Vaşinqton, 23 yanvar, AZƏRTAC

Diplomatiya, akademiya və yüksək texnologiyalar… Beynəlxalq hüquq sahəsində fəaliyyət göstərən azərbaycanlı mütəxəssis, Amerika Universitetinin Vaşinqton Hüquq Kollecinin direktor müavini Şəlalə Vəliyeva AZƏRTAC-a verdiyi müsahibədə peşəkar inkişaf yolundan və qlobal hüquqi proseslərdə iştirak təcrübəsindən bəhs edir. ABŞ-da təhsil və BMT-də iş fəaliyyəti, yarımkeçiricilər və ixrac nəzarəti sahəsində aparılan tədqiqatlar müasir dövrün əsas çağırışlarına işıq salır. Müsahibədə, həmçinin hüquq təhsilinin gələcəyi və gənc hüquqşünaslar üçün açılan yeni imkanlar müzakirə olunur.

- Əvvəlcə özünüz haqda məlumat verməyinizi istərdim.

-Mən Özbəkistan Respublikasının Daşkənd şəhərində azərbaycanlı ailəsində anadan olmuşam. Daha sonra ailəmlə birlikdə Azərbaycana qayıtmış və Zaqatala şəhərində yaşamışıq. Orta təhsilimi Zaqatalada başa vurduqdan sonra Bakıda Beynəlxalq hüquq ixtisası üzrə ali təhsil almışam. Universiteti bitirdikdən sonra Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyinə işə qəbul olunmuşam.

Xarici İşlər Nazirliyində çalışdığım müddətdə ADA Universitetində İctimai Siyasət ixtisası üzrə magistratura təhsili almışam. Məzun olduqdan sonra diplomat kimi ilk xarici təyinatım üzrə Azərbaycanın Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı səfirliyində fəaliyyətə başlamışam. Məncə, ADA Universitetinin ABŞ səfirliyində çalışan ilk məzunu olmuşam. Səfirlikdə fəaliyyətim dövründə siyasi məsələlər üzrə ABŞ Dövlət Departamenti, ABŞ Konqresi, Əmək Departamenti, Beynəlxalq Dini Azadlıq üzrə ABŞ Komissiyası və digər müvafiq qurumlarla işləyirdim. Dörd il ərzində diplomatik fəaliyyət çərçivəsində öz işinin ustadı olan səfirlər və yüksəksəviyyəli əməkdaşlarla çalışmaq mənə peşəkar, intensiv və dərin iş təcrübəsi qazandırıb. Bunun üçün hər zaman minnətdaram. Xüsusilə, 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsi dövrü Azərbaycanın güclü diplomatiyasının bir daha nümayiş etdirildiyi ən mühüm mərhələlərdən biri idi və mən bu prosesin birbaşa şahidi olmuşam.

Sonrakı mərhələdə Amerika Universiteti Vaşinqton Hüquq Kollecində Beynəlxalq Ticarət və Biznes Hüququ üzrə təqaüdlü magistratura proqramına qəbul olunmuşam. Təhsil aldığım müddətdə BMT-nin Nyu-York şəhərindəki Baş Qərargahında hüquq ofisinə işə qəbul edilmişəm. Müəyyən müddət işlədikdən sonra Vaşinqton Hüquq Kolleci tərəfindən ticarət hüququ üzrə beynəlxalq tədqiqatçı kimi universitetdə çalışmağa dəvət olunmuşam. Bunun ardınca universitetdə professorlarımın akademik fəaliyyətimi və peşəkar təcrübəmi dəyərləndirməsi ilə ticarət hüququ üzrə doktorantura proqramına təqaüd əsasında qəbul olunmuşam. Bu dövrdə Amerika Universitetinin Vaşinqton Hüquq Kolleci ilə ADA Universitetində yeni yaradılmış Hüquq Məktəbi arasında institusional əməkdaşlıq münasibətləri inkişaf etməyə başlamışdı. Hər iki universitetin məzunu olmağım, eləcə də hər iki ölkənin hüquq təhsil sistemi, hüquq mədəniyyəti və institusional yanaşmaları üzrə əldə etdiyim bilik və təcrübə bu layihəyə cəlb olunmağım üçün əsas olub. Təhsilin ölkələr və xalqlar arasında körpülərin möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynadığına inanaraq, hazırda Vaşinqton Hüquq Kollecində Beynəlxalq Hüquq Təhsili Proqramı üzrə direktor müavini vəzifəsində, xüsusilə ADA Universiteti ilə əməkdaşlıq layihəsi çərçivəsində fəaliyyət göstərirəm. Paralel olaraq, doktorantura tədqiqatım çərçivəsində ticarət hüququ və texnologiya sahəsində, xüsusilə yarımkeçiricilər və çiplərin ixracına nəzarət məsələləri üzrə araşdırmalar aparır, bu sənayedə əsas rol oynayan ölkələrin qanunvericilik və tənzimləyici çərçivələrinin müqayisəli hüquqi təhlilini həyata keçirirəm.

