Arxeoloq Bəhlul İbrahimli: Əcəmi Naxçıvaninin irsi dəqiqlik və məsuliyyətlilik baxımından gənclər üçün bir məktəbdir
Bakı, 19 yanvar, Günel Alıyeva, AZƏRTAC
AZƏRTAC Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun Arxeoloji irs tarixi və nəzəriyyəsi şöbəsinin müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Bəhlul İbrahimli ilə söhbətini davam etdirir.
Müsahibənin ikinci hissəsində orta əsr monumental memarlığının dövlətçilik və ideologiya haqqında ideyaları necə əks etdirdiyi, Naxçıvan türbələrinin həndəsəsi və ornamentlərində kodlanmış mənalar, Əcəmi fiqurunun bugünkü gənclər üçün niyə vacib olaraq qaldığı və elmin abidənin orijinal təbəqəsini sonrakı müdaxilələrdən və bərpa səhvlərindən necə fərqləndirdiyi məsələlərinə toxunulub.
- Həmin dövrün memarlığı ideologiyanı və dövlətçilik anlayışlarını nə dərəcədə əks etdirirdi? Siyasət tarixini monumental tikinti vasitəsilə oxumaq mümkündürmü?
- O dövrün memarlığı dövlətin qüdrətini, cəmiyyətin mənəvi gücünü, dünya və bəşəriyyət haqqında təsəvvürləri kodlaşdıran bir dildir. Həndəsə, riyaziyyat, fəlsəfə, estetika və dəyərlər sistemi, habelə valideynlərə hörmət, cəmiyyətin təməli kimi ailənin gücü və ənənələrin davamlılığı Naxçıvan memarlıq məktəbinin abidələrində aydın şəkildə özünü göstərir.
Bu fikir Əcəmi Naxçıvaninin Möminə xatun məqbərəsində qoyduğu sətirlərdə qısa şəkildə ifadə olunur:
“Biz gedirik, amma qalır rüzgar. Biz ölürük, əsər qalır yadigar”.
- Əcəmi Naxçıvani obrazının bugünkü gənclər üçün hansı əhəmiyyəti ola bilər?
- Böyük memar Əcəmi Naxçıvaninin şəxsiyyəti və irsi gənclərdə məqsədyönlülük, məsuliyyət hissi, işə və dəqiqliyə hörmət, onların fəaliyyətində səbir və dəqiqlik, çətinliklər qarşısında qorxmazlıq və gələcəyə inam aşılayır. Bu, həm də qürur, Vətən sevgisi və milli mədəniyyətə bağlılıq mənbəyidir.
- Əcəmi abidələrinin tikinti materialları ilə bağlı hansı tədqiqatlar aparılıb?
- Naxçıvan memarlıq məktəbi bir prinsipə ciddi şəkildə riayət edirdi: xatirə abidələrinin qəbir hissəsi daşdan, məzar hissəsi isə, bir qayda olaraq, adi bişmiş kərpicdən tikilirdi. Kərpic hörgüsünə mürəkkəb həndəsi naxışlardan ibarət unikal memarlıq “köynəyi” yapışdırılırdı. Bu nəticələr memarların və arxeoloqların tədqiqatlarına əsaslanır.
Xüsusilə, gipsin möhkəmləndirici (bağlayıcı) material kimi istifadəsinə diqqət yetirilir ki, bu da monumental tikililərin inşasını mümkün edirdi. Naxçıvan gipsi yüksək möhkəmliyi və davamlılığı ilə seçilir - memarlıq tarixində “Roma sementi” kimi tanınır. O, tez-tez yüksəkkeyfiyyətli müasir sement tərkibli birləşmələrlə müqayisə edilir.
Orta əsr Naxçıvan gips məhlulunun tərkibinə müxtəlif qatqılar daxil idi. Bunlardan bəziləri, məsələn, bişmiş kərpic və qum parçaları vizual olaraq nəzərə çarpır. Digər komponentləri yalnız laboratoriyada aşkar etmək mümkündür.
Naxçıvanda Möminə xatun məqbərəsinin tikintisində yüz minlərlə yumurtadan istifadə edildiyinə dair bir əfsanə mövcuddur. Bu nəzəriyyənin nəzərdən keçirilməsi göstərdi ki, bir və ya iki yumurta ağı əlavə etmək məqbərənin tikintisində mühüm texnoloji amil olan məhlulun bərkişməsini yavaşlada bilər.
- Əcəmi təbəqəsindən fərqləndirmək üçün vacib olan sonrakı müdaxilələrin əlamətləri varmı və arxeoloq onları necə fərqləndirir?
- Möminə xatun məqbərəsi dəfələrlə bərpa edilib. Təəssüf ki, bütün işlər tələb olunan standartlara uyğun şəkildə yerinə yetirilməyib. Bəzi hallarda abidənin görünüşü, əsasən fon bəzəkləri və dekorativ kərpiclərin rəng seçimi dəyişdirilib. Fasadda ciddi dəyişikliklər qəbuledilməzdir. Fon bəzəklərinin detalları xüsusilə diqqətəlayiqdir. Mürəkkəb həndəsi naxışlarda hər bir xətt və element müəyyən məna daşıyır. Onları mümkün qədər orijinal görünüşünə yaxınlaşdırmaq vacibdir, əks halda, tarixi orijinallıq itirilir və naxışların semantik mənası pozulur. Bərpaçı öz mülahizəsinə əsasən dekorativ kərpiclər arasında ara elementlər əlavə etməyə başlasa, ornamentin mahiyyəti dəyişir və nəzərdə tutulan məna yox olur.
Məsələn, fasadlardakı həndəsi kompozisiyalarda sonsuzluq prinsipi. Bu “sonsuz” naxışlar Kainatın əbədiliyini və təbiətin sonsuz olmasını simvollaşdırır. Buna görə də dekorasiyada dövrün ənənəvi bədii dilində olan simvollarla yanaşı, çiçəkli, həndəsi və astral simvollardan - Ay, ulduzlar, Günəşdən də istifadə olunur.
Bölmənin digər xəbərləri
