Böyüklərdə disleksiya niyə illərlə gizli qalır? - ekspert izah edir
Bakı, 11 iyun, AZƏRTAC
Disleksiya adətən uşaqlıq dövrü ilə əlaqələndirilsə də, mütəxəssislər bildirirlər ki, bu öyrənmə çətinliyinin bəzi xüsusiyyətləri yeniyetməlik və yetkinlik dövründə də özünü göstərə bilər. Bəs disleksiya niyə illərlə gizli qala bilir? Disleksiyası olan böyüklər gündəlik və peşə həyatında hansı çətinliklərlə üzləşirlər? Müasir texnologiyalar bu şəxslərə necə dəstək olur? Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Dillər Universitetinin Psixologiya və pedaqogika kafedrasının baş müəllimi Samirə Həsənova mövzu ilə bağlı AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırıb.
- Samirə xanım, cəmiyyətdə belə bir fikir formalaşıb ki, disleksiya yalnız uşaqlıq dövründə özünü göstərir. Bu, nə dərəcədə doğrudur?
- Disleksiya uşaqlıq dövründə ortaya çıxan öyrənmə çətinliyidir və əsasən məktəbəqədər yaşdan etibarən müşahidə olunur. Erkən müdaxilə və keyfiyyətli dəstək nəticəsində ciddi irəliləyiş əldə etmək mümkündür. Lakin disleksiya yalnız uşaqlıq dövrü ilə məhdudlaşmır. Onun bəzi xüsusiyyətləri yeniyetməlik, gənclik və yetkinlik dövrlərində də müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər.
- Disleksiya yetkinlik dövründə niyə çox vaxt “gizli” qalır?
- Bir çox insan disleksiyanı illər ərzində müxtəlif uyğunlaşma və “kompensasiya” mexanizmləri vasitəsilə idarə edir. Daha çox vaxt sərf etmək, qeydlər aparmaq, fərqli öyrənmə üsullarından və texnologiyalardan istifadə etmək bu prosesin bir hissəsidir. Bu səbəbdən çətinliklər uzun müddət nəzərə çarpmaya və yalnız təhsil və ya peşə həyatında tələblər artdıqda daha aydın şəkildə ortaya çıxa bilər.
- Disleksiyası olan böyüklər gündəlik həyatda hansı əsas çətinliklərlə qarşılaşırlar?
- Disleksiyası olan yetkin şəxslər gündəlik həyatda müxtəlif çətinliklərlə qarşılaşa bilərlər. Bu, xüsusilə uzun mətnlərin oxunması zamanı özünü göstərir - oxu tempi ləngiyə, eyni mətni bir neçə dəfə oxuma ehtiyacı yarana bilər. Yeni sözlərin, terminlərin və adların yadda saxlanması, təlimatların izlənməsi və ardıcıl addımlardan ibarət tapşırıqların yerinə yetirilməsi də çətin ola bilər. Bəzi insanlar məlumatı oxumaqdansa dinləmə və ya səsli formatda qəbul etməyi daha rahat hesab edirlər. Əlamətlər davamlı müşahidə olunarsa, mütəxəssis qiymətləndirməsinə ehtiyac yarana bilər.
- Disleksiya hansı çətinliklərə gətirib çıxara bilər?
- Disleksiya hər yaş dövründə fərqli çətinliklərlə özünü göstərə bilər. Disleksiya uşaqlıq dövründə tanınmadıqda özünəinamın azalmasına, öyrənməyə marağın zəifləməsinə və akademik fəaliyyətlərdən yayınmaya səbəb ola bilər. Yeniyetməlik və gənclik dövründə artan akademik tələblər, genişhəcmli oxu materialları və qiymətləndirmə prosesi əlavə çətinliklər yarada bilər. Yetkinlik dövründə isə çətinliklər daha çox peşə fəaliyyəti və gündəlik həyatda məlumatların qəbulu və emalı zamanı özünü göstərə bilər. Erkən müdaxilə riskləri xeyli dərəcədə azaldır.
- Disleksiyası olan yetkin şəxslər gündəlik həyatda qarşılaşdıqları çətinliklərin öhdəsindən necə gəlirlər?
- Bu şəxslər gündəlik həyatda qarşılaşdıqları çətinlikləri azaltmaq məqsədilə müxtəlif uyğunlaşma strategiyalarından istifadə edirlər. Mətni hissələrə bölmək, daha çox vaxt ayırmaq, qeydlər aparmaq, dinləmə əsaslı öyrənmədən və rəqəmsal vasitələrdən istifadə etmək bu strategiyalara daxildir. Lakin bu üsullar peşəkar qiymətləndirmə və mütəxəssis dəstəyini əvəz etmir, əksinə, gündəlik fəaliyyəti daha rahat təşkil etməyə kömək edir.
- Müasir texnologiyalar disleksiyası olan böyüklərə necə kömək edir?
- Səsləndirmə proqramları, audiokitablar, mətnin nitqə çevrilməsi və süni intellektəsaslı vasitələr disleksiyası olan yetkin şəxslərin məlumatı daha rahat qəbul etməsinə imkan yaradır. Bu texnologiyalar oxu çətinliklərini tam aradan qaldırmır, lakin gündəlik funksionallığı artıraraq təhsil və peşə həyatında dəstəkləyici vasitə kimi çıxış edir. Bununla yanaşı, texnoloji imkanlar mütəxəssis dəstəyinin alternativi deyil, onu tamamlayan vasitələr kimi qiymətləndirilməlidir.
- Universitet bitirmiş və ya uğurlu karyera qurmuş insanda da disleksiya ola bilərmi?
- Disleksiya zəka göstəricisi deyil və insanın ümumi potensialını müəyyən etmir. Disleksiyası olan şəxslər müxtəlif sahələrdə uğur qazana bilirlər. Onların əldə etdikləri uğurlar uyğunlaşma bacarıqları, istifadə etdikləri strategiyalar, dəstəkləyici mühit və şəxsi səyləri ilə sıx bağlıdır.
- Disleksiya ilə bağlı stereotiplərin aradan qaldırılmasında cəmiyyət, təhsil müəssisələri və medianın rolu nədən ibarətdir?
- Cəmiyyət disleksiyanı tənbəllik, diqqətsizlik və ya istəksizlik kimi qiymətləndirməməlidir. Təhsil müəssisələrində maarifləndirmə və düzgün diaqnostika mexanizmləri gücləndirilməli, müəllimlər bu sahədə məlumatlandırılmalıdırlar. Media isə mövzunu elmi əsaslarla, düzgün terminologiya ilə və stereotipləri gücləndirmədən ictimaiyyətə çatdırmalıdır. Erkən müdaxilə, keyfiyyətli dəstək və inklüziv yanaşma disleksiyası olan şəxslərin təhsil, peşə və sosial həyatda öz potensiallarını reallaşdırmasına şərait yaradır.
- Disleksiyası olan şəxslərə və onların ailələrinə hansı mesajı vermək istərdiniz?
- Disleksiya insanın intellektual imkanlarını məhdudlaşdıran bir göstərici deyil. Erkən diaqnostika, vaxtında göstərilən keyfiyyətli dəstək və uyğun strategiyalar çətinliklərin təsirini azaltmağa kömək edir. Müvafiq dəstək mexanizmləri tətbiq olunduqda disleksiyası olan şəxslər təhsil, peşə və sosial həyatda öz potensiallarını reallaşdıra bilirlər. Əsas yanaşma məhdudiyyətə deyil, fərdin güclü tərəflərinin aşkar edilməsinə və inkişaf etdirilməsinə yönəlməlidir.
Bölmənin digər xəbərləri