- Çiplər hazırda dünyada çox aktualdır və bu sahədə hüququn işi nədən ibarətdir?

- Ölkələr çiplər və yarımkeçiricilər sənayesində fəaliyyətlərini genişləndirməkdədirlər və bir rəqabət sahəsinə çevrilib. İlk olaraq çiplərlə yarımkeçiricilərin fərqinə toxunmaq istəyirəm. Çip yarımkeçiricilərdən hazırlanır. Yarımkeçirici elektrik cərəyanını keçirən material növüdür. Başqa sözlə, kompüter prosessorları, yaddaş çipləri, məişət texnikasında istifadə olunan inteqral sxemlər, Günəş panelləri və digər tranzistor əsaslı komponentlərin yarımkeçiriciyə ehtiyacı var.

Xüsusilə COVID-19 pandemiyasından sonra bu sahənin əhəmiyyəti daha da artıb. Pandemiya dövründə genişmiqyaslı şəkildə virtual iş rejiminə keçid baş verib, nəticədə texnologiyanın yarımkeçiricilərə olan tələbatı kəskin şəkildə yüksəlib. Çünki texnoloji proqramlar çiplərin üzərində qurulur. Yəni indi danışdığımız süni intellekt, proqram təminatları, robotları minlərlə çiplər təşkil edir. Yarımkeçiricilərin qabaqcıl növü hərbi sahədə istifadə oluna bilər və ölkələr çalışırlar ki, bu çiplərdən mənfi istiqamətlərdə istifadə olunmaması üçün tənzimləyici mexanizmlər tətbiq etsinlər. Məsələn, xəstəxanalarda hamiləlik üçün istifadə olunan tibbi cihazlarda yerləşdirilən ikili təyinatlı çiplər, həmçinin silahlarda da istifadə oluna bilər.

ABŞ-ın NVIDIA şirkəti tərəfindən keçirilən konfransda müşahidə etdim ki, texnoloji şirkətlər hər işi yerinə yetirə bilən vahid beyinli robot yaratmağa çalışırlar. Fikrimcə, robotlar nə qədər təkmilləşdirilsə də, insan beyni qədər mükəmməl ola bilməz. Əsas tezis ondan ibarətdir ki, gələcəkdə insanlar və robotlar hibrid şəkildə birgə yaşayacaqlar.

Konfransda robotlarda yerləşdirilmiş humanoid beyin ilə tanış oldum. Bu beynin tərkibində yüzlərlə çip mövcuddur və həmin çiplərin hər biri müəyyən funksiyanı yerinə yetirir. Bu çiplər olmadan humanoid beynin yaradılması mümkün deyil. Çiplərin hazırlanması isə son dərəcə mürəkkəb bir prosesdir. Hər bir çipin ixracına nəzarət mexanizmlərini öyrənmək ayrıca və olduqca geniş bir sahədir. Digər bir misal odur ki, yarımkeçiricilərin materialının istehsalı üçün kritik minerallara ehtiyac var. Həmin mineralların bəziləri bir ölkədə, digərləri isə başqa ölkələrdə mövcuddur. Hazırda bu resursların həmin ölkələrdən tədarük edilməsi məsələsi gündəmdədir və mübahisələrə səbəb olur. Xülasə, doktorantura tədqiqatımda da elə bu çiplərin istehsal prosesini də araşdırıram. Hətta bəzən zarafatla deyirəm ki, artıq yarı mühəndisə çevrilmişəm. Çünki bu sahənin texniki tərəfini dərk etmədən onun hüquqi tənzimlənməsini anlamaq mümkün deyil.

- Çiplərin hazırlanması sahəsində əmək hüququ pozuntusu baş verə bilərmi?

