə bilərsiniz - ədəbiyyat yaşayacaqmı?

- Ədəbiyyat şifahi xalq yaradıcılığı formasında hələ insan yazmağı öyrənmədiyi dövrdə meydana gəlib, ona görə də, insan var olduqca, ədəbiyyat da yaşayacaq. Əgər təxəyyülümüzə güc versək və bir neçə yüz il sonra süni intellektin biz insanları planetdən sıxışdırıb çıxardığını təsəvvür etsək, o zaman əlbəttə ki, maşınlara bu ədəbiyyat gərək olmayacaq. Nə qədər ki, duyğular, emosiyalar var, nə qədər ki, biz varıq, kitablar da bizimlə birgə var olacaq.

Əgər konkret olaraq, poeziya haqqında danışsaq, o zaman məlum olduğu kimi, Rusiyada indiki sillabo-tonik şeiryazma formasını Trediakovskiy və Lomonosov tətbiq ediblər. Əvvəlki dövrlərdə yazılan şeirlər bu qədər səliqəli və ahəngdar olmayıb.

Qərbdə şeiryazmanın (şeiryaratmanın – red.) klassik forması çoxdan məhv olub və indi müəlliflər ölçü və qafiyədən tamamilə uzaqlaşıblar. Nəticədə bu, rusdilli poeziyaya da təsir edir. Belə bir fenomeni necə xarakterizə edəcəyimi bilmirəm. Ancaq bu tendensiyanın bizi “Lomonosovaqədərki” dövrlərə aparacağına inanmaq istəmirəm.

- Gadcet və sosial şəbəkələr əsrində uşaqları oxumağa, yaxşı ədəbiyyat oxumağa, poeziyaya necə həvəsləndirmək olar?

- Düşünürəm ki, ədəbiyyata, şeirə sevgi insana uşaqlıqdan aşılanmalıdır. O, kitab oxumalıdır, qafiyələri öyrənməlidir, sonra şeiri əzbərləməlidir və yalnız daha sonra müstəqil şəkildə oxumalıdır. Onun mənəvi tərbiyəsi ilə məşğul olmaq lazımdır. Bunun əvəzinə, müasir valideynlər uşaqlarına kitab yox, telefon və gadcet alırlar – təki oyun oynasınlar və böyüklərə mane olmasınlar. Beləliklə, uşaqlarda kitablara laqeyd münasibət yaranır. Buna görə də, belə cihazların özləri və internet bu işə əslində maneə törətmir. Düzgün tərbiyə ilə, əksinə, hər hansı bir maraqlı ədəbiyyat, o cümlədən şeir axtarmaq üçün zəruri köməkçilərə çevrilə bilir. Bizim dövrümüzdə nə kitablar, nə də lazımi məlumatlarla bağlı çatışmazlıq yoxdur, sadəcə gənc nəslin mənəvi tərbiyəsinə düzgün yanaşmaq lazımdır. Onda İnternet də dəyərli əsərlərin oxunması üçün əvəzsiz vasitəyə çevriləcək.