Bakı, 13 oktyabr, AZƏRTAC

Dünya ölkələrinin yarısında erkən xəbərdarlıq sistemləri yoxdur

Təbii fəlakətlər dedikdə sellər, daşqınlar, qar uçqunları, çovğunlar, meşə yanğınları, torpaq sürüşmələri, zəlzələlər nəzərdə tutulur. Təbii fəlakətlər zamanı infrastruktur obyektlərinə ciddi ziyan dəyir, ən əsası isə minlərlə insanın həyatını itirməsi ilə nəticələnir. Təəssüf ki, dünyada baş verən kəskin iqlim dəyişiklikləri təbii fəlakətlərin həm sayını, həm də təkrarlanma tezliyini artırıb.

Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin rəisi Nazim Mahmudov AZƏRTAC-a bildirib ki, Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (ÜMT) məlumatına görə, 1970-2021-ci illər arasında ekstremal hava, iqlim və su ilə bağlı hadisələr nəticəsində 12 minə yaxın təbii fəlakət baş verib, nəticədə 2 milyondan çox insan həyatını itirib. İqtisadi itkilər isə 4,3 trilyon ABŞ dolları təşkil edib. Lakin 2023-cü ili müşahidələr silsiləsində ən ekstremal illərdən biri adlandırmaq olar. Müxtəlif ölkələrdə baş verən son hadisələr təsir gücünə və dəymiş ziyanın miqyasına görə diqqəti cəlb edir. Odur ki, bütün ölkələrin meteoroloji xidmətlərinin qarşısında duran vəzifə, həmin xəbərdarlıqları daha əlçatan, məqsədyönlü, ərazini əhatə etmənin yüksək dəqiqliyi və mümkün nəticələrin proqnozu ilə verilməsidir: “Bu baxımdan, BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş tərəfindən irəli sürülən “Hamı üçün Erkən Xəbərdarlıq” beynəlxalq təşəbbüsünün əhəmiyyətini və zəruriliyini vurğulamaq istərdim. ÜMT erkən xəbərdarlıqların hər kəsə çatmasını və erkən fəaliyyətə səbəb olmasını təmin etmək üçün BMT-nin Fəlakət Riskinin Azaldılması Ofisi, Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı və bir sıra digər tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edir. Daşqınların proqnozlaşdırılması şəhər infrastrukturunun, iqtisadiyyatın və əhalinin uyğunlaşması üçün fövqəladə əhəmiyyət kəsb edir. Lakin bu, o qədər də sadə deyil. Dünya ölkələrinin yarısında, xüsusən də buna ən çox ehtiyacı olan az inkişaf etmiş və qeyri-sabit ölkələrdə erkən xəbərdarlıq sistemləri yoxdur. Buna baxmayaraq, 2027-ci ilə qədər hər kəs erkən xəbərdarlıq sistemi ilə əhatə olunmalıdır. “Hamı üçün Erkən Xəbərdarlıq” proqramına Dəstək Bəyannaməsi bir sıra beynəlxalq maliyyə təşkilatları tərəfindən dəstəklənib”.

Azərbaycanda erkən xəbərdarlıq sistemləri təkmilləşdirilir

N.Mahmudovun sözlərinə görə, Azərbaycanda erkən xəbərdarlıq sistemlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində işlər aparılır. Erkən xəbərdarlıq sisteminin tətbiqinə bir neçə il əvvəl Şamaxı və Göygöl rayonunda 2 ədəd dopler radar sisteminin quraşdırılması ilə başlanılıb. Həmin radar sistemləri vasitəsilə gündəlik olaraq atmosferdə baş verən dəyişikliklərin müşahidəsi aparılır. Yağıntıların miqdarı, küləyin sürəti, eyni zamanda, dolu və digər atmosfer hadisələri ilə bağlı müşahidə olunan digər məlumatlar mütəmadi olaraq Situasiya Mərkəzinə daxil olur.

Qeyd olunub ki, Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin genişləndirilmiş avtomat hidrometeoroloji sistemi fəaliyyət göstərir. Həmin sistemə daxil olan həm hidroloji stansiyalar, həm meteoroloji stansiyalar, eyni zamanda, Xəzər dənizində fəaliyyət göstərən hidrometeoroloji stansiyalardan məlumatlar mütəmadi olaraq Situasiya Mərkəzinə yönləndirilir. Mərkəzdə bütün məlumatların mərkəzləşdirilmiş şəkildə yığılması və onların operativ şəkildə emalı prosesi həyata keçirilir. Həmin proses nəticəsində alınan məlumatlar əsasında proqnozlar hazırlanır. Eyni zamanda, hidrometeoroloji şəbəkənin fəaliyyətinə nəzarət etmək məqsədilə quraşdırılmış 37 ədəd müşahidə kamerasından alınan məlumatlar da Situasiya Mərkəzində vizuallaşdırılaraq canlı şəkildə baş verən hidrometeoroloji proseslərin, atmosferdə, çaylarda olan dəyişikliklərin müşahidəsi aparılır. Situasiya Mərkəzində proqnozlar hazırlanaraq həm ictimaiyyətə, həm də aidiyyəti dövlət qurumlarına gündəlik olaraq ötürülür. Həmçinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda da hidrometeoroloji şəbəkənin genişləndirilməsi istiqamətində işlər aparılır. Həmin ərazilərdə 11 hidrometeoroloji, 5 meteoroloji stansiya fəaliyyət göstərir. Həmin stansiyalardan məlumatlar gündəlik olaraq Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin Situasiya Mərkəzinə ötürülür. Gələcəkdə həmin ərazilərdə yeni aqrometeoroloji stansiyaların quraşdırılması nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı, gələcəkdə əhalinin SMS vasitəsilə atmosfer hadisələri ilə bağlı məlumatlandırması istiqamətində işlər aparılır.

Respublikanın çaylarında 40 ədəd avtomat hidroloji stansiya quraşdırılıb ki, bu da şəbəkənin 45 faiz avtomatlaşdırılması deməkdir. Məlumatların avtomat stansiyalar vasitəsilə ölçülməsi, məlumatların keyfiyyətinin artırılmasına, su ehtiyatlarının dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan verir.

Bundan əlavə, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Geodeziya və Kartoqrafiya Agentliyi tərəfindən elektron su xəritəsi hazırlanıb. Coğrafi informasiya sistemləri vasitəsilə hazırlanan xəritədə Azərbaycan Respublikasının bütün çayları, su obyektləri, sututarları, göllər, su anbarları, kəhrizləri barədə məlumatlar öz əksini tapıb. Vətəndaşlar xəritəyə müraciət edərək istənilən su obyektləri haqqında məlumatlarla tanış ola bilərlər. Xəritədə əks olunan məlumatlar dinamikdir, daim yenilənir. Elektron xəritədə su obyektlərinin real görüntüləri də yer alıb. Həmin xəritə vasitəsilə, həmçinin hansı ərazilərdə subasma hadisələrinin olacağı barədə əvvəlcədən məlumat əldə etmək mümkündür.

Bəzən təbii fəlakətlər zamanı müəyyən preventiv tədbirlərlə riskləri azaltmaq mümkündür

Heç bir ölkənin təbii fəlakətlərdən sığortalı olmadığını deyən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin Elektron xidmətlər şöbəsinin müdiri Vüsalə Rafiqqızı deyib: “Təbii fəlakətlərin iqtisadiyyata vurduğu ziyan bütün dünya ölkələrində milyonlarla, bəzən milyardlarla dollara çatır. Zəlzələ təbii fəlakətlərin ən qorxulusu, ən dəhşətlisi, ən dağıdıcısıdır. İl ərzində dünyanın müxtəlif ölkələrində fərqli maqnitudalarda zəlzələlər baş verir. Bəzən dağıdıcı zəlzələlərin fəsadlarının aradan qaldırılması üçün bir yox, bir neçə il lazım olur. Bundan başqa, həmin təbii fəlakətlərin ən dəhşətli tərəfi minlərlə insanın həlak olmasıdır. Elə bu il fevralın 6-da qardaş Türkiyədə baş verən zəlzələni xatırlatmaq istəyirəm. Nəticədə 50 mindən çox insan həyatını itirdi. Eyni zamanda, minlərlə yaşayış binası dağıldı. Hazırda Türkiyə hökuməti Azərbaycanın dəstəyi ilə həmin ərazilərdə bərpa işlərini davam etdirir. Lakin zəlzələnin fəsadları demək olar ki, tam aradan qaldırılmayıb. Bəzən təbii fəlakətlər zamanı müəyyən preventiv tədbirlərlə riskləri azaltmaq mümkündür. Lakin elə təbii fəlakətlər var ki, texnogen amillərlə bağlı olduğundan risklərin azaldılması insandan asılı olmur. Bəs zəlzələlər zamanı riskləri hansı şəkildə azalda bilərik? Zəlzələlər baş verəndə xüsusilə binaların uçması dağılması, çökməsi halları daha çox olur. Ona görə də tikinti işləri zamanı bütün normativlərə əməl olunmalıdır. Ərazinin seysmik qiymətləndirilməsi aparılmalıdır. Qiymətləndirilməyə uyğun olaraq binalar tikilərkən mərtəbələrin sayı nəzərə alınmalıdır”.

V.Rafiqqızı ölkəmizdə də təbii fəlakətlər və böhranlara qarşı dözümlülüyün möhkəmləndirilməsi istiqamətində davamlı olaraq dövlət siyasəti həyata keçirildiyini diqqətə çatdırıb.

Erkən xəbərdarlıq sistemlərinin təbii fəlakət risklərinin azaldılmasında rolu danılmazdır. Həmçinin görünən odur ki, əlimizdə təbii fəlakət risklərinin azaldılması üçün müəyyən alətlər var. Onu düzgün və yerində istifadə etsək, həmçinin vətəndaş məsuliyyəti nümayiş etdirsək, həm özümüzü, həm yaxınlarımızı, həm də minlərlə insanı qoruya bilərik. Çoxmərtəbəli binalar tikilərkən bütün normativlərə əməl olunsa, xarici ölkələrin müsbət təcrübəsindən istifadə olunsa, nə vaxtsa baş verə biləcək güclü zəlzələlərin dəhşətli görüntü və nəticəsinin qarşısını müəyyən qədər almaq mümkün ola bilər.