- Yarımkeçirici sənayesində insan hüquqları məsələləri adətən birbaşa məhkəmə işləri formasında deyil, dolayısı yollarla - təchizat zəncirləri, ixrac nəzarəti, əmək şəraiti və müşahidə texnologiyaları vasitəsilə yaranır. Yəni “yarımkeçirici X-ə qarşı” adlı klassik məhkəmə işləri ilə nadir hallarda rastlaşırıq. Amerika Universitetində bu mövzuda panel müzakirələri təşkil etmişdik və əsas diqqət əmək hüquqlarının pozulmasına yönəlmişdi. Məsələn, yarımkeçiricilərin istehsalında istifadə olunan kritik mineral kobaltın hasilatı zamanı insanlar son dərəcə ağır və sağlamlığa zərərli şəraitdə çalışırlar.

- Bəs, hüquq bu sahədə kimi - çipi istehsal edəni, yoxsa çipin birbaşa təsiri olduğu insanı müdafiə edir?

- Hər ikisi fərqli yollarla və fərqli hüquqi rejimlər altında qorunur. Lakin tarazlıq çox vaxt çip istehsalçısının xeyrinə olur, xüsusən də beynəlxalq ticarət və ixrac nəzarəti qanunvericiliyində bu belədir. Qaydalar milli təhlükəsizliyi və daxili təchizatı təmin etmək üçün çip istehsalçısının intellektual mülkiyyətini və iqtisadi maraqlarını qorumaqla onlara böyük üstünlük verir. Bu çox mürəkkəb məhkəmə prosesidir. Bu o demək deyil ki, hər hansı kontekstdə insan hüquqları pozularsa, istehsalçı məhkəmə məsuliyyətindən azad olacaq. Əksinə, şirkətlər öz rəqabət qabiliyyətlərini artırmaq üçün Korporativ Sosial Məsuliyyətin (KSM) tənzimlənməsini gücləndirməyə çalışırlar. KSM inkişafını “Toyota” şirkəti ilə bağlı apardığım araşdırmalarda da müşahidə etmişdim.

- Bir zamanlar neft kəşf olunduqda əvvəlcə yataqlar aşkar edildi, daha sonra isə bu sahənin hüquqi tənzimlənməsi gündəmə gəldi – ərazi hüququ, mülkiyyət və digər məsələlər ön plana çıxdı. Bu gün isə texnoloji yeniliklərin sürətlə inkişaf etdiyini nəzərə alsaq, yaxın 5-6 il ərzində hüquq sahəsinin də bu yeniliklər fonunda əsas trend sahələrdən birinə çevriləcəyini demək olarmı?

- Bəli, bu məsələ “NVIDIA”nın panel müzakirələrində də geniş şəkildə qaldırılmışdı. Çox vaxt deyirik ki, süni intellekt iş yerlərimizi əlimizdən alacaq və biz işsiz qalacağıq. Halbuki reallıq fərqlidir, sadəcə olaraq, peşə bacarıqlarımız yeni istiqamətlərə yönələcək. Konfransda şirkətlərin əsas vurğuladığı məqam ondan ibarət idi ki, bu yeni sahədə hələ kifayət qədər təcrübəli kadr yoxdur. Məhz buna görə müəyyən təcrübə qazanmış şirkətlərin əməkdaşları yeni işçilər üçün daxili təlimlər təşkil edirlər.

Hüquq da belədir. Amerikalı hüquqşünaslarla bu barədə danışanda qeyd edirlər ki, bu sahəni bilən hüquqşünaslar çox deyil. İxraca nəzarət, intellektual mülkiyyət kimi əlaqəli sahələri ayrılıqda çox mükəmməl bilən hüquqşünaslar kifayət qədərdir, amma yarımkeçiricilər sahəsində bilik hazırkı market üçün yetərli deyil. Hətta elmi işimi də mürəkkəbləşdirən məsələlərdən biri bu sahədə kitabların və resursların olmamasıdır. Təbii ki, bu çatışmazlıq işimdə yenilik gətirmək baxımından üstünlük kimi də qiymətləndirilə bilər. Çiplərlə bağlı hüquqi və iqtisadi mübahisələr yeni deyil. Bu məsələ ilk dəfə 1980-ci illərdə, xüsusilə Yaponiya ilə bağlı olaraq gündəmə gəlmişdi. Həmin dövrdə əsas mübahisələr məişət elektronikası, xüsusən də televizorlarla bağlı bazarda rəqabət və ticarət balansı ilə əlaqədar idi. Ovaxtkı məhkəmə işləri daha məhdud xarakter daşıyırdı və əsasən ticarət hüququ çərçivəsində həll edilirdi. Bu gün isə vəziyyət dəyişib. Yarımkeçiricilər artıq yalnız ticarət deyil, milli təhlükəsizlik, ixrac nəzarəti və qlobal təchizat zənciri məsələsi kimi çıxış edir. Xüsusilə ABŞ-ın ixrac nəzarəti qaydaları bu sahədə həlledici rol oynayır və qlobal təsirə malikdir.

