Bakı, 12 avqust, AZƏRTAC

Dünyanın siyasi və intellektual elitası içərisində Ermənistanın gənc demokratik dövlət olması haqqında ideyalar mövcuddur. Bu fikrin reallığa nə dərəcədə uyğun olduğunu müəyyən etmək üçün demokratik rejimlərə xas xüsusiyyətləri Ermənistan üzərində təcrübədən çıxartmaq lazımdır. Təhlilimizi obyektiv və dürüst aparmaq üçün məlumat bazası qismində “Freedom House”, “Human Rights Watch”, “Amnesty International”, “Transparence International” kimi beynəlxalq QHT-lərin və ABŞ Dövlət Departamentinin hesabatlarına, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin statistika bazasına, “Gallup” və “İnternational Republic İnstitute” kimi sorğu mərkəzlərinin məlumatlarına əsaslanmışıq.

ABŞ-ın sabiq Prezidenti Avraam Linkolnun fikrincə, demokratiya xalq tərəfindən xalq üçün seçilmiş xalq hakimiyyətidir. Burada aparıcı tezis ondan ibarətdir ki, ölkənin demokratik olması üçün əsas şərt onun müstəqil olması, suverenliyinin yeganə mənbəyi qismində xalqın özünün dayanmasıdır. Lakin biz bu tezisi Ermənistana şamil etsək, həmin ölkənin müstəqil dövlət olmamasına görə demokratik də ola bilməməsi qənaətinə gələrik. Ermənistan büdcəsinin nəzərəçarpan hissəsinin diaspordan gələn ianələr hesabına formalaşması, iqtisadiyyatının strateji sahələrinin Rusiyaya məxsus olması, 4 ölkə ilə sərhədlərinin üçünün və hava məkanının rus qoşunları tərəfindən qorunması, habelə əhəmiyyətli vəzifələrə təyinatları xarici qüvvələr ilə hesablaşmağa məcbur olması onun müstəqil dövlət olmamasına dəlalət edən amillərdəndir. Bunun təsdiqlənməsi istiqamətində “Freedom House”un Ermənistan ilə bağlı 2020-ci il hesabatını nümunə çəkə bilərik. Hesabatda seçilmiş qanunverici və icraedici hakimiyyətin öz siyasətini müstəqil müəyyən edəbilmə məsələsinə skeptik yanaşan “Freedom House” daxili-xarici siyasətin müəyyən edilməsində zəngin biznesmenlərin və Rusiyanın rolunu xüsusi vurğulayır.

“Transparency International”ın 2020-ci il üzrə statistikasına görə, Ermənistan korrupsiya səviyyəsinə görə 100 mümkün baldan 49 bal ilə qiymətləndirilib, 180 ölkə arasında 60-cı yerdə qərarlaşıb. Ermənistanda nəhəng kapitalın siyasətə güclü, əksər hallarda isə korrupsiyanın müşayiəti ilə nüfuz etməsi isbatı tələb olunmayan bir aksiomdur.

Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında siyasi ekspert Elşən Məcidov söyləyib.

Ekspert deyib ki, insan haqlarının qorunma vəziyyətinə görə “Freedom House” 2020-ci il hesabatında Ermənistanı 100 baldan 55 bal ilə qiymətləndirib, qismən azad ölkə kimi identifikasiya edib. Bundan əlavə, Ermənistanda siyasi hüquqlar 40 mümkün baldan 22, vətəndaş azadlıqları isə 60 mümkün baldan 33 bal ilə qiymətləndirilib. Qeyd etməliyik ki, bunu 44 günlük müharibədən sonra Ermənistanda yaranan daxili siyasi nizamsızlıqla əlaqələndirmək düzgün deyil. Belə ki, keçən il də Ermənistan 53 bal ilə qismən azad ölkə kimi identifikasiya olunurdu. Ölkənin demokratiklik dərəcəsi ilə bağlı “Freedom House” tərəfindən hazırlanan ayrıca indeksdə isə Ermənistan mümkün 100 baldan 33 bal toplayaraq yarım-avtoritar rejimli ölkə hesab olunur. Ermənistanda demokratiya faizi 33,33, demokratiklik balları isə maksimum 7 baldan 3 bal ilə qiymətləndirilir. Bunu da 44 günlük müharibədə məğlubiyyətdən sonra ölkədəki siyasi böhrana heç cür bağlaya bilmərik. Çünki keçənilki hesabatda Ermənistan yenə də 32 balla yarım-avtoritar rejimli ölkə hesab olunurdu.

Siyasi ekspert Ermənistanda demokratiya olmamasına dair daha bir vacib arqumentin son seçkilərdə əldə edilən nəticələr ilə bağlı olduğunu diqqətə çatdırıb. O qeyd edib: “Ötən ilin iyulunda “Gallup” sorğu təşkilatının Paşinyanın reytinqini 85, “International Republic İnstitute”un isə 84 faiz civarında dəyərləndirməsinə rəğmən, 44 günlük müharibədə məğlubiyyətdən sonra N.Paşinyanın reytinqi 30 faizdən az olub. Bu il aprelində keçirilən sorğu nəticəsində Paşinyanın ölkə üzrə reytinqinin 27,2 faiz olduğunu müəyyənləşib. Bir ay ərzində hakim partiyanın mövqeləri 3,6 faiz geriləyib. Bu il aprelin 8-dən mayın 4-dək “International Republic İnstitute” tərəfindən aparılan sorğu N.Paşinyanın ən populyar siyasətçi olmasına baxmayaraq, əhalinin yarısından çoxu tərəfindən dəstəklənmədiyini müəyyən edib.

Bu il keçirilən seçkilərdə N.Paşinyanın rəhbərlik etdiyi partiya 53,92 faizli üstünlüklə qalib oldu. Lakin seçkilərdə ümumi seçicilərin 50 faizdən az qisminin iştirak etməsi nəticə etibarilə Paşinyanın əhalinin cəmi dörddəbirinin dəstəyinə malik olmasından xəbər verir. Əhalinin dörddəüç hissəsi tərəfindən dəstəklənməyən hakimiyyətin nə dərəcədə legitim sayılması bir çox suallar doğurur”.

Demokratiyanı, həmçinin azad və müstəqil məhkəmələr səciyyələndirir. Məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyi “Freedom House” qeyri-hökumət təşkilatı tərəfindən 4 mümkün bal içərisində 1 bal ilə dəyərləndirilib. Eyni balı Ermənistan mülki və cinayət proseslərində lazımi hüquqi prosedurların olmamasına görə də alıb.

E.Məcidov qeyd edib ki, əsl demokratik ölkələrdə hakimiyyət xalq tərəfindən formalaşdırılır və şəffaflığı qorumaqla yanaşı, vətəndaşlar qarşısında mütəmadi olaraq hesabatlar da verilir. 44 günlük müharibənin ilk saatlarından sonuna qədər öz xalqına dezinformasiyalar verən, müharibə bitdikdən sonra isə ölkədə əsassız şəkildə hərbi vəziyyəti uzadan hakimiyyət şəffaflıq meyarına iddialı ola bilməz.

“Demokratik ölkələrdə zorakılıq ilkin yol kimi yox, bütün digər dinc vasitələrin yararsız olduğu halda son vasitə olmalıdır. “Human Rights Watch” 2020-ci il hesabatında 2016-cı il etirazları zamanı qanuna zidd şiddət göstərən polislər barəsində 2019-cu ildə istintaqın açıldığını bildirsə də, hələ də heç bir ittihamın irəli sürülmədiyinə diqqət çəkir. Ötən ilin yanvar və iyul aylarında 2015 və 2018-ci il etirazları zamanı zorakılıq nümayiş etdirən polislərə qarşı istintaq başlasa da, hər iki halda hakimiyyət heç kəsi mühakimə etməyib. Ötən il avqustun 6-da isə polis Nina Karapetyan, Zaruhi Hivhanisyan və Ara Qarağozyan kimi hüquq müdafiəçilərinin də olduğu 10 etirazçını həbs edib. Lakin üçtərəfli razılaşma imzalandıqdan sonra N.Paşinyana qarşı nümayişlərə cavab olaraq baş nazir orduya paytaxta gəlib “hasar altında ulayanlarla məşğul olmağa” çağırış edib. Birləşmiş Ştatların Dövlət Departamenti 2020-ci il hesabatında Ermənistan ordusu daxilində mövcud əsgər qətlləri ilə bağlı yanvar-fevral qalmaqalını xüsusilə vurğulayır. Həmçinin “Amnesty International”ın hesabatına istinad edən Dövlət Departamenti Ermənistan əsgərlərinin əlləri və ağzı bağlı olan Azərbaycan sərhədçisinin başını kəsməsi ilə bağlı videosübutların olduğunu qeyd edib.

Ermənistanda insan haqları ilə bağlı əsas problemlərdən biri də əhalinin müxtəlif seqmentlərinin bərabər hüquq və seçki imkanlarına malik olmamasıdır. Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin statistikasına görə, Ermənistan əhalisinin 98,1 faizi etnik ermənilərdən, 1,2 faizi yezid kürdlərdən, 0,7 faizi isə digər etnoslardan ibarətdir. 2015-ci ildə konstitusiya islahatları çərçivəsində parlamentdə etnik azlıqlara 4 yer (yezid, rus, assuriya və kürd) verilirdi. Lakin bütün azlıqlar mütləq sürətdə partiya siyahısı ilə getməli idi ki, bu da hər bir etnik azlığın çoxluğa tabe olmasına gətirib çıxarır.

Hüquqi dövləti xarakterizə edən əsas azadlıqlardan biri də vicdan azadlığıdır. Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin Ermənistan üzrə məlumat bazasına əsasən, Ermənistanda 92,6 faiz insan erməni apostol kilsəsinə, 1 faiz isə yevangeliklərə aiddir. Ermənistan konstitusiyasının 18-ci maddəsinə görə, Ermənistan Müqəddəs Apostol Kilsəsinin erməni xalqının mənəvi həyatında, milli mədəniyyətinin inkişafında və milli kimliyinin qorunmasında bir yerli kilsə kimi müstəsna missiyasını tanıyır. Kəmiyyət və ya keyfiyyət baxımından götürdükdə, Ermənistanda vicdan azadlığı, plüralizm obyektiv olaraq mövcud deyil, əksəriyyətin aid olduğu dini denominasiya isə ölkənin ali qanunu olan Konstitusiya ilə xüsusi statusa malikdir.

Bütün fakt, arqument və dəlillərdən belə bir nəticə çıxartmaq olar ki, Ermənistanın gənc demokratiya olması haqqında ideya gerçəkliyə antik miflərin fizika qanunları ilə uyğun olduğu qədər yaxındır.