Bakı, 23 avqust, AZƏRTAC

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində Avrasiya məkanının artan rolu fonunda Azərbaycan və Özbəkistan arasında formalaşan strateji müttəfiqlik regional nizamın əsas drayverlərindən birinə çevrilməkdədir. Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən təməli qoyulan və Prezident İlham Əliyev ilə Prezident Şavkat Mirziyoyevin qarşılıqlı etimadı sayəsində dinamik inkişaf edən bu münasibətlər günümüzdə çoxşaxəli iqtisadi və mədəni inteqrasiya ilə xarakterizə olunur. Keçirilən Regionlararası forumlar, qardaşlaşmış şəhərlər şəbəkəsinin genişlənməsi və Orta Dəhliz çərçivəsində birgə təşəbbüslər iki qardaş dövlətin geoiqtisadi potensialını tam reallaşdırmağa imkan verir.

AZƏRTAC-ın təqdim etdiyi təhlili yazıda ölkələrimiz arasında ikitərəfli əməkdaşlığın prioritet istiqamətləri nəzərdən keçirilir.

Geosiyasi kontekst və strateji müttəfiqliyin zirvəsi

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində Avrasiya məkanının geosiyasi və geoiqtisadi çəkisi sürətlə artmaqdadır. Bu kontekstdə Cənubi Qafqazın lider dövləti olan Azərbaycan Respublikası ilə Mərkəzi Asiyanın ən böyük sənaye və əhali potensialına malik ölkələrindən biri olan Özbəkistan Respublikası arasında formalaşan strateji müttəfiqlik yeni regional nizamın əsas sütunlarından birinə çevrilir. İki qardaş ölkə arasında dərin köklərə söykənən münasibətlər keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyaraq, yalnız ikitərəfli formatda deyil, bütün Avrasiya məkanında təhlükəsizliyin, sabitliyin və iqtisadi inkişafın mühüm amilinə çevrilib.

Azərbaycanın xarici siyasət prioritetləri sırasında Mərkəzi Asiya dövlətləri, xüsusən də Özbəkistan ilə əlaqələrin hərtərəfli inkişaf etdirilməsi strateji xarakter daşıyır. Bu münasibətlər təsadüfi siyasi konyunkturaya deyil, əsrlər boyu formalaşmış ortaq din, dil, adət-ənənə, zəngin mədəniyyət və tarixi qardaşlıq təməllərinə dayanır. İndiyədək bütün beynəlxalq platformalarda Azərbaycan və Özbəkistan bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və milli maraqlarını qeyd-şərtsiz müdafiə edib.

Tarixi varislilik və siyasi iradənin rolu

Müasir ikitərəfli münasibətlərin inkişaf strategiyasının institusional təməli Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulub. Ulu Öndərin 1997-ci il 18-19 iyun tarixlərində Özbəkistana etdiyi tarixi rəsmi səfər əməkdaşlığın uzunmüddətli perspektivlərini müəyyənləşdirmiş və gələcək inteqrasiya üçün hüquqi baza yaratmışdır.

Bu gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin yüksək siyasi iradəsi və uzaqgörən liderliyi sayəsində iki ölkə arasındakı münasibətlər özünün ən yüksək zirvəsinə — müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Dövlət başçısının Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev ilə qarşılıqlı inam və etimada əsaslanan yüksəksəviyyəli şəxsi münasibətləri bu əlaqələrin dinamik inkişafına mühüm təkan verir.

Siyasi dinamikanın göstəricisi: Son 5 ildə Prezident İlham Əliyev Özbəkistana 2 dövlət və 4 işgüzar səfər, Prezident Şavkat Mirziyoyev isə Azərbaycana 2 dövlət və 7 işgüzar səfər edib. Bu dinamika ikitərəfli münasibətlərin intensivliyini və institusional dayanıqlığını nümayiş etdirir.

Bu səfərlər zamanı imzalanmış fundamental sənədlər əlaqələrin hüquqi-siyasi çərçivəsini formalaşdırıb:

1. “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi və hərtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi haqqında Bəyannamə”;

2. “Azərbaycan Respublikasının və Özbəkistan Respublikasının Ali Dövlətlərarası Şurasının yaradılması haqqında Müqavilə”;

3. “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə”.

İqtisadi inteqrasiya və IV Regionlararası Forum: Biznes tərəfdaşlığının genişlənməsi

Siyasi dialoqun yüksək səviyyəsi iqtisadi və ticari əlaqələrin şaxələnməsinə birbaşa təkan verir. Bu istiqamətdə İqtisadiyyat Nazirliyinin dəstəyi və AZPROMO-nun təşkilatçılığı ilə ötən gün Daşkənd şəhərində keçirilən Dördüncü Azərbaycan-Özbəkistan Regionlararası Forumu iqtisadi diplomatiyanın ən uğurlu nümunələrindən birinə çevrilib. Qeyd edək ki, 2023-cü ildə Daşkənddə I, 2024-cü ildə Qubada II və 2025-ci ildə Bakıda III Forum keçirilib.