Bu kontekstdə ABŞ-ın müttəfiqləri, xüsusilə güclü yarımkeçirici sənayesinə malik Niderland strateji əhəmiyyət daşıyır. Niderland şirkətləri qlobal təchizat zəncirinə dərindən inteqrasiya olunub və onların fəaliyyəti ABŞ, Avropa və Asiya bazarları ilə sıx bağlıdır. Buna görə də ixrac nəzarəti yalnız bir ölkəni deyil, bütün təchizat zəncirini təsir altına alır. Bu gün bu kimi mürəkkəb hüquqi çərçivədən baş çıxaran təcrübəli hüquqşünaslara ehtiyac daha çox duyulur.

- Sonrakı 5 ildə planlarınız nədir. Bu sahədə hansısa şirkətdə işləməyi düşünürsünüzmü və ya öyrəndiklərinizə dair tədris planınız varmı?

- Hazırda, necə deyərlər, başıma “iki papaq geyinirəm", yəni iki öhdəliyim var. Direktor müavini olaraq əsas işim ADA Universitetinin Hüquq Məktəbi ilə layihəni icra etməkdir. Bizim əməkdaşlığımız artıq bir neçə ildir davam edir. ADA Universiteti sürətlə inkişaf edən, güclü institusional və akademik resurslara malik bir ali təhsil müəssisəsidir. Bununla yanaşı, hüquq təhsili sahəsində daha da gücləndirilməsi planlaşdırılan istiqamətlər mövcuddur.

Qeyd etmək vacibdir ki, ABŞ-da hüquq dərəcəsi bakalavr səviyyəsində verilmir. Hüquq üzrə təhsil almaq üçün tələbənin əvvəlcə istənilən sahə üzrə bakalavr dərəcəsi olmalıdır. Bu baxımdan, Azərbaycanda hüquq üzrə bakalavr təhsili almış tələbələr ABŞ-da magistratura səviyyəsində təhsil alaraq Amerika hüquq təhsili əldə edə bilirlər. Müəyyən tələblər yerinə yetirildikdən sonra onlar ABŞ-da vəkillik imtahanına da müraciət etmək hüququ qazanırlar. Eyni zamanda, Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun olaraq, ölkədə vəkillik imtahanına da hazırlaşa bilirlər.

Paralel olaraq, mən hazırda qeyd etdiyim yarımkeçiricilər (çiplər) sahəsində doktorantura təhsili alıram. Doktoranturanı başa vurduqdan sonra yarımkeçiricilər sahəsi ilə bağlı ixtisaslaşdığım istiqamətdə fəaliyyətimi davam etdirməyi planlaşdırıram. Bu fəaliyyət akademik mühitdə də ola bilər; lakin korporativ sahədə çalışsam da, akademiya ilə əlaqələrimi qorumaq mənim üçün dəyərlidir. Biz öyrəndiklərimizi və təcrübəmizi gələcək nəsil ilə paylaşmalıyıq.

- ADA Universiteti ilə həyata keçirilən proqram barədə bir qədər ətraflı məlumat verməyinizi istərdik. Bu sahədə qarşıdakı dövr üçün əsas planlar nədən ibarətdir?

- Bu layihə üzrə danışıqlara uzun müddət əvvəl başlamışdıq. Həmin vaxt mən burada magistratura təhsili alırdım və BMT-də çalışırdım. Müqavilə isə rəsmi olaraq 2023-cü ilin mart ayında imzalanıb. Bu, ilkin mərhələ idi və əsas məqsəd əməkdaşlıq çərçivəsində mümkün fəaliyyət istiqamətlərini müəyyənləşdirmək idi. Hazırda layihənin icra mərhələsindəyik və bu mərhələ üçillik dövrü əhatə edir.

Magistr proqramı çərçivəsində mübadilə proqramı ilə artıq 3 tələbəmiz məzun olub, 5 tələbə isə hazırda təhsil alır. Beləliklə, ümumilikdə 8 tələbə proqramda iştirak edib. Məzunlardan biri Azərbaycanda Ədliyyə Nazirliyində, ikisi isə hazırda ABŞ-da hüquq şirkətlərində çalışır. Məzunlarımızın Azərbaycanda və digər ölkələrdə peşəkar fəaliyyət göstərməsi nailiyyətdir.

Bununla yanaşı, ADA Universitetində Hüquq Kitabxanası layihəsi üzərində də işləyirik. Bu prosesdə kitabların seçimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır və onlar Azərbaycanın qanunvericiliyinə, təhsil sistemi və bazar tələblərinə uyğun olmalıdır.

Eyni zamanda, “Hüquqi yazı və araşdırma” fənni çərçivəsində Amerika Universitetindən iki hüquq professoru bir il müddətinə Azərbaycanda dərs deyib. Bu dərs hüquqşünasların peşəkar yazı bacarıqlarının formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır, çünki güclü yazı bacarığı səmərəli hüquqi fəaliyyətin əsasını təşkil edir. Tədris prosesi Azərbaycan qanunvericiliyi və milli tələblər nəzərə alınmaqla həyata keçirilir.

Bu əməkdaşlıq qarşılıqlı öyrənmə prinsipi üzərində qurulub, yəni hər iki universitet bu layihədən öyrənir.

- ABŞ-da həyata uyğunlaşma prosesiniz necə keçdi?

- Ailədən uzaq qalmaq, yeni mühitə uyğunlaşmaq və hər şey yoluna düşənə qədər yaşanan qeyri-müəyyənlik çətinliklər yaradır. İnsan özü ilə üz-üzə qalır. Burada maliyyə sabitliyi çox önəmlidir və bu mərhələyə çatana qədər keçilən yolun özü də ciddi təcrübədir. Bu müddətdə yaxşı dostların və güclü sosial çevrənin olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məncə, istənilən xarici ölkədə yaşamaq üçün bu, əsas şərtlərdən biridir.

Amerikada diqqətimi çəkən məqamlardan biri də odur ki, dünyanın müxtəlif ölkələrindən insanlar buraya gəlir və bəziləri uzun müddət darıxma hissi yaşayır. Əgər burada yaşamaq qərarı verilibsə, cəmiyyətə inteqrasiya vacibdir, yəni yerli adətlərə, gündəlik həyata, nəqliyyata və mətbəxə alışmaq lazımdır.

Burada müxtəlif xalqlar bir arada yaşayır və hamımız bir-birimizdən öyrənirik. Məsələn, xarici dostlarım Azərbaycan mətbəxini, xüsusilə düşbərəni çox sevirlər. Mən onlara düşbərə bişirirəm, tədbirlərimizə dəvət edirəm. Onlar Azərbaycan haqqında o qədər maraqlı və məlumatlı danışırlar ki, bu, insana böyük məmnunluq verir. Mən də onların mədəniyyətlərini öyrənir, oxşar və fərqli cəhətləri müzakirə edirik. Nəticə etibarilə, biz həm Amerika cəmiyyətinə inteqrasiya edirik, həm də öz milli irsimizi qoruyub saxlayırıq.

- Bir azərbaycanlı, diaspor nümayəndəsi kimi öz rolunuzu necə görürsünüz? Məsələn, Azərbaycanı tanıtmaq və yaxud Azərbaycanla bağlı proseslərdə iştirak etmək baxımından özünüzdə nə kimi öhdəlik hiss edirsiniz?

Mən bunu öhdəlik kimi yox, təbii bir hiss kimi görürəm, yəni hər şey ürəkdən və səmimi istəkdən irəli gəlir. ABŞ-ın uğurlu təcrübələrinin Azərbaycanla, Azərbaycanın uğurlu təcrübələrinin isə ABŞ-la paylaşılması hər iki cəmiyyət üçün faydalıdır.

Mənim əsas fəlsəfəm, ilk növbədə, öz sahəmin peşəkarı olmaqdır. İnsan harada çalışmasından asılı olmayaraq, ilkin təqdimat çox vaxt onun peşəkarlığı və milli kimliyi ilə başlayır.

İkinci vacib məqam insan olaraq sahib olduğun bilik və təcrübəni başqaları ilə paylaşmağı bacarmaqdır. Mənim məqsədim dünyanın hər yerində azərbaycanlı kimliyini hər zaman müsbət və peşəkar şəkildə təmsil etməkdir. Bunun yolu sadədir: əvvəlcə öz sahəndə güclü olmaq və bəşər övladı olaraq bu kimliyi layiqincə ifadə etmək.

Doğulduğum və böyüdüyüm Özbəkistana, eləcə də hazırda yaşadığım ABŞ-a da eyni hörmət və məsuliyyətlə yanaşıram, çünki bu ölkələr həm ailəmə, həm də mənə öz qapılarını açıb.

Məlahət Nəcəfova

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Vaşinqton