Bakı, 24 aprel, AZƏRTAC

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqtisadi və Sosial Məsələlər Departamentinin 2018-ci ildə apardığı araşdırmaların nəticələrinə görə, 1950-ci illərdə dünya əhalisinin təxminən 30 faizi şəhər yerlərində yaşayırdı. 2014-cü ildə bu rəqəm 55 faizə yüksəldi. Bu tədqiqatlara əsasən, 2030-cu ilədək dünya əhalisinin 60 faizi, 2050-ci ilədək isə 70 faizinin müasir şəhərlərdə məskunlaşacağı proqnozlaşdırılır. Mütəxəssislərin fikrincə, Urbanizasiyanın qarşısını almaq mümkün olmayacaq. İnsanların şəhərə axını həmişə olduğu kimi, davam edəcək. Ona görə də həyat tərzini rahatlaşdırmaq lazımdır. Belə vəziyyətdə urbanizasiyanın qarşısını almağın yeganə yolu “ağıllı” kənd və şəhərlər ola bilər.

“Ağıllı şəhər”lər məhsuldarlığı artırmaq, sakinlərin xidmət və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün son model texnologiyalardan istifadə edilən şəhərlərdir. “Ağıllı şəhər” davamlı şəhər inkişafını təşviq etmək üçün ənənəvi infrastrukturun müasir texnologiya ilə peşəkarlıqla birləşməsidir. Buradakı əsas ideya resurslardan maksimum istifadə etməklə şəhərdə yaşayan və işləyən insanlar üçün gündəlik həyatı asanlaşdırmaq və daha da yaxşılaşdırmaqdır.

Bu gün dünyada bir çox inkişaf etmiş və ya inkişaf etməkdə olan ölkələrin şəhərləri sabahın “ağıllı şəhər”ləri olmağa çalışır. Bəs “ağıllı şəhər”lər ilk dəfə harada yaranıb? Dünyanın ilk “ağıllı şəhər”i ABŞ-ın Kolorado ştatında yerləşən və əhalisi yüz min nəfər olan Boulderdir. Şəhərdə yerləşən 50 minə yaxın binada effektiv və ekologiya baxımından zərərsiz cihazlardan, o cümlədən günəş panellərindən, ağıllı işıqlandırma, havalandırma sistemlərindən istifadə edilib. Son on il ərzində bir çox şəhərlər “Ağıllı şəhər” layihələrinin reallaşdırılması istiqamətində bir sıra uğurlu addımlar atmağa nail olublar. Barselona, Sinqapur, Santander, Çikaqo, San-Dieqo, San-Fransisko kimi şəhərlərdə “ağıllı şəhər” konsepsiyası uğurla tətbiq olunub. 2017-ci ildə isə İsveçin Stokholm Şəhər Şurası 2040-cı ilədək paytaxtın dünyanın ən “ağıllı şəhər”i olmasını hədəfləyən yol xəritəsi təsdiqləyib. Bəs Azərbaycanda bununla bağlı vəziyyət necədir?

AZƏRTAC ölkəmizdə “ağıllı şəhər”, “ağıllı kənd” konsepsiyası istiqamətində görülən bəzi işlərə nəzər salır.

Azərbaycanda “ağıllı şəhər” konsepsiyasının tətbiqi ilə bağlı araşdırma aparılması və pilot layihə həyata keçirilməsi imkanlarının müəyyən edilməsi Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il 27 fevral tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Açıq hökumətin təşviqinə dair 2020-2022-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planı”nda öz əksini tapıb. Prezident İlham Əliyev 2021-ci il aprelin 19-da “Ağıllı şəhər” (Smart City) və “Ağıllı kənd” (Smart Village) konsepsiyasının hazırlanması haqqında” Sərəncam imzalayıb. Sərəncama əsasən, Azərbaycan Respublikasının “Ağıllı şəhər” (Smart City) və “Ağıllı kənd” (Smart Village) konsepsiyasının hazırlanması ilə əlaqədar İşçi qrup yaradılıb.