Dördüncü Forumda ağır sənaye, maşınqayırma, metallurgiya, tikinti, tekstil, kənd təsərrüfatı, qida, turizm, təhsil, tibb və əczaçılıq, mühəndislik, dağ-mədən, kimya, avtomobil sənayesi və elektrotexnika daxil olmaqla, müxtəlif sahələri təmsil edən 400-dək aparıcı şirkət və rəsmi nümayəndələr iştirak edib.

Hər iki ölkənin rəsmilərinin forumdakı sitatlarına nəzər salaq:

Azərbaycanın iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov: "Dövlət başçılarımızın siyasi iradəsi sayəsində intensiv inkişaf edən münasibətlərimiz iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsinə mühüm stimul verir. Əlaqələrimiz yalnız dövlətlərarası səviyyədə deyil, şəhərlər və regionlar arasında da fəal şəkildə inkişaf edir".

Özbəkistanın investisiyalar, sənaye və ticarət naziri Laziz Kudratov: "Azərbaycanla Özbəkistan arasında iqtisadi əlaqələr ardıcıl şəkildə inkişaf edir. Qarşılıqlı ticarətin və investisiyaların artırılması, birgə sənaye layihələrinin reallaşdırılması üçün böyük potensial mövcuddur".

Forum çərçivəsində "Uzavtosanoat" SC və "Azərşəkər" MMC daxil olmaqla iri biznes strukturları, həmçinin Bakı, Daşkənd, Ağdam, Füzuli, Xocavənd, Namanqan və Biləsuvar icra hakimiyyəti nümayəndələri birgə layihələrin icrasını müzakirə edib və enerji, maliyyə, infrastruktur, tikinti sahələrini əhatə edən vacib əməkdaşlıq sənədləri imzalayıblar.

Orta Dəhliz: Geoiqtisadi tranzitdən iqtisadi inkişaf platformasına

Təhlillər göstərir ki, Azərbaycan və Özbəkistan transkontinental nəqliyyat koridorlarının, xüsusən də Orta Dəhliz (Beynəlxalq Xəzər Nəqliyyat Marşrutu) layihəsinin mərkəzi halqalarını təşkil edir. Məqsəd Orta Dəhlizi sadəcə yük daşınan tranzit marşrutu kimi deyil, marşrut boyu əlavə dəyərin yaratıldığı, sənaye zonalarının inteqrasiya olunduğu qlobal iqtisadi platformaya çevirməkdir.

Bu məqsədə çatmaq üçün atılan əsas addımlar:

• Dəmir yolu və dəniz daşımalarının tam sinxronlaşdırılması;

• Tariflərin optimallaşdırılması və unifikasiyası;

• Keçid prosedurlarını sürətləndirən rəqəmsal məlumat mübadiləsi sistemlərinin genişləndirilməsi.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası: Qardaşlıq həmrəyliyinin təcəssümü

İki ölkə arasındakı strateji müttəfiqliyin ən təsirli və əyani nümunələrindən biri Özbəkistanın işğaldan azad edilmiş Azərbaycan ərazilərinin bərpası prosesində yaxından iştirakıdır. Özbəkistan dövləti tərəfindən Füzuli şəhərində inşa edilən 960 şagird yerlik Mirzə Uluqbəy adına 1 nömrəli tam orta məktəb bu həmrəyliyin bariz göstəricisidir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda dövlət tərəfindən yaradılan infrastruktur və investisiya təşviqləri Özbəkistanın özəl sektoru üçün də yeni sənaye, tekstil və kənd təsərrüfatı imkanları formalaşdırır.

Regionlararası şəbəkələşmə: Qardaşlaşmış şəhərlər modeli

İki ölkənin regionları arasında təmaslar keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyaraq institusional xarakter alıb. Artıq geniş şəbəkə təşkil edən qardaşlaşmış şəhərlər mühüm mərkəzlər kimi çıxış edir:

Həmçinin Naxçıvan və Ürgənc, Xankəndi və Ürgənc, Laçın və Buxara şəhərləri arasında qardaşlaşma münasibətlərinin qurulması barədə qərar verilib.

Nəticə

Azərbaycan və Özbəkistan arasında günbəgün möhkəmlənən strateji müttəfiqlik Avrasiya geopolitikasında yeni bir inkişaf modelinin təməlini qoyur. Prezident İlham Əliyevin və Prezident Şavkat Mirziyoyevin liderliyi ilə həyata keçirilən bu siyasi xətt Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) daxilində də inteqrasiya və birliyin güclənməsinə birbaşa töhfə verir. İki ölkənin birgə həyata keçirdiyi nəqliyyat, logistika, sənaye kooperasiyası və bərpa layihələri regionun iqtisadi xəritəsini yenidən formalaşdıraraq gələcək nəsillər üçün davamlı sülh və çiçəklənmə vəd edir.