Bakı, 3 noyabr, AZƏRTAC

Fransa və Almaniyada keçirilən son etirazları yalnız ayrı-ayrı sosial qrupların narazılığı və ya hökumətlərin konkret qərarlarına qarşı yönəlmiş aksiyalar kimi qiymətləndirmək baş verən proseslərin mahiyyətini tam əks etdirmir. Bu hadisələr daha geniş siyasi, iqtisadi və sosial dəyişikliklərin, eyni zamanda, Avropanın mövcud inkişaf modelində toplanmış ziddiyyətlərin üzə çıxmasıdır. Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, hər iki ölkədə etirazların görünən səbəbləri fərqli olsa da, onların arxasında dayanan fundamental problemlər müəyyən mənada üst-üstə düşür. Söhbət dövlət institutlarına etimadın zəifləməsindən, sosial təminat sisteminin üzləşdiyi çətinliklərdən, iqtisadi resursların bölüşdürülməsi ilə bağlı narazılıqlardan və cəmiyyətin gələcək inkişaf istiqamətinə dair artan qeyri-müəyyənlikdən gedir.

Bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvü, politoloq Yeganə Hacıyeva söyləyib.

Siyasi idarəetmə böhranının dərinləşməsi

O bildirib ki, Fransada baş verən sosial narazılıqlar siyasi idarəetmə böhranına çevrilib. Bu gün küçələrdə baş verən etirazlar təkcə konkret hökumət qərarlarına deyil, bütövlükdə Fransanın siyasi idarəetmə üsuluna qarşı yönəlir. Etirazların ilkin mərhələsində təhsil sistemi, dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti, əməkhaqları və yaşayış xərcləri ilə əlaqəli tələblərin ön plana çıxması onların yalnız sosial xarakter daşıdığı təəssüratını yarada bilərdi. Lakin etirazların genişlənməsi və müxtəlif sosial qrupların prosesə eyni vaxtda qoşulması göstərir ki, narazılığın miqyası ayrı-ayrı iqtisadi tələblərdən daha genişdir. Burada əsas rolu Fransa cəmiyyətinin mövcud siyasi idarəetmə modelinə münasibətində baş verən dəyişiklik oynayır. Cəmiyyətin əhəmiyyətli hissəsində dövlət institutlarının gündəlik problemləri həll etmək imkanlarına və siyasi qərarların effektivliyinə inam zəifləyib.

Son illərdə siyasi sistemin formal idarəetmə mexanizmləri ilə cəmiyyətin real gözləntiləri arasında məsafə kəskin şəkildə artıb. Fransada bu gün siyasi sistemin üzləşdiyi əsas çətinliklərdən biri cəmiyyət daxilində vahid siyasi konsensusun zəifləməsidir. Müxtəlif sosial təbəqələrin, siyasi qrupların və nəsillərin gözləntiləri arasında fərqlər artıb. Hökumətin həyata keçirməyə çalışdığı struktur islahatları lazımi ictimai dəstəyi əldə edə bilmir. Nəticədə siyasi qərarların qəbulu ilə onların cəmiyyət tərəfindən qəbul edilməsi arasında ciddi ziddiyyət yaranıb.

Bu gün bir tərəfdə təhlükəsizlik, miqrasiya və ictimai asayiş məsələlərini ön plana çıxarmağa çalışan hökumət, digər tərəfdə isə sosial ədalət, iqtisadi bərabərsizlik və dövlətin sosial məsuliyyətinin qorunmasını tələb edən cəmiyyət dayanır. Bir sözlə, Fransada baş verənləri təkcə hökumətə qarşı etiraz kimi deyil, dövlətin idarəetmə qabiliyyəti, siyasi legitimlik və cəmiyyətlə hakimiyyət arasında münasibətlərin yenidən formalaşması prosesi kimi qiymətləndirmək olar.

Siyasi və iqtisadi yanaşmalara yenidən baxılmasının zəruriliyi

“Almaniyada müşahidə olunan etirazların məzmununda da oxşar ziddiyyətlər dayanır, lakin burada proseslərin özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Almaniya uzun illər Avropanın iqtisadi sabitliyinin əsas dayaqlarından biri, sosial rifah modelinin nümunəsi və beynəlxalq münasibətlərdə daha çox iqtisadi gücə əsaslanan aktor kimi çıxış edib. Lakin hazırkı geosiyasi şərait Almaniyanın ənənəvi siyasi və iqtisadi yanaşmalarına yenidən baxmasını zəruri edib.

Hərbi potensialın gücləndirilməsi zərurəti, müdafiə xərclərinin kəskin artırılması və Avropanın təhlükəsizlik sistemində daha fəal rolun qəbul edilməsi Almaniyanın dövlət prioritetlərini dəyişdirib. Prioritetlərdə belə bir yerdəyişmənin iqtisadi və sosial qiyməti ilə bağlı cəmiyyətdə narazılıqlar meydana çıxıb.

Almaniyada baş verən etirazların mühüm tərəflərindən biri məhz dövlətin strateji prioritetləri ilə vətəndaşların gündəlik sosial gözləntiləri arasında yaranan ziddiyyətlərdir. Bir tərəfdən, dövlət müdafiə qabiliyyətini gücləndirmək, hərbi xərcləri artırmaq və təhlükəsizlik sahəsində daha böyük məsuliyyət daşımaq niyyətindədir. Digər tərəfdən, cəmiyyət təhsil, səhiyyə, mənzil təminatı və sosial müdafiə məsələlərinin arxa plana keçməsini qəbul etmək istəmir. Xüsusilə gənclərin məcburi hərbi xidmətin bərpasına münasibəti bu ziddiyyəti daha aydın göstərir. Bu addım hökumət üçün ölkənin müdafiə hazırlığını və təhlükəsizlik imkanlarını gücləndirmək zərurətindən irəli gəlir. Gənclərin bir hissəsi üçün isə bu, şəxsi azadlıq, gələcək planları və dövlətlə vətəndaş arasında öhdəliklərin ədalətli bölüşdürülməsi ilə bağlı suallar yaradır”, - deyə Y.Hacıyeva vurğulayıb.

Avropanın sual altına düşən rifah modeli

Politoloq deyib ki, hər iki ölkədə izlənilən proseslər Avropanın rifah modelinin maliyyə və struktur problemlərini daha da kəskinləşdirib. Fransa və Almaniyada baş verən etirazların iqtisadi səbəblərini yalnız inflyasiya, qiymət artımı və əməkhaqları ilə izah etmək düzgün olmazdı. Burada daha fundamental məsələ Avropanın uzun illər ərzində formalaşdırdığı sosial rifah modelinin mövcud iqtisadi və geosiyasi şəraitdə davamlılığının sual altına düşməsidir.

“Avropa dövlətləri, eyni zamanda, bir neçə böyük maliyyə öhdəliyini yerinə yetirməlidirlər: pensiya sistemini qorumaq, səhiyyə və təhsil xidmətlərini maliyyələşdirmək, sosial müdafiəni təmin etmək, dövlət borcunu idarə etmək və müdafiə xərclərini artırmaq. Bütün bu istiqamətlərin paralel maliyyələşdirilməsi isə dövlət büdcələri üzərində ciddi təzyiq yaradır. Nəticədə hökumətlər iqtisadi səmərəlilik, sosial öhdəliklər və təhlükəsizlik prioritetləri arasında seçim etmək məcburiyyətində qalırlar. Məhz bu nöqtədə Avropanın iqtisadi modelinin əsas ziddiyyəti də ortaya çıxır. Dövlətlər bir tərəfdən əvvəlki sosial təminat səviyyəsini qorumaq, digər tərəfdən isə yeni geosiyasi reallıqların tələb etdiyi əlavə xərcləri qarşılamaq istəyirlər. Lakin bu iki istiqamətin birlikdə və əvvəlki səviyyədə maliyyələşdirilməsi getdikcə çətinləşir. Digər mühüm amil Avropa iqtisadiyyatının qlobal rəqabət qabiliyyəti ilə bağlıdır. Enerji xərcləri, sənaye istehsalının rəqabət qabiliyyəti, investisiya mühiti və xarici bazarlardan asılılıq Avropa iqtisadiyyatının uzunmüddətli perspektivləri üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır”, - deyə politoloq əlavə edib.