Prezident İlham Əliyev bununla bağlı bildirib ki, azad edilmiş ərazilərdə şəhərlər və kəndlər “smart-city”, “smart-village”, - yəni, “ağıllı şəhər”, “ağıllı kənd” konsepsiyası əsasında qurulmalıdır.

Erməni işğalçılarından azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bu gün planlı şəkildə, “yaşıl enerji”, “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyası əsasında yenidən qurulur. Dövlət artıq bu istiqamətdə konkret addımlar atır, nəhəng quruculuq və yenidənqurma işləri həyata keçirilir. 2022-ci il mayın 27-də Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində “Ağıllı kənd” layihəsinin birinci mərhələsinin açılış mərasimi olub. Ağalı kəndində müasir şəhərsalma standartları tətbiq olunub, “ağıllı kənd” konsepsiyasının hər üç komponenti - ağıllı dövlət idarəçiliyi, ağıllı infrastruktur və xidmətlər, eyni zamanda, ağıllı təsərrüfat və biznes mühiti yaradılıb.

Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov AZƏRTAC-a açıqlamasında bildirib ki, işğaldan azad olunmuş ərazilərimizdə yaşayış məntəqələri “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” prinsipinə uyğun qurulur. Artıq Ağalı kəndində “ağıllı kənd” prinsipinə uyğun olaraq yaşayış məntəqəsi salınıb. Eyni zamanda, digər bölgələrimizdə, o cümlədən Ağdam, Füzuli rayonunun Dövlətyarlı kəndində “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” prinsipinə uyğun olaraq yaşayış məntəqələrinin inşası həyata keçirilir.

“Təbii ki, “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” bu gün dünya praktikasında öz təsdiqini tapmış yanaşmadır. Artıq Avropada və bir sıra digər ölkələrdə məhz bu praktikadan istifadə olunur. Həm idarəetmənin çevikliyinin, həm də şəffaflığının artırılması baxımından “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyası çox vacibdir. Bu, eyni zamanda, vətəndaşların kommunal xidmətlərə əlçatanlığını asanlaşdırır. Çünki “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” prinsipində kommunal, sosial xidmətlərə əlçatanlıq daha yüksək olur. Daha qısa müddətdə sosial xidmətləri daha keyfiyyətli şəkildə əldə etmək imkanları yaranır. Bu, həmçinin fərqli sektorların - sənaye, aqrar sahələrin inkişafı üçün də yaxşı imkanlar yaradır. Ona görə də Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş ərazilərində artıq reallaşan “ağıllı kənd”, “ağıllı şəhər” modeli gələcəkdə digər bölgələrimizdə də tətbiq oluna bilər. Bu, bütövlükdə Qafqazda yaşayış məntəqələrinin qurulması və məskunlaşma baxımından yeni və xüsusi bir yanaşmadır”, - deyə Milli Məclisin deputatı əlavə edib.

AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun böyük elmi işçisi, texnika üzrə fəlsəfə doktoru Məmməd Həşimov “ağıllı şəhər” konsepsiyasını əhatə edən xidmətlərlə bağlı məlumatları AZƏRTAC-la bölüşüb. O bildirib ki, “ağıllı şəhər” konsepsiyasının əsas ideyası şəhərin bütün xidmət və obyektlərini vahid sistemdə birləşdirib idarə etməkdən ibarətdir. Mütəxəssis bu xidmətlərdən bəzilərini qeyd edib:

Nəqliyyatın intellektual idarəetmə sistemləri yol hərəkətinin, bütün nəqliyyat növlərinin (fərdi, ictimai, yük) işinin monitorinqi və idarə edilməsidir. Böyük şəhərlərdə nəqliyyat sistemi şəhər sakinlərinin gündəlik həyatına böyük təsir göstərir. İqtisadi və fiziki məhdudiyyətlər səbəbindən bir çox hallarda infrastrukturu yaxşılaşdıraraq nəqliyyatın hərəkətini optimallaşdırmaq mümkün olmur. Bunun əvəzinə ağıllı sensorlar və rabitə infrastrukturunun inteqrasiyası ilə qabaqcıl planlaşdırma və nəzarət vasitələrindən istifadə edərək nəqliyyat şəbəkəsini daha səmərəli etmək olar. Nəqliyyat sisteminin daha çox səmərəli, ətraf mühitə uyğun, rahat və təhlükəsiz edilməsinə doğru ilk addım vəziyyəti istənilən vaxt qiymətləndirmək və gələcək davranışları proqnozlaşdırmaqdır. Çoxlu sayda sensorlardan istifadə edərək dəqiq qiymətləndirmə və proqnozlaşdırma nəqliyyatın hərəkətini proaktiv şəkildə idarə etməyə imkan verir ki, bu da səmərəliliyi artıraraq tıxacları əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

İctimai nəqliyyatın idarə edilməsi şəhərin müxtəlif nöqtələrində quraşdırılmış izləmə cihazlarının köməyi ilə sərnişinlərin mobil tətbiqetmələr və ictimai nəqliyyat dayanacaqlarındakı elektron məlumat lövhələri vasitəsilə gəliş vaxtı barədə məlumatlandırılmasını nəzərdə tutur. Bütün ictimai nəqliyyat vasitələri vahid verilənlər bazasında birləşdirilə bilər ki, bu da onların bir-biri ilə ünsiyyət qurmalarını və istifadəçiləri gəliş vaxtları barədə xəbərdar etmələrini təmin edir. Mobil tətbiqetmələr qatarların, avtobusların və digər ictimai nəqliyyat növlərinin gediş müddətlərini təxmin etməklə yanaşı, hər bir marşrut üçün vaxtı müəyyənləşdirməli və hər hansı fövqəladə vəziyyətdə alternativ yol təqdim etməlidir. İctimai nəqliyyatın səmərəli fəaliyyəti fərdi nəqliyyat vasitələrindən istifadəni də minimuma endirər.

“Ağıllı parkinq” dayanacaq yerlərinin monitorinqi, sürücülərə boş yerlərin mövcudluğu barədə məlumat verilməsini, parklama pozuntularının aşkarlanması və onlayn park ödənişini nəzərdə tutur. Şəhərlər inkişaf etdikcə park yeri tapmaq daha da çətinləşir. Sürücülər park yeri axtarmağa çox vaxt sərf edirlər. Sensorlar mövcud park yerlərini aşkar edərək və tətbiqdən istifadə edərək sürücüləri oraya yönəltməklə park axtarışı müddətinin, yanacaq istehlakının, karbon qazı emissiyalarının və parklama pozuntularının azalmasına kömək edə bilər.

“Ağıllı işıqlandırma” avtomobillərin və ya insanların hərəkətinə, hava şəraitinə və yaşayış sahəsinə uyğun küçələrin və yaşayış məntəqələrinin işıqlandırılmasının avtomatik tənzimlənməsini ehtiva edir. Sensorların köməyi ilə toplanan məlumatlara uyğun olaraq işığın yanması, sönməsi və parlaqlıq səviyyəsi tənzimlənir. Digər tərəfdən lampaların LED (light-emitting diode) küçə işıqları ilə dəyişdirilməsi daha yaxşı işıqlandırmanı təmin edir və enerji istehlakını 50 faizdən çox azaldır.

Tullantıların ağıllı idarə olunması - Şəhərlərdə tullantıların toplanması prosesi çox mürəkkəbdir və çoxlu resurslar tələb edir. Mövcud sistemlərin əksəriyyəti şəhər tullantılarının toplanması üçün qutuların dolu olub-olmamasından asılı olmayaraq, əvvəlcədən təyin edilmiş bir marşrut üzrə hərəkət edir və tullantıları təkrar emal üçün toplayırlar. Tullantıların ağıllı idarə olunması həlləri isə qutuların dolma səviyyələrini ölçmək və konteynerlər boşalmağa hazır olduqda şəhər tullantılarının toplanması xidmətlərini xəbərdar etmək üçün konteynerlərdə yerləşdirilmiş sensorlardan istifadə edir. Zamanla sensorlar tərəfindən toplanan məlumatlar sürücü marşrutlarını və cədvəllərini optimallaşdırmaq, həmçinin əməliyyat xərclərini azaltmaq üçün istifadə edilə bilər.

Ağıllı nəzarət sistemi - Təhlükəsizlik vətəndaşlar nöqteyi-nəzərindən “ağıllı şəhər”lərin ən vacib elementidir. Bu məqsədlə bütün şəhər davamlı izlənilməli, müşahidə edilməli və cinayət əməlləri dərhal aşkarlanmalıdır. “Ağıllı video nəzarət həlləri” süni intellekt texnologiyaları vasitəsilə avtomobil nömrələrinin tanınması, nəqliyyat vasitələrinin izlənməsi, üz tanıma kimi halları özündə birləşdirir. Üz tanıma şübhəli və ya izləmə siyahısında olan insanları izdihamın içərisindən müəyyən etməyə imkan verir. Cinayətkarlığın vaxtında aşkarlanması, insanların çox olduqları ictimai yerlərdə baş verən qanunsuzluqların və ya bədbəxt hadisələrin müşahidə olunması və təhlili “ağıllı şəhər” təhlükəsizliyinin vacib istiqamətlərindəndir. Beləliklə, ağıllı kameralar və videoanalitiklər vasitəsilə hər şey nəzarət altında olur.

“Ağıllı sayğac” - Avtomatik sayğac oxuması suyun, elektrik enerjisinin və təbii qazın istehlakı məlumatlarının real vaxt rejimində uzaqdan izləmə və hesablaşma məqsədilə istehlakçıya və təchizatçıya ötürülməsi üçün istifadə olunur. “Ağıllı sayğac”lar suyun, elektrik enerjisinin və təbii qazın istifadəsini və ya oğurluqları qısa müddət ərzində və real vaxt rejimində ölçə və hesabat verə bilər.

“Ağıllı su idarəetməsi” - BMT-nin hesabatlarına görə, su çatışmazlığı 2025-ci ilədək dünya əhalisinin təxminən 20 faizinə birbaşa təsir göstərəcək, dolayısı ilə planetin qalan sakinlərinə, ümumiyyətlə, iqtisadiyyata və ekosistemlərə mənfi təsir edəcək. “Ağıllı su sistemləri” bu proqnozların qarşısını almağa və su ehtiyatlarından səmərəli istifadə nəticəsində vurulmuş ziyanı aradan qaldırmağa kömək edə bilər. Bu gün ağıllı su texnologiyası şirin su anbarından başlayaraq çirkab sularının toplanmasına və təmizlənməsinə qədər bütün su təchizatı zəncirinə nəzarət edir. Ağıllı su ehtiyatları idarəetməsində müxtəlif sensorlardan geniş istifadə olunur. Su təchizatı zəncirinin müxtəlif nöqtələrindəki sensorlar tərəfindən generasiya olunan məlumatlardan istifadə edərək “ağıllı sayğac”lar və monitorinq mərkəzləri su istehlakını real vaxtda ölçür, həddindən artıq istifadə və tullantı nöqtələrini müəyyənləşdirməyə kömək edir, istifadə qaydalarını tənzimləyir və gələcək istehlak üçün proqnozlar verir.

Məmməd Həşimov bildirib ki, “ağıllı şəhər”lərin problemlərin həllinə əhəmiyyətli təsir göstərməsinə baxmayaraq, onun yaradılmasının infrastruktur, şəbəkə, təhlükəsizlik kimi problemləri də var. Bir çox tədqiqat mərkəzlərində “ağıllı şəhər” konsepsiyasının elmi-nəzəri problemlərinin həlli istiqamətində intensiv tədqiqat işləri aparılır. “Ağıllı şəhər”in qlobal problemlərini qiymətləndirməyə yönəlmiş bu tədqiqatlar “ağıllı” bir şəhərin yaradılmasından əvvəl və sonrakı çətinlikləri əhatə edir. Bu səbəbdən də “ağıllı şəhər” layihələri bir çox şəhərlərdə hələlik inkişaf mərhələsindədir. Bu konsepsiyanın xərclərə qənaət etməsini və səmərəliliyini sübuta yetirmək üçün zamana ehtiyac